VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ LIÊN

ĐỊNH TỘI DANH TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP
CHẤT MA TÚY TỪ THỰC TIỄN TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Hà Nội - 2020


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ LIÊN

ĐỊNH TỘI DANH TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP
CHẤT MA TÚY TỪ THỰC TIỄN TỈNH BẮC NINH

Ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
Mã số: 8380104

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. ĐỒNG ĐẠI LỘC

Hà Nội - 2020



Tiểu kết Chương 3................................................................................... 66
KẾT LUẬN .................................................................................................... 67
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 68


DANH MỤC TỪ NGỮ VIẾT TẮT

BLHS: Bộ luật hình sự
BLTTHS: Bộ luật tố tụng hình sự
CTTP: Cấu thành tội phạm
ĐTD: Định tội danh
ĐT: Định tội
TNHS: Trách nhiệm hình sự
VKSND: Viện kiểm sát nhân dân
TAND: Tòa án nhân dân
CQĐT: Cơ quan điều tra


DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 2.1: Thống kê tội mua bán trái phép chất ma túy với tội phạm thuộc
Chương XX (các tội phạm về ma túy) được xét xử sơ thẩm trên địa bàn
tỉnh Bắc Ninh giai đoạn từ năm 2015 – 2019 ........................................... 73
Bảng 2.2: Thống kê tội mua bán trái phép chất ma túy với tội phạm quy
định tại Chương XX (các tội phạm về ma túy) được xét xử phúc thẩm
trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh giai đoạn từ năm 2015 – 2019 ....................... 74
Bảng 2.3. Thống kê các trường hợp xác định tội danh sai của CQĐT, VKS,
TAND hai cấp tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2015 -2019 ................................ 75
Biểu đồ 2.1: so sánh tình hình tội phạm hình sự với tội phạm mua bán trái
phép chất ma túy được đưa ra xét xử sơ thẩm .......................................... 73

chất ma tổng hợp mới Methamphetamine, Amphetamine, MDMA với cùng
chính sách hình sự như hêrôin, côcain, thay đổi đơn vị đo trọng lượng thành
1


khối lượng cho đúng với đơn vị đo lường theo quy định của pháp luật quốc tế
và các văn bản pháp luật hiện hành có liên quan của Nhà nước ta....đã góp
phần rất lớn nâng cao hiệu quả định tội danh tội mua bán trái phép chất ma
túy thời gian qua, trong đó có tỉnh Bắc Ninh với 8 đơn vị hành chính cấp
huyện, thuộc Đồng bằng sông Hồng và nằm trên Vùng kinh tế trọng điểm Bắc
Bộ, đang có sự phát triển rất lớn trên các lĩnh vực của đời sống xã hội. Tuy
nhiên, thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự cho thấy cơ quan
tiến hành tố tụng, trong đó có tỉnh Bắc Ninh vẫn còn gặp nhiều khó khăn,
vướng mắc trong việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy như
trình trạng lượng các vụ án về tội phạm ma túy tăng nhanh (theo số liệu thống
kê được từ TAND tỉnh Bắc Ninh trong 05 năm giai đoạn từ 2015 đến năm
2019 thì tội mua bán trái phép chất ma túy có xu hướng tăng trong các năm từ
2017 đến 2019), vẫn còn vụ án vẫn bị hủy do tài liệu, chứng cứ không đủ để
định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy chính xác (Bản án số
11/2019/HS-PT ngày 22/4/2019 của TAND tỉnh Bắc Ninh); trong quá trình
điều tra, truy tố chưa củng cố chặt chẽ chứng cứ, dẫn đến khi các đối tượng
thay đổi lời khai, Tòa án buộc phải thay đổi tội danh (Bản án số 05/2018/HSST ngày 08/01/2018 của TAND tỉnh Bắc Ninh)...mà nguyên nhân chủ yếu do
quy định của pháp luật liên quan đến tội mua bán trái phép chất ma túy vẫn
còn một số tồn tại, hạn chế như: một số quy định chưa có hướng dẫn kịp thời
để áp dụng trong thực tiễn như chưa có hướng dẫn, quy định cách xác định
trường hợp chất ma túy có chứa thành phần của nhiều chất ma túy khác nhau
và không thể tách riêng từng chất ma túy ra để giám định, chưa có hướng dẫn
trường hợp phạm tội đối với 02 người trở lên, quan hệ phối hợp hoạt động
trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự về mua bán trái phép chất ma
túy ở địa phương chưa có sự phối kết hợp đồng bộ và chặt chẽ, trang thiết bị,

