ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

TRẦN VĂN THUÂN

HO¹T §éNG CñA HéI §åNG D¢N TéC,
C¸C ñY BAN CñA QUèC HéI
N¦íC CéNG HßA X· HéI CHñ NGHÜA VIÖT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

TRẦN VĂN THUÂN

HO¹T §éNG CñA HéI §åNG D¢N TéC,
C¸C ñY BAN CñA QUèC HéI
N¦íC CéNG HßA X· HéI CHñ NGHÜA VIÖT NAM

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT
MÃ SỐ: 62 38 01 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học:
1. GS.TS. PHAN TRUNG LÝ
2. PGS.TS. ĐINH XUÂN THẢO

1.1.4. Những vấn đề Luận án cần tiếp tục giải quyết ............................................... 27
1.2.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI .................................................................... 28
1.2.1. Câu hỏi nghiên cứu ......................................................................................... 28
1.2.2. Lý thuyết nghiên cứu ...................................................................................... 29
1.2.3. Các giả thuyết nghiên cứu .............................................................................. 30
Kết luận Chƣơng 1 ...................................................................................................... 31
Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG DÂN
TỘC, CÁC UỶ BAN CỦA QUỐC HỘI .................................................... 33
2.1.
VỊ TRÍ, VAI TRÒ, KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG CỦA
HỘI ĐỒNG DÂN TỘC, CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI ............................. 33
2.1.1. Vị trí, vai trò của HĐDT, các Ủy ban .................................................................... 33
2.1.2. Khái niệm, đặc điểm hoạt động của HĐDT, các Ủy ban .............................. 42
2.2.
PHƢƠNG THỨC HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG DÂN TỘC, CÁC
ỦY BAN ................................................................................................................... 63
2.2.1. Khái niệm ........................................................................................................ 63
2.2.2. Phiên họp toàn thể ........................................................................................... 65
2.2.3. Hoạt động của các cơ cấu bên trong HĐDT, các Ủy ban .............................. 68
2.2.4. Hoạt động của HĐDT, các Ủy ban đặt trong mối quan hệ với hoạt động
của các cơ quan, tổ chức hữu quan ........................................................................ 75


2.3.

YÊU CẦU ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG DÂN TỘC,
CÁC ỦY BAN ......................................................................................................... 78

2.3.1.


HOẠT ĐỘNG CỦA HĐDT, CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI QUA
CÁC GIAI ĐOẠN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH
VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA HĐDT, CÁC ỦY BAN ............................................... 90

3.2.

THỰC TIỄN HOẠT ĐỘNG CỦA HĐDT, CÁC ỦY BAN CỦA
QUỐC HỘI HIỆN NAY ........................................................................................ 90
Thực tiễn hoạt động của HĐDT, các Ủy ban trong lĩnh vực lập pháp.............. 91
Thực tiễn hoạt động giám sát của HĐDT, các Ủy ban ................................ 100
Thực tiễn hoạt động kiến nghị của HĐDT, các Ủy ban .............................. 107

3.2.1.
3.2.2.
3.2.3.
3.2.4.
3.2.5.
3.3.
3.3.1.
3.3.2.

Phƣơng thức hoạt động của HĐDT, các Ủy ban ......................................... 111
Về bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, về sự chỉ đạo, điều hòa phối hợp
hoạt động của UBTVQH đối với hoạt động của HĐDT, các Ủy ban ......... 121
THỰC TRẠNG CÁC ĐIỀU KIỆN BẢO ĐẢM VỀ BỘ MÁY GIÚP
VIỆC, VỀ NGUỒN LỰC TÀI CHÍNH.............................................................. 123
Về bộ máy giúp việc ..................................................................................... 123
Nguồn lực tài chính dành cho hoạt động của HĐDT, các Ủy ban chƣa
tƣơng xứng .................................................................................................... 124


