Nhiïìu tấc giẫ 62
http://ebooks.vdcmedia.com
NGƯ QUÌN
VÂ CHIÏËN THÙỈNG BẨCH ÀÙÇNG LÕCH SÛÃ
Nùm 938, qn Nam Hấn vûúåt biïín xêm lûúåc nûúác Viïåt vâ sa
vâo trêån àõa cổc ngêìm mai phc tâi tònh ca Ngư Quìn (897-944)
trïn sưng Bẩch Àùçng, chõu thêët bẩi thẫm hẩi, phẫi tûâ bỗ àưì xêm
lûúåc. Chiïën thùỉng Bẩch Àùçng àậ múã àêìu cho mưåt k ngun àưåc
lêåp lêu dâi ca nûúác Viïåt.
Ngư Quìn, ngûúâi lâng Àûúâng Lêm (nay lâ xậ Àûúâng Lêm,
huån Ba Vò, Hâ Têy) cng qụ vúái Phng Hûng.
Ưng sinh nùm 897, con trai thûá sûã Ngư Mên, mưåt hâo trûúãng
àõa phûúng. Àûúåc truìn thưëng àõa phûúng hun àc, àûúåc cha dẩy
bẫo, tûâ têëm bế Ngư Quìn àậ tỗ ra cố chđ lúán. Thên thïí cûúâng
trấng, trđ tụå sấng sët, chùm rên vộ
nghïå. Sûã c miïu tẫ ưng "vễ
ngûúâi khưi ngư, mùỉt sấng nhû chúáp, dấng ài nhû cổp, cố chđ dng,
sûác cố thïí nhêëc vẩc dú cao".
Nùm 920, Ngư Quìn ài theo Dûúng Àònh Nghïå, mưåt tûúáng
ca hổ Khc úã àêët Ấi Chêu (Thanh Hốa). Dûúng Àònh Nghïå lâ anh
hng dên tưåc tûâng cố cưng àấnh àíi giùåc Nam Hấn, chiïëm àûúåc
thânh Àẩi La nùm 931, thc àêíy bûúác tiïën ca cåc àêëu tranh giẫi
phống dên tưåc. Dûúng Àònh Nghïå lïn cêìm quìn, tûå xûng Tiïët àưå
sûá, giao cho Ngư Quìn cai quẫn Chêu Ấi. u mïën tâi nùng vâ
nhiïåt huët cûáu àúâi, gip nûúác ca Ngư Quìn, Dûúng Àònh Nghïå
àậ gẫ con gấi cho ưng.
Trong 7 nùm (931-938), quẫ
n lơnh àêët Ấi Chêu, Ngư Quìn
trưí tâi lûåc, àem lẩi n vui cho dên trong hẩt.