chất ma túy cùng với các tội danh khác, với phạm vi quy định của luật thực
định mà chưa đi sâu phân tích những tồn tại, hạn chế trong quy định của pháp

3


luật và văn bản hướng dẫn thi hành cũng như thực tiễn thi hành pháp luật hình
sự.
- Công trình là luận án, luận văn: Trần Văn Luyện (1999), Phát hiện và
điều tra các tội phạm tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép chất ma túy
của lực lượng Cảnh sát nhân dân, Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Cảnh sát
nhân dân, Hà Nội.
Nhận xét: Công trình khoa học trên chủ yếu nghiên cứu đề tài dưới góc
độ công tác điều tra nhóm tội phạm về ma túy của lực lượng điều tra, trong đó
có tội mua bán trái phép chất ma túy. Nên không đi sâu phân tích làm rõ
những vấn đề lý luận và pháp luật về tội mua bán trái phép chất ma túy trong
pháp luật hình sự, cũng như từ thực tiễn xét xử của hệ thống Tòa án.
- Công trình trên trên báo, tạp chí, đề tài khoa học: Nguyễn Thị Mai
Nga (2008), Bàn về quy định xử lý tội phạm ma túy của Bộ luật hình sự trong
thời kỳ hội nhập, Tạp chí Kiểm sát số 12/2008, Hà Nội; Đỗ Văn Kha (2010),
Bàn về công tác phối hợp trong việc điều tra, truy tố, xét xử các vụ án ma túy,
Tạp chí Kiểm sát (số 18/2010), Hà Nội; Nguyễn Minh Đức (2015), Những
khó khăn, vướng mắc trong việc áp dụng các quy định của pháp luật để giải
quyết các vụ án ma túy, Tạp chí kiểm sát, số 20, tr. 7 – 13; Hương Nhung (
2008); v.v...
Nhận xét: Các công trình nghiên cứu trên chủ yếu người cứu tội mua
bán trái phép chất ma túy với khía cạnh nhỏ về mặt lý luận hoặc từ thực tiễn
mà chưa đi sâu nghiên cứu quy định của pháp luật và thực tiễn tội mua bán
trái phép chất ma túy một cách đầy đủ, toàn diện.
Nhận xét chung: Các công trình nghiên cứu nói trên chủ yếu đề cập và

trong phạm vi từ năm 2015 đến 2019.
Do vậy, đề tài luận văn “Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy từ
thực tiễn tỉnh Bắc Ninh” đảm bảo tính cấp thiết và có ý nghĩa lớn về lý luận và thực
tiễn.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
5


3.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về định tội danh tội phạm
mua bán trái phép ma tuý theo pháp luật hình sự Việt Nam áp dụng trên địa
bàn tỉnh Bắc Ninh, đề xuất giải pháp nhằm nâng cao chất lượng về định danh
tội mua bán trái phép chất ma túy và các văn bản hướng dẫn áp dụng nhằm
hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả của công tác áp dụng pháp
luật đối với định danh tội mua bán trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Bắc
Ninh.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu những vấn đề lý luận về định tội danh tội mua bán trái
phép chất ma túy theo pháp luật hình sự Việt Nam.
Đánh giá thực tiễn định tội danh tội mua bán trái phép chất ma tuý giai
đoạn 2015 – 2019
Đề xuất giải pháp nhằm nâng cao định tội danh tội mua bán trái phép
chất ma túy theo pháp luật hình sự Việt Nam trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hoạt động định tội danh tội mua
bán trái phép chất ma túy.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Giới hạn về nội dung nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu và giải quyết
những vấn đề xung quanh hoạt động định tội danh đối với tội mua bán trái

