DANH NHÊN ÀÊËT VIÏÅT 3
http://ebooks.vdcmedia.com
HOÂNG DIÏÅU - CÅC ÀÚÂI VÂ SÛÅ NGHIÏÅP
Gia thïë - Gia phong
Hoâng Diïåu tïn chûä lâ Kim Tđch, tûå Quang Viïỵn, hiïåu Tơnh
Trai, sinh ngây 10-2 nùm K Sûãu (tûác ngây 5-3-1829) tẩi lâng
Xn Àâi, nay thåc xậ Àiïån Quang, vng Gô Nưíi, Àiïån Bân. Ưng
lâ mưåt trong cấc nhâ khoa bẫng u nûúác úã qụ hûúng àêët Quẫng.
Theo gia phẫ hổ Hoâng, lâng Xn Àâi vưën gưëc tûâ lâng Hụå
Tr (nay trong xậ Lưåc Tr, huån Nam Sấch, tónh Hẫi Dûúng).
Ưng tưí àúâi thûá nhêët di cû vâo Quẫng Nam, thúâi gian àêìu úã lâng
Àưng Bân, sau mưåt trêån lt lúán àûa gia àònh àõnh cû úã lâng Xn
Àâi. Quấ trònh êëy àïën thïë hïå Hoâng Diïåu àậ trẫi qua 7 àúâi. Hiïån
nay, tẩi nhâ thúâ hổ Hoâng úã
Xn Àâi côn giûä cêu àưëi:
Hẫi àẩo Hụå Tr chi hûúng, bẫn cùn thêm cưë
Nam chêu Xn Àâi thûã àõa, dõch diïåp hi long.
Lúâi diïỵn nưm ca Hoâng Diïåu:
Hụå Tr xûá vưën lâ cội Bùỉc, do tưí tiïn cưåi gưëc vûäng bïìn
Xn Àâi chêu nay thåc miïìn Nam, truìn con chấu giưëng
dông hûng thõnh.
Gia àònh xët thên nhâ nưng vâ theo nho hổc. Ưng thên sinh
lâ Hoâng Vùn Cûå lâm hûúng chûác, qua àúâi nùm 54 tíi. Bâ thên
mêỵu Phẩm Thõ Khụ thổ 88 tíi, têìn tẫo lâm rång vâ chùn tùçm,
ni dẩy con cấi. Gia àònh cố 11 ngûúâi con, 8 trai, 3 gấi. Lúán lïn vâ
àûúåc hổc hânh, 6 ngûúâi àưỵ àẩt: mưåt phố bẫng, 3 cûã nhên vâ 2 t
tâi.
Khoa thi hûúng tẩ
i Thûâa Thiïn nùm 1848, Hoâng Kim Giấm,
23 tíi vâ Hoâng Kim Tđch, tûác Hoâng Diïåu, 20 tíi cng àưỵ cûã
Nhiïìu tấc giẫ 4

quët àoấn, cố phong àưå bêåc àẩi thêìn". 1
1. Vïì àõa danh ghếp "Hâ - Ninh" cố nhûäng ch thđch khấc nhau: Trong sấch dõch ca
Viïån Hấn - Nưm, trong cấc bâi ca Nguỵn Vùn Tưë, Khụ Trai trïn bấo Tri Tên, ghi
lâ Hâ Nưåi - Ninh Bònh. Hoâng Xn Hận ch thđch lâ Hâ Nưåi - Bùỉc Ninh. Cng cố
sấch ghi lâ Hâ Nưåi - Ninh Hẫi (Ninh Hẫi tûác Hẫi Phông).
DANH NHÊN ÀÊËT VIÏÅT 5
http://ebooks.vdcmedia.com
Vïì phêìn mònh, trong khi bưn ba vúái cưng viïåc, Hoâng Diïåu
ln giûä nïëp nhâ. Theo tc thúâi êëy, vûâa nhêån chûác hân lêm viïån
kiïím thẫo (gip viïåc trûúãng biïn têåp, biïn duåt sấch cố quan hïå
àïën triïìu àẩi", Hoâng Diïåu xin vïì chõu tang cha (1854) cho àïën
mận tang. Cëi nùm 1879, trûúác khi ài trêën nhiïåm tưíng àưëc Hâ
Ninh, Hoâng Diïåu àûúåc vïì thùm mể giâ àậ 80 tíi. Vâo dõp êëy, Tûå
Àûác ban thûúãng sêm, qụë, la vâ bẩc, Hoâng Diïåu dêng biïíu tẩ ún,
cố cêu: "Thêìn bêån viïåc nûúác nïn chûa dấm lo viïåc nhâ. Xin hïët
lông lâm viïåc cố lúåi cho nûúác..." (dõch nghơa).
