ĐỘNG LỰC 3.0
− 28 −
 
 
 
 
 
P h ầ n I
 
Một hệ điều hành
mới
Thịnh suy của Động lực 2.0
− 29 −
1
Thịnh suy của Động lực 2.0
hử tưởng tượng đó là năm 1995. Bạn ngồi cạnh một 
nhà kinh tế học – một giáo sư trường kinh doanh 
được đào tạo bài bản có bằng Tiến sĩ kinh tế. Bạn 
nói với 
cô ta rằng: “Tôi có một quả cầu pha lê có thể thấu suốt 
mười lăm năm trong tương lai. Tôi muốn kiểm tra năng 
lực dự báo của cô xem sao”. 
Cô ta
 tỏ vẻ nghi hoặc, song vẫn quyết định chiều theo 
ý bạn. 
“Tôi sẽ mô tả hai bộ bách khoa toàn thư mới – một bộ 
vừa mới ra đời, còn bộ kia sẽ xuất đầu lộ diện trong vài 
năm tới. Cô phải tiên đoán xem đến năm 2010 bộ nào sẽ 
thành công hơn”. 
“Được, anh cứ nói đi”, cô ta đáp. 
“Bộ thứ nhất là sản phẩm của Microsoft. Như cô đã 

khoa toàn thư đó sẽ được đăng tải trự
c tuyến, miễn phí 
− bất cứ ai sử  dụng nó đều không phải trả một khoản 
tiền nào hết”. 
“Nào”,  bạn  nói  với  nhà  kinh  tế  học,  “hãy  nghĩ  tới 
mười  lăm  năm  sau. 
Theo  quả  cầu  pha  lê  của  tôi,  vào 
năm 2010, một trong số hai bộ bách khoa toàn thư nói 
trên sẽ trở thành bộ bách khoa toàn thư lớn nhất và phổ 
biến nhất trên thế giới, bộ còn lại
 sẽ chết yểu. Kẻ chiến 
thắng là ai và người chiến bại là ai?” 
Thịnh suy củ a Động lực 2.0
− 31 −
Ở  thời điểm năm 1995, tôi ngờ rằng  bạn  không  thể 
tìm được một nhà kinh tế học tỉnh táo nào ở xó xỉnh nào 
trên  hành  tinh  Trái Đất  này  lại  không  chọn  hình  mẫu 
đầu tiên là th
ứ sẽ đạt đến thành công. Bất kỳ một  kết 
luận nào khác đều sẽ bị cười nhạo, bởi nó đối nghịch với 
gần như tất cả mọi nguyên lý kinh doanh mà cô ta vẫn 
dạy 
cho  các  sinh  viên  của  mình.  Nó  cũng  giống  như 
chuyện bạn hỏi một nhà động vật học rằng ai sẽ thắng 
trong cuộc chạy đua cự li 200 mét, một con báo cheetah 
hay ông anh
 rể của bạn. Câu trả lời chắc chắn sẽ là chuỗi 
cười nhạo trước câu hỏi ngớ ngẩn của bạn. 
Chắc chắn là nhóm người tình nguyện tạp nham rách 
rưới kia cũng làm ra được thứ gì đó thôi. Song sản phẩm 

bằng 260 thứ tiếng, riêng tiếng Anh chiếm tới 3 triệu bài. 
Chuyện gì đã xảy ra vậy nhỉ? Nếu vận d
ụng cách tư 
duy thông thường về động lực thúc đẩy con người  thì 
kết quả này quả là một ẩn số khó nhằn. 
THẮNG LỢI CỦA PHƯƠNG PHÁP CỦ CÀ RỐT
VÀ CÂY GẬY
Các máy vi tính – dù là chiếc máy chủ khổng lồ trong 
các thí nghiệm của Deci hay chiếc iMac tôi dùng để viết 
nên  những  dòng  này,  hoặc  chiếc điện  thoại  di động 
đang  bíp  bíp  trong  túi 
quần  bạn  –  tất  thảy đều  có  hệ 
điều hành. Bên dưới bề mặt cứng bạn vẫn thường chạm 
vào và những chương trình bạn điều  khiển là một  lớp 
phầ
n mềm phức hợp chứa vô vàn chỉ dẫn, giao thức và 
giả định cho phép mọi thứ vận hành trơn tru. Đa phần 
mọi người chẳng mất công nghĩ ngợi nhiều đến hệ đi
ều 
hành. Chúng ta  chỉ để  ý đến  chúng  khi  chúng  có  dấu 
hiệu trục trặc – đó là lúc phần cứng và phần mềm mà 
chúng phải  quản  lý  trở  nên  quá  lớn  và  quá  phức  tạp, 
Thịnh suy củ a Động lực 2.0
− 33 −
vượt ra ngoài khả năng gánh vác của hệ điều hành. Vậy 
là chiếc máy vi tính của chúng ta bắt đầu chạy tậm tạch. 
Chúng ta than thở, phàn nàn. Và rồi những chuyên gia 
phát
  triển  phần  mềm  thông  minh  sáng  láng,  những 
người vẫn gắn bó với nghề vá víu sửa chữa các chương 