phép chất ma túy, tạo thuận lợi cho hoạt động áp dụng pháp luật của cơ quan
có thẩm quyền;
Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong công tác
nghiên cứu khoa học chuyên ngành và tài liệu tham khảo đối với cán bộ làm
công tác nghiên cứu, giảng dạy và công tác thực tiễn đặc biệt đội ngũ Thẩm
phán trong ngành tòa án nhân dân các cấp, ngành tòa án nhân dân tỉnh Bắc
Ninh.
7


7. Kết cấu của luận văn
Chương 1. Lý luận về định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy
Chương 2. Thực tiễn định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy tại
tỉnh Bắc Ninh
Chương 3. Các yêu cầu và giải pháp nâng cao chất lượng định tội danh
đối với tội mua bán trái phép chất ma túy trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh

8


Chương 1
LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH
TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY
1.1. Khái niệm định tội danh
Quan điểm thứ nhất, cho rằng: “Định tội danh là việc xác định và ghi
nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi
phạm tội cụ thể đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm đã
được quy định trong quy phạm pháp luật hình sự” [45, tr. 4].
Quan điểm thứ hai cho rằng: “Định tội danh là hoạt động thực tiễn của
các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) và

điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, và Cơ quan được giao tiến hành một số hoạt
động điều tra, trong hoạt động đấu tranh với tội phạm mua bán trái phép chất
ma túy.
Đặc điểm cơ bản của hình thức định tội danh này như sau:
- Thứ nhất, đây là hoạt động mang tính tổ chức – quyền lực Nhà nước.
Chủ thể tiến hành hình thức định tội danh này được Nhà nước quy định rõ
trong BLTTHS.
- Thứ hai, được tiến hành trong tất cả các giai đoạn tố tụng, từ khởi tố,
điều tra, truy tố, xét xử. Trường hợp xác định có dấu hiệu tội mua bán trái
phép chất ma túy thì phải ra quyết định khởi tố vụ án hình sự về tội mua bán
trái phép chất ma túy. Quyết định khởi tố vụ án hình sự phải ghi rõ, căn cứ
khởi tố, điều khoản của BLHS áp dụng và họ tên, chức vụ người ra quyết
định. Các quyết định sau đó như khởi tố bị can, bản kết luận điều tra, cáo
trạng và bản án đều phải thể hiện chính thức quan điểm chính thức của người
tiến hành tố tụng về tội mua bán trái phép chất ma túy trong đó.
- Thứ ba, hậu quả của hình thức định tội danh này là việc xác định trách
nhiệm hình sự đối với người phạm tội như hình phạt, các biện pháp tư
pháp...cũng như những biện pháp cưỡng chế khác trong quá trình điều tra,
10


truy tố, xét xử như bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú...đều có liên
quan đến hoạt động định tội danh chính thức. Mặc dù định tội danh chính
thức do nhiều chủ thể có thẩm quyền tiến hành song chỉ duy nhất Tòa án mới
có thẩm quyền đưa ra kết luận cuối cùng về việc bị cáo có phạm tội mua bán
trái phép chất ma túy trong bản án có hiệu lực pháp luật, là văn bản định tội
danh cuối cùng, chính thức khẳng định về tội danh đối với người mua bán trái
phép chất ma túy.
- Định tội danh không chính thức đối với tội phạm về ma túy là hình
thức định tội danh do các chủ thể không đại diện cho Cơ quan nhà nước có