Nùm 937, Dûúng Àònh Nghïå bõ Kiïìu Cưng Tiïỵn, mưåt thåc
tûúáng vâ lâ hâo trûúãng àêët Phong Chêu giïët hẩi àïí àoẩt chûác Tiïët

Phấn àoấn àng con àûúâng tiïën qn ca àõch: Ngư Quìn -
ngûúâi àûúåc nhâ sûã hổc Lï Vùn Hûu ngúåi ca lâ "mûu giỗi mâ àấnh
cng giỗi" - àậ ch trûúng bưë trđ mưåt trêån àõa cổc úã cûãa sưng Bẩch
Àùçng, rưìi nhên khi nûúác triïìu lïn, nhûã thuìn àõch tiïën vâo bïn
trong hâng cổc vâ têåp trung lûåc lûúång tiïu diïåt àõch bùçng mưåt trêån
quët chiïën nhanh, gổn, triïåt àïí. 1
Àẩi Viïåt sûã k toân thû, Ngoẩi k.q.5
Nhiïìu tấc giẫ 64
http://ebooks.vdcmedia.com
Sau khi diïåt trûâ xong bổn Kiïìu Cưng Tiïỵn, Ngư Quìn vâ bưå
chó huy kếo qn vïì vng ven biïín Àưng Bùỉc chín bõ àốn àấnh
qn Nam Hấn. Thêìn tđch vâ truìn thuët dên gian cấc lâng
thåc xậ Nam Hẫi, Àùçng Hẫi àïìu nối rộ tûâ Bònh Kiïìu. Hẩ Àoẩn
túái Lûúng Khï (thåc An Hẫi, Hẫi Phông) lâ khu vûåc àống qn
ca Ngư Quìn. Hún 30 àïìn miïëu thúâ Ngư Quìn vâ cấc tûúáng phấ
giùåc Nam Hấn àậ àûúåc phất hiïån, àïìu phên bưë têåp trung úã vng
hẩ lûu sưng Bẩch Àùçng. Àưìn trẩi ca Ngư Quìn àống tẩi cấc thưn
Lûúng Xêm (An Hẫi, Hẫi Phông), Gia Viïn (nưåi thânh Hẫi Phông)
1

Trûúác mûu àưì xêm lûúåc trúã lẩi ca phong kiïën Trung Qëc,
ngổn cúâ cûáu nûúác ca Ngư Quìn trúã thânh ngổn cúâ àoân kïët ca
cẫ dên tưåc. Àưåi qn Ngư Quìn, tûâ mưåt àưåi binh Ấi Chêu àậ
nhanh chống trúã thânh mưåt àưåi qn dên tưåc. Truìn thuët dên
gian côn ghi nhúá chuån 38 châng trai lâng Gia Viïỵn (Hẫi Phông)
do Nguỵn Têët Tưë vâ Àâo Nhån dêỵn àêìu, àậ tûå v trang, xin theo
Ngư Quìn phấ giùåc. Trai trấng cấc lâng Lêm Àưång (Thy

"Sưng rưång hún hai dùåm, úã àố cố ni cao ngêët, nhiïìu nhấnh
sưng àưí lẩi, sống cưìn man mấc giấp têån chên trúâi, cêy cưëi um tm
che lêëp búâ bïën".
Bẩch Àùçng lâ cûãa ngộ phđa àưng bùỉc vâ lâ àûúâng giao thưng
quan trổng tûâ Biïín Àưng vâo nưåi àõa Viïåt Nam. Cûãa biïín Bẩch
Àùçng to rưång, rt nûúác tûâ vng àưìng bùçng Bùỉc Bưå àưí ra Võnh Hẩ
Long. Tûâ cûãa biïín ngûúåc lïn gêìn 20 km lâ àïën cûãa sưng Chanh.
Phđa hûäu ngẩn cố
dậy ni vưi Trâng Kïnh vúái nhiïìu hang àưång,
sưng lẩch vâ thung lng hiïím trúã.
Hẩ lûu sưng Bẩch Àùçng thêëp, àưå dưëc khưng cao nïn chõu ẫnh
hûúãng ca thy triïìu khấ mẩnh. Lc triïìu dêng, nûúác trẫi àưi búâ
àïën vâi cêy sưë. Lông sưng àậ rưång, lẩi sêu, tûâ 8 m - 18 m. Triïìu lïn
xëng vâo àưå nûúác cûúâng, nûúác rt àïën hún 30 cm trong mưåt giúâ,
âo âo xi ra biïín, mûåc nûúác chïnh lïåch khi cao nhêët vâ thêëp nhêët
khoẫng 2,5 - 3,2 m.
Lõch sûã thânh tẩo vng Bẩch Àùçng trïn àêy vâ mưåt sưë tâi
liïåu àõa l hổc lõch sûã cho phếp khùèng àõnh, cûãa sưng Bẩch Àùçng
thïë k 10 khưng phẫi lâ
cûãa Nam Triïåu vúái àõa hònh nhû hiïån nay.