một cách nhất quán, đầy đủ, cụ thể, phù hợp với yêu cầu thực tế..................... 130
Kế thừa những kinh nghiệm quý báu trong quá trình xây dựng, hoàn
thiện pháp luật về hoạt động của HĐDT, các Ủy ban của QH nƣớc ta;
đồng thời tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm hoạt động của hệ thống
Ủy ban QH các nƣớc ..................................................................................... 130
CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG
DÂN TỘC, CÁC ỦY BAN CỦA QUỐC HỘI ................................................ 131
Xác lập và vận hành tổ chức Đảng ở cấp độ HĐDT, các Ủy ban .................... 131
Tăng cƣờng vai trò, trách nhiệm của UBTVQH trong chỉ đạo, điều hòa,
phối hợp hoạt động của HĐDT, các Ủy ban ....................................................... 132

4.2.3.
4.2.4.
4.2.5.

Hoàn thiện pháp luật về hoạt động của HĐDT, các Ủy ban ............................. 133
Về phƣơng thức hoạt động của HĐDT, các Ủy ban .......................................... 150
Đáp ứng nhu cầu thực tế về các điều kiện bảo đảm hoạt động của
HĐDT, các Ủy ban ................................................................................................ 161
Kết luận Chƣơng 4 .................................................................................................... 165
KẾT LUẬN ................................................................................................................ 166
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN
QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ............................................................................................ 168
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................ 169
PHỤ LỤC ................................................................................................................... 183


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN


5

HĐDT

Hội đồng dân tộc

6

HĐGSQH

Hoạt động giám sát của Quốc hội

7

HĐND

Hội đồng nhân dân

8

QH

Quốc hội

9

QPPL

Quy phạm pháp luật


15

UBPL

Ủy ban pháp luật

16

UBQP-AN

Ủy ban Quốc phòng và An ninh

17

UBTC-NS

Ủy ban tài chính-ngân sách

18

UBVHGDTNTNNĐ Ủy ban văn hóa, giáo dục, thanh nhiên,
thiếu nhiên và nhi đồng

19

UBTP

Ủy ban tƣ pháp

20


XHCN

Xã hội chủ nghĩa


DANH MỤC BẢNG VÀ PHỤ LỤC

Số hiệu bảng,

Tên bảng, tên phụ lục

Trang

phụ lục
Bảng 4.1. Cách thức phản ánh ý kiến thẩm tra, chỉnh lý, đóng góp
ý kiến…của thành viên HĐDT, các Uỷ ban vào từng
điều, khoản cụ thể của dự thảo văn bản.
Phụ lục 1.

135

Hoạt động của HĐDT, các Ủy ban trong các giai đoạn phát
triển của Quốc hội và khuôn khổ pháp lý hiện hành về hoạt
động của HĐDT, các Ủy ban của Quốc hội hiện nay.

184

Phụ lục 2. Báo cáo thẩm tra của Ủy ban khoa học, công nghệ và môi
trƣờng Quốc hội khóa XI và việc có phụ lục kèm theo phản

220


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Với vị trí là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà
nƣớc cao nhất của nƣớc CHXHCN Việt Nam, QH có ba chức năng quan trọng là
lập hiến, lập pháp; quyết định những vấn đề quan trọng của đất nƣớc và chức năng
giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nƣớc. Kể từ QH khóa I cho đến hiện nay
và kể cả trong giai đoạn tới, QH nƣớc ta hoạt động không thƣờng xuyên, một năm
chủ yếu là họp hai kỳ (với thời lƣợng một kỳ họp trung bình kéo dài khoảng một
tháng), đa số các vị ĐBQH hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm, nên từ thực tế này,
để có thể đảm đƣơng đƣợc các nhiệm vụ, quyền hạn đƣợc Hiến pháp, pháp luật quy
định, một nhu cầu khách quan là QH phải trông đợi vào hoạt động thực hiện chức
năng, nhiệm vụ của các cơ quan