hội phức tạp hơn, tiếp xúc với nhiều người xa lạ và cần 
phải hợp tác với nhau để hoàn thành công việc, thì một 
hệ  điều  hành  chỉ đơn  thuần  dựa  trên  cơ  s
ở  động  lực 
sinh học  sẽ  không còn phù hợp nữa. Thực  ra, đôi khi 
chúng ta còn  rất  cần những biện pháp giúp kiềm  chế 
thứ động lực này – để ngăn tôi khỏi chén sạch bữ
a tối 
của anh và cản anh không cướp mất vợ tôi. Và trải qua 
một quá trình chuyển đổi văn hóa, chúng ta đã dần dần 
thay thế những  gì  mình đang  có bằng một phiên
 bản 
mới, tương thích  hơn với phương  thức chúng ta sống 
và làm việc. 
Cốt lõi của hệ điều hành mới nâng cấp này là một giả 
định đã được cải biến và
 cũng chính xác hơn: Con người 
không  chỉ  là  một  tập  hợp  của  những  ham  muốn  sinh 
học. Động  lực đầu tiên đó  vẫn giữ một vị  trí rất quan 
trọng – hẳn rồ
i – song nó không hoàn toàn quyết định 
bản chất của chúng  ta.  Chúng  ta  còn có  một động  lực 
thứ  hai  nữa đó  là  tìm  kiếm  phần  thưởng  và  né  tránh 
hình phạt ở một  bình  diện
 rộng hơn. Và  chính từ  nền 
tảng kiến  thức này mà  một hệ điều hành mới  – gọi là 
Động lực 2.0 – đã hình thành. (Tất nhiên, các loài động 
vật  khác  cũng  phản
 ứng  lại  với  phần  thưởng  và  hình 
phạt,  song  chỉ  có  con  người  mới  bộc  lộ  khả  năng  vận 

 đó  sẽ  vận  hành 
trơn tru. Để đảm bảo điều này xảy ra, bạn chỉ cần tưởng 
thưởng cho những hành vi bạn theo đuổi và trừng phạt 
những hành vi bạn không khuyến 
khích. Mọi người sẽ 
phản ứng phù hợp trước các ngoại lực đó – chính là các 
yếu tố kích thích bên ngoài – mỗi người nói riêng và hệ 
thống nói chung đều được cải thiện theo
 hướng tích cực. 
Chúng ta có xu hướng cho rằng than và dầu đã cung cấp 
nguồn  lực  cho  quá  trình  phát  triển  kinh  tế.  Song  theo 
một  cách  nào đó, động  cơ  của  nền  thương 
mại  cũng 
được phương pháp củ cà rốt và cây gậy tiếp sức với hiệu 
quả không thua kém chút nào. 
Hệ điều hành Động lực 2.0 đã hoạt động trong một 
ĐỘNG LỰC 3.0
− 36 −
thời gian rất dài. Thực chất, nó đã ăn sâu bén rễ vào đời 
sống của chúng ta đến nỗi đa số chúng ta không nhận ra 
rằng nó có tồn tại. Từ ngày xửa ngày xưa, chúng
 ta đã 
định hình các tổ chức và xây dựng cuộc sống của mình 
xung  quanh  giả  định  nền  tảng  rằng:  Cách  thức để cải 
thiện  hiệu  quả  hoạt động,  tăng  năng  suất  và  khuy
ến 
khích sự nỗ lực là tưởng thưởng cho điều tốt và trừng 
phạt điều xấu. 
Mặc dù có kết cấu tinh vi phức tạp hơn và cũng bao 
hàm  nhiều  tham  vọ