không, lỗi của người phạm tội có phù hợp với tội danh dự kiến áp dụng với
người phạm tội hay không? Kết quả của việc này là người định tội danh phải
“đặt tên” cho hành vi phạm tội, và “tên gọi” của hành vi phạm tội phải là tội
danh được quy định trong Bộ luật hình sự, đây là hoạt động bắt buộc, bởi
pháp luật hình sự nước ta chỉ truy cứu TNHS với người phạm một tội được
Bộ luật hình sự quy định, đây là biểu hiện của nguyên tắc pháp chế xã hội chủ
nghĩa. Tuy nhiên, việc phân biệt này chỉ có nghĩa về mặt lý luận bởi thực tiễn
thì trong hoạt động ĐTD đã bao hàm cả hoạt động định tội, bởi phải có định
tội thì mới có hoạt động ĐTD.
1.2. Tội mua bán trái phép chất ma túy
1.2.1. Khái niệm
Dưới góc độ pháp lý, BLHS năm 2015 chưa đưa ra định nghĩa thế nào
là mua bán trái phép chất ma túy. Tuy nhiên, tại Điều 8 BLHS năm 2015 đã
đưa ra khái niệm pháp lý của tội phạm.
Tội mua bán trái phép chất ma túy được quy định tại chương XX, Điều
251 BLHS năm 2015, hành vi xâm phạm đến chế độ quản lý độc quyền của
Nhà nước về các chất ma tuý, được thực hiện với hình thức lỗi cố ý trực tiếp,
người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình bị pháp luật cấm, tuy thấy
trước được tác hại của hành vi mua bán trái phép chất ma túy gây ra cho xã
hội, có đủ điều kiện khách quan và chủ quan để lựa chọn xử sự khác, phù hợp
12


với đòi hỏi của xã hội nhưng họ vẫn thực hiện và mong muốn hậu quả đó xảy.
Trên cơ sở phân tích nêu trên, tác giả đưa ra khái niệm tội mua bán trái
phép chất ma túy như sau: Tội mua bán trái phép chất ma túy là hành vi trao
đổi trái phép chất ma túy dưới bất kỳ hình thức nào, do người có năng lực
trách nhiệm hình sự, đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thực hiện với lỗi cố ý
trực tiếp, xâm phạm đến chế độ quản lý, sử dụng các chất ma túy của Nhà
nước.

Hành vi khách quan của tội mua bán tái phép chất ma túy là hành vi
mua bán trái phép chất ma túy. Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất
hướng thần. Trong đó, “Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần
kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng”. “Chất hướng thần là
chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có
thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng” [24, Điều 2]. Hiện nay,
danh mục chất ma túy và tiền chất được ban hành kèm theo Nghị định
73/2018/NĐ-CP ngày 15/5/2018.
Có thể hiểu hành vi khách quan của tội mua bán trái phép chất ma tuý
là bán hay mua để bán lại; vận chuyển ma tuý để bán cho người khác; tàng trữ
để bán lại hoặc để sản xuất ra chất ma tuý khác để bán lại trái phép; hoặc
dùng ma tuý để đổi lấy hàng hoá hay dùng hàng hoá để đổi lấy ma tuý [17;
tr.45,46]. Hành vi này trái với những quy định do Nhà nước ban hành, xâm
phạm chế độ quản lý độc quyền của nhà nước, không thuộc các trường hợp
được áp dụng trong khoa học, nghiên cứu và y học, do một số các cơ quan có
thẩm quyền được phép mua bán phục vụ công tác chuyên môn. Hay nói cách
khác, “Hành vi mua bán trái phép chất ma túy bị coi là trái phép khi hành vi
đó được thực hiện mà không có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền” [13;
tr. 57].
- Hậu quả của tội mua bán trái chất ma tuý nói riêng không phải là yếu
tố bắt buộc để định tội.
*Chủ thể của tội phạm
14