Lc bêëy giúâ cûãa sưng Nam Triïåu lâ cûãa biïín chung ca sưng
Cêëm (hay sưng Nam Triïåu) vâ sưng Bẩch Àùçng. Cûãa biïín Bẩch
Àùçng ngây xûa úã vâo khoẫng àố, nùçm sêu vâo phđa trong so vúái
cûãa Nam Triïåu hiïån nay khoẫng hún chc cêy sưë. Giûäa vng thiïn
nhiïn sưng biïín àố, trïn cú súã sûác mẩnh àoân kïët vâ chđ àưåc lêåp
ca cẫ dên tưåc, Ngư Quìn khêín trûúng giân bây mưåt thïë trêån hïët
sûác mûu trđ, lúåi hẩi àïí ch àưång phấ giùåc.
Ưng huy àưång qn dên vâo rûâng àùén gưỵ, vốt nhổn, bõt sùỉt
(hùèn sưë thúå rên àûúåc huy àưå
ng àïën cng khấ àưng) rưìi cho àống

Bẫo tưìng Bẫo tâng Bưå Vùn hốa, Khoa Sûã Àẩi hổc Tưíng húåp Hâ Nưåi, Viïån Bẫo tâng Lõch sûã àậ cng Súã
Vùn hốa Hẫi Phông, vâ Ty Vùn hốa Quẫng Ninh tiïën hânh khẫo sất, khai qåt vâ nghiïn cûáu. Ngoâi ra,
côn phất hiïån nhûäng cổc tûúng tûå úã cûãa sưng Kïnh (àưìng Vẩn Mëi), cûãa sưng Nam giấp sưng Bẩch
Àùçng, phđa dûúái sưng Chanh... Hai mêỵu gưỵ úã cûãa sưng Chanh àûúåc xấc àõnh niïn àẩi bùçng phûúng phấp
cấc bon phống xẩ, cho kïët quẫ 615+100 vâ 850+100 nùm sau Cưng Ngun. Nhûng theo kiïën ca
nhûäng ngûúâi nghiïn cûáu thò nhûäng bậi cổc nây thåc phẩm vi trêån àõa Bẩch Àùçng phấ qn Ngun
nùm 1288, chûá khưng phẫi bậi cổc ca Ngư Quìn diïåt qn Nam Hấn nùm 938.

2
Nguỵn Ngổc Thy, Thy triïìu trong chiïën thùỉng Bẩch Àùçng nùm 938, àậ dêỵn. Vïì
thúâi àiïím xẫy ra trêån Bẩch Àùçng, cấc bưå chđnh sûã chếp khưng c thïí vâ khưng thưëng nhêët.
- Viïåt sûã thưng giấm cûúng mc chếp Ngư Quìn diïåt Kiïìu Cưng Tiïỵn vâ phấ qn Nam Hấn
vâo "ma thu, thấng chđn" nùm Mêåu Tët, tđnh ra dûúng lõch lâ tûâ 27-9 àïën 25-10-938.
- Àẩi Viïåt sûã k toân thû lẩi chếp nhûäng sûå kiïån trïn vâo "ma àưng, thấng Mûúâi", tđnh ra
dûúng lõch lâ tûâ 26-10 àïën 24-11-938.
- Viïåt sûã lûúåc chếp vâo "ma àưng, thấng Chẩp", tđnh ra dûúng lõch lâ tûâ 25-12-938 àïën 22-1-
939.
Vïì mùåt sûã liïåu hổc thò trong ba tâi liïåu trïn, Bưå Viïåt sûã lûúåc àûúåc biïn soẩn súám nhêët (vâo àúâi
Trê
ìn), gêìn vúái thúâi gian xẫy ra sûå kiïån hún hai bưå sûã àúâi Lï vâ àúâi Nguỵn. Sûå ghi chếp ca
Viïåt sûã lûúåc lẩi ph húåp vúái nhiïìu thêìn tđch Ngư Quìn vâ cấc tûúáng tham gia trêån Bẩch
Àùçng, trong àố cố thêìn tđch úã Hoâng Pha (Hoâng Àưång, Thy Ngun, Hẫi Phông) chếp c
thïí trêån Bẩch Àùçng xẫy ra vâo ngây 7 thấng Chẩp nùm Mêåu Tët, tûác ngây 31-12-938...