Hoâng Diïåu àẫm nhêån cấc tro
ång trấch, cha mể vâ vúå chấnh
thêët àûúåc vinh phong cấc tûúác hiïåu, nhûng gia àònh úã lâng sưëng rêët
dên dậ. Khi tin Hoâng Diïåu tỵn tiïët àûúåc bấo vïì lâng, bâ vúå àang
lâm úã ngoâi àưìng àậ ngêët xóu bïn búâ rång.
Sau thúâi hẩn mận tang cha, Hoâng Diïåu àûúåc bưí lâm tri ph
úã Tuy Phûúác, Bònh Àõnh. Do nha lẩi lêìm lêỵn ấn tûâ, ưng bõ giấng
chûác lâm tri huån Hûúng Trâ, Thûâa Thiïn. Nùm 1864, xẫy ra v
nưíi dêåy ca Hưìng Têåp, con hoâng thên Miïn ấo, em ch bấc ca
Hưìng Nhêåm tûác vua Tûå Àûác, cng vúái mưåt sưë ngûúâi khấc. Bẩi lưå,
Hưìng Têåp va

àâo tẩo, dẩy bẫo múái àûúåc nhûäng ngûúâi nhû thïë. Trong sưë nây, ưng
Nguỵn Qunh cố thïí àẫm nhêån àûúåc chûác bưë chấnh, ấn sất mưåt
tónh lúán. Cấc ưng Hoâng Diïåu, Phan Thanh Nhậ cố thïí àẫm àûúng
chûác tri huån, tri ph mưåt núi quan ëu côn khuët...".
Ngây 20 cng thấng, Bưå Lẩi nhêån lúâi chêu phï: "... Nguỵn
Qunh lậnh ngay chûác chi ph, Hoâng Diïåu vâ Phan Thanh Nhậ
àûúåc phc ngay chûác tri huån".
Qua dun tri ngưå nây, nùm 1871, Hoâng Diïåu vúái chûác
trấch khêm phấi qn v, àậ cng Àù
ång Huy Trûá ài dểp phó úã biïn
giúái (trđch Àùång Huy Trûá, con ngûúâi vâ tấc phêím do Àùång Huy
Cưn ch biïn, nhốm Trâ Lơnh xët bẫn nùm 1990).
Nùm 1874, trong khi giûä chûác tham tri Bưå Lẩi, kiïm quẫn Àư
sất viïån vâ sung cú mêåt àẩi thêìn, Hoâng Diïåu lẩi bõ giấng hai cêëp
lûu.
Nùm 1878, úã Quẫng Nam xẫy ra nẩn lt rêët lúán gổi lâ "nẩn
lt bêët quấ" vò dên chng cho lâ "bêët quấ nûúác trân àïën sên lâ
cng", đt àïì phông... Nhûng rưìi nûúác trân vïì rêët mẩnh, cën trưi
nhiïìu nhâ cûãa thốc la vâ sc vêåt, mưåt sưë ngûúâi chïët trưi, àưìng
rå
ng nhiïìu núi ngêåp ng, hû hẩi. Tiïëp àố, nhiïìu ph huån lêm
vâo cẫnh bïånh têåt, chïët àối, trưåm cûúáp, dên chng phẫi ùn c
chëi trûâ bûäa.
Tiïëp àûúåc biïíu chûúng ca quan àõa phûúng, Tûå Àûác quët
àõnh xët tiïìn gẩo cưng qu àïí chêín tïë vâ tòm ngûúâi giao phố trấch
nhiïåm.
DANH NHÊN ÀÊËT VIÏÅT 7
http://ebooks.vdcmedia.com
Theo àïì nghõ ca Hoâng Diïåu, vâ biïët ưng lâ ngûúâi chđnh
trûåc, am hiïíu dên tònh, phong tc àêët Quẫng, Tûå Àûác trao cho ưng

Sûå nghiïåp trïn àêët bùỉc
Phc chûác sau v "têíy oan" Hưìng Têåp, Hoâng Diïåu lêìn àêìu
ra bùỉc nùm 1868, lâm tri ph Àa Phc, rưìi tri ph Lẩng Giang
(Bùỉc Giang), ấn sất Nam Àõnh, bưë chấnh Bùỉc Ninh.
Nhiïìu tấc giẫ 8
http://ebooks.vdcmedia.com
Trong chđn nùm êëy, ưng lêåp nhiïìu qn cưng, dểp trưåm cûúáp
vâ an dên. úã àêu ưng cng àûúåc sơ dên qu mïën.