Theo PLHS Việt Nam thì chủ thể của tội mua bàn trái phép chất ma túy
chỉ có thể là cá nhân. Đó là người có năng lực TNHS và đủ độ tuổi theo luật
định.
Luật hình sự Việt Nam không trực tiếp quy định thế nào là người có
năng lực TNHS mà chỉ quy định thông qua độ tuổi chịu TNHS tại Điều 12

buộc của CTTP của tội mua bán trái phép chất ma túy.
Trong trường hợp bên bán biết là chất ma túy giả còn bên múa đã nhầm
tưởng là chất ma túy, hành vi của người bán không cấu thành tội mua bán trái
phép chất ma túy mà cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174
BLHS); còn hành vi mua nhầm vẫn cấu thành tội mua bán trái phép chất ma
túy (chưa đạt vô hiệu) [13, tr. 57].
1.3. Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy
1.3.1. Khái niệm
Trong BLHS Việt Nam hiện hành thì tội mua bán trái phép chất ma túy
được quy định tại chương XX, Điều 251 BLHS năm 2015, được xác định là
hành vi trao đổi trái phép chất ma túy dưới bất kỳ hình thức nào, xâm phạm
chế độ quản lý của Nhà nước về các chất ma tuý.
Từ phân tích trên, kết hợp với khái niệm về định tội danh tại tiểu mục
1.1.1, tác giả đưa ra khái niệm định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy
như sau: Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy là một quá trình
nhận thức lý luận, dạng hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và tố
tụng hình sự, của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm
sát, Tòa án) và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều
tra, được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu được thu thập theo quy
định của pháp luật và các tình tiết thực tế khách quan của vụ án để xác định
sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực
hiện với các dấu hiệu của CTTP tội mua bán trái phép chất ma túy quy định
tại Điều 251 BLHS và kết luận hành vi nguy hiểm cho xã hội đó có phạm tội
mua bán trái phép chất ma túy hay không, nếu có thì phạm theo điểm, khoản
16


nào của Điều 251 BLHS, thể hiện thông qua các văn bản áp dụng pháp luật
tương ứng với các giai đoạn định tội danh.
1.3.2. Đặc điểm

mà các cơ quan tiến hành tố tụng thu thập được. Tuy nhiên, đối với hình thức
định tội danh chính thức, xuất phát từ nguyên tắc trách nhiệm chứng minh tội
phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng nên chưa thể khẳng định ngay từ
đầu bị can có phải là người phạm tội hay không. Định tội danh với tội mua
bán trái phép chất ma túy là hoạt động được tiến hành song song và tiếp liền
với hoạt động thu thập, cũng cố, kiểm tra, đánh gái và sử dụng chứng cứ của
các cơ quan tiến hành tố tụng. Do đó, định tội danh đối với tội mua bán trái
phép chất ma túy gắn liền với hoạt động chứng minh tội phạm và người phạm
tội của các cơ quan nói trên.

1.3.3. Cơ sở pháp lý của việc định tội danh tội mua bán trái phép chất ma
túy
Định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy, dù là chính thức hay
không chính thức cũng đều phải dựa trên những cơ sở pháp lý nhất định.
Cơ sở pháp lý của định tội danh tội mua bán trái phép chất ma túy là
toàn bộ các quy định của pháp luật hiện hành liên quan đến vấn đề định tội
danh đối với tội phạm này.
Trong đó cách tiếp cận theo nghĩa rộng (phương diện nội dung và hình
thức) thường được xem là hợp lý hơn vì nó cho phép đánh giá một cách toàn
diện các quy định pháp luật làm nền tảng cho việc định tội danh đối với tội
mua bán trái phép chất ma túy trên. Thực tiễn đã chứng minh: các quan hệ
pháp luật hình sự luôn phải được tồn tại trong những hình thức tố tụng nhất
định. Do đó, định tội danh với nghĩa là sự đánh giá về mặt pháp lý đối với
hành vi nguy hiểm cho xã hội, phải được đánh trên cả hai phương diện: pháp
luật hình sự và tố tụng hình sự hiện hành.
Về phương diện pháp luật hình sự, chủ thể định tội danh phải đưa ra kết
luận hành vi nguy hiểm cho xã hội có thỏa mãn quy định của Điều 251 BLHS
18