 có tính 
trì trệ cố hữu − rằng nếu thiếu vắng  các phần  thưởng 
và hình phạt ngoại sinh thì chúng ta chẳng thể làm nên 
trò trống gì. “Con người còn có những động lực khác, 
cao  cả  hơn”,  ông  nói.  Và  những động  lực  này  có  thể 
làm lợi cho các doanh nghiệp nếu các nhà quản trị và 
lãnh đạo  doanh  nghiệp  biết  trân  trọng  chúng.  Cũng 
một phần nhờ bài vi
ết của McGregor mà các công ty đã 
“tiến  hóa”  thêm  một  chút.  Quy định  về  trang  phục 
được nới lỏng, thời gian biểu trở nên linh hoạt hơn. Rất 
nhiều tổ chức đã  tìm kiếm
 những  phương thức  nhằm 
trao cho nhân viên của mình quyền tự quản lớn hơn và 
giúp  họ  phát  triển.  Những  cải  tiến  nói  trên đã  khắc 
phục được một vài điểm yế
u, song nó mới chỉ dừng ở 
mức một sự cải biến khiêm tốn chứ không phải là một 
bản nâng cấp toàn diện – nói cách khác là Động lực 2.1. 
Vậy là phương  pháp ti
ếp cận này về cơ bản  không 
thay đổi chút gì – bởi vì, nói cho cùng, nó dễ hiểu, giám 
sát đơn  giản  và ứng  dụng  lại  nhanh  gọn.  Song  qua 
mười  năm đầu  của  thế  kỷ  mớ
i  này  –  một  giai đoạn 
đáng thất vọng trong tiến trình phát triển xã hội, công 
nghệ và kinh doanh – chúng ta đã khám phá ra rằng hệ 
điều  hành  cũ  kỹ,  vững  chãi  này đã  không
  còn  hoạt 
động  tốt  như  trước  nữa.  Nó  hỏng  hóc  thường  xuyên, 

khoa toàn thư của Microsoft và Wikipedia. Các giả định 
cốt lõi của Động lực 2.0 cho rằng một kết quả như vậy 
thậm
  chí  còn  không  có  cơ  hội  tồn  tại.  Thắng  lợi  của 
Wikipedia dường như bất chấp mọi quy luật của vật lý 
Thịnh suy củ a Động lực 2.0
− 39 −
học hành vi.  
Nếu  như  bộ  bách  khoa  toàn  thư  toàn‐tình‐nguyện‐
viên,  toàn‐dân‐không‐chuyên  kia  chỉ  là  một  ví  dụ  độc 
nhất vô nhị khi xét giữa những chủ thể cùng nhóm, thì 
chúng ta đã có thể gạt
 nó sang một bên, coi đó như một 
đối  tượng  khác  thường,  một  trường  hợp  ngoại  lệ. 
Nhưng không. Thay vào đó, Wikipedia lại đại diện cho 
hình mẫu kinh  doanh mới có sức m
ạnh ghê gớm nhất 
của thế kỷ XXI: nguồn mở. 
Thử bật chiếc máy vi tính nhà bạn lên xem. Khi bạn 
vào web để xem dự báo thời tiết hoặc đặt mua vài đôi 
giày đế mềm, có 
thể bạn đang dùng Firefox, một trình 
duyệt web mã nguồn mở miễn phí được xây dựng gần 
như chỉ nhờ vào công sức của các tình nguyện viên trên 
toàn  thế  giới.  Những  người  lao động  không
  công  lại 
chịu hy sinh sản phẩm mồ hôi nước mắt của mình ư? 
Cách làm đó chắc chắn  không thể bền vững được. Cơ 
sở để khuyến  khích hành động cũng  sai lầm  nữa. Ấy 
vậy mà ngày nay, Firefox đã có hơn 150 triệu người sử