ÚÃ Quẫng Nam ra Hụë, nùm 1878, Hoâng Diïåu nhêån chûác
tưíng àưëc An Tõnh (Nghïå An - Hâ Tơnh), nhûng vò ngun tưíng àưëc
Nguỵn Chđnh vêỵn lûu nhiïåm nïn ưng úã lẩi Hụë, lâm tham tri Bưå
Lẩi (Thûåc lc ca Cao Xn Dc).
Nùm 1879, ưng àûúåc cûã lâm phố sûá, cng vúái chấnh sûá lâ
thûúång thû Bưå Lïỵ Àưỵ Àïå hưåi bân vúái sûá thêìn Têy Ban Nha vïì mưåt
hiïåp ûúác giao thûúng. Tiïëp àố, ưng àûúåc thùng thûúång thû Bưå Binh.
Àêìu nùm 1880, Hoâng Diïåu nhêån chûác tưíng àưëc Hâ Ninh(1)
kiïm trưng coi cưng viïåc thûúng chấnh.
Biïët rộ
dậ têm xêm lûúåc ca thûåc dên Phấp lc bêëy giúâ,
Hoâng Diïåu bùỉt tay ngay vâo viïåc chín bõ chiïën àêëu, kinh l,
biïn phông. Nhû Àẩi Nam chđnh biïn liïåt truån nïu, tưíng àưëc Hâ
Ninh àậ "cng vúái tưíng àưëc tónh Sún Têy Nguỵn Hûäu Àưå dêng súá
nối vïì viïåc bưë phông, lẩi cng vúái Nguỵn Àònh Nhån mêåt têu vïì
chûúác phông võ sùén". Vua (Tûå Àûác) khen. "Nhûng sau àố - nhû
trong di biïíu nïu - vua lẩi trấch cûá lûu binh... vò súå giùåc"... "chïë
ngûå khưng àng cấch" (?)
Mưåt mùåt khấc, Hoâng Diïåu quan têm ưín àõnh àúâi sưëng ca
dên chng trong cưng bùçng vâ trêåt tûå. Ngây nay, úã Ư Quan
Chûúãng, àêìu phưë
Hâng Chiïëu, côn ấp úã mùåt tûúâng cưíng ra vâo mưåt

diïån tđch khn viïn khoẫng 1.600 mết vng, cưng trònh nây mậi
mậi tưìn tẩi trong lông dên àêët Quẫng vâ cẫ nûúác, ph húåp vúái
phong cấch Hoâng Diïåu vâ thỗa lông ngûúäng mưå, ûúác mong ca
mổi ngûúâi. Nhiïìu tấc giẫ 10
http://ebooks.vdcmedia.com
THẤI SÛ TRÊÌN QUANG KHẪI
Trêìn Quang Khẫi sinh nùm 1240, mêët nùm 1294, lâ con trai
thûá ba ca vua Trêìn Thấi Tưng.
Dûúái triïìu Trêìn Thấnh Tưng (1258 - 1278). Trêìn Quang Khẫi
àûúåc phong tûúác Chiïu minh àẩi vûúng. Nùm 1274, ưng àûúåc giao
giûä chûác Tûúáng qëc Thấi y. Nùm 1282, dûúái triïìu Trêìn Nhên
Tưng, Trêìn Quang Khẫi àûúåc cûã lâm Thûúång tûúáng Thấi sû, nùỉm
giûä quìn nưåi chđnh. Trong cåc khấng chiïën chưëng qn Ngun
lêìn thûá hai (1285) vâ thûá ba (1288), Trêìn Quang Khẫi lâ võ tûúáng
ch chưët thûá hai, sau Trêìn Qëc Tën, cố nhiïìu cưng lao lúán trïn
chiïën trûúâng.
Trong sûå nghiïåp qn sûå ca Thûúång tûúáng Trêìn Quang
Khẫi, thò trêån ưng chó huy àấ
nh tan qn Ngun úã Chûúng
Dûúng vâ Thùng Long, khưi phc kinh thânh vâo cëi thấng 5-
1285 "lâ chiïën cưng to nhêët lc bêëy giúâ", nhû sûã sấch tûâng ca ngúåi.
Trêìn Quang Khẫi côn lâ mưåt nhâ ngoẩi giao giỗi. Nùm 1281,
khi nhâ Ngun chín bõ xêm lûúåc Viïåt Nam lêìn thûá hai, chng
cho Sâi Thung àem 1.000 qn àûa bổn Trêìn Dơ ấi vïì nûúác. Khi túái
biïn giúái, qn Ngun bõ nhâ Trêìn phc àấnh. Trêìn Dơ ấi bỗ
chẩy. Sâi Thung àûúåc "rûúác" vïì Thùng Long àïí dng vâo kïë hoận
binh àïí cố thïm thúâi gian chín bõ àưëi phố vúái giùåc. Lc Sâi Thung