DANH NHÊN ÀÊËT VIÏÅT 67
http://ebooks.vdcmedia.com
Qn thy bưå, mai phc sùén úã phđa trong bậi cổc, cố lệ trong
khoẫng hẩ lûu vâ trung lûu sưng Bẩch Àùçng; trong cấc nhấnh
sưng vâ trïn hai búâ sưng.
Theo truìn thuët vâ thêìn tđch, Dûúng Tam Kha chó huy
àẩo qn bïn tẫ ngẩn, Ngư Xûúng Ngêåp vâ Àưỵ Cẫnh Thẩc chó huy

àưå vua Nam Hấn àang àống qn úã sất biïn giúái mâ khưng sao kõp
Nhiïìu tấc giẫ 68
http://ebooks.vdcmedia.com
tiïëp ûáng. Nghe tin quấ bêët ngúâ vâ kinh hoâng, cha Nam Hấn
àânh thûúng khốc thu nhùåt tân qn quay vïì nûúác. Y bên hẩ àưí
tưåi cho Trûúác tấc Tấ Lang hêìu Dung "lâm cho khđ thïë qn binh
khưng phêën chêën lïn àûúåc". Lc nây Dung àậ chïët, cha Nam Hấn
tân bẩo sai qåt mẫ, phúi thêy Dung àïí trẫ th!
Sau chiïën thùỉng chêëm dûát hún 1000 nùm Bùỉc thåc Ngư
Quìn bùỉt tay xêy dûång qëc gia. Ngư Quìn xûng vûúng, bậi bỗ
chûác Tiïët àưå sûá, àõnh àư úã Cưí Loa (Àưng Anh, Hâ Nưåi). Ưng àùåt ra
chûác quan vùn, vộ, nghi lïỵ trong triïìu. Nhûng àấng tiïëc thúâi gian
tẩi ngưi ca ưng thêåt ngùỉn ngi, chó àûúåc 6 nùm (939-944).
Ưng mêët ngâ
y 18 thấng Giïng nùm Giấp Thòn, thổ 47 tíi.
Ngúåi ca Ngư Quìn vâ chiïën thùỉng Bẩch Àùçng, nhâ sûã hổc
Lï Vùn Hûu viïët trong "Àẩi Viïåt sûã k toân thû":
"Tiïìn Ngư Vûúng cố thïí lêëy qn múái hổp ca àêët Viïåt ta mâ
phấ àûúåc trùm vẩn qn ca Lûu Hóçng Thấo, múã nûúác xûng
vûúng, lâm cho ngûúâi phûúng Bùỉc khưng dấm lẩi sang nûäa. Cố thïí
nối lâ mưåt cún giêån mâ n àûúåc dên, mûu giỗi mâ àấnh cng giỗi
vêåy".
DANH NHÊN ÀÊËT VIÏÅT 69
http://ebooks.vdcmedia.com
QUANG TRUNG NGUỴN HỤÅ,
NGÛÚÂI ANH HNG ẤO VẪI
Hoâng àïë Quang Trung Nguỵn Hụå (1753 - 1792) lâ võ anh
hng dên tưåc vơ àẩi ca Viïåt Nam thïë k 18, ngûúâi àậ cố cưng
thưëng nhêët àêët nûúác, bẫo vïå àưåc lêåp dên tưåc, múã ra mưåt triïìu àẩi
múái. Vúái thiïn tâi qn sûå vâ chđnh trõ ca mònh, ưng àậ lậnh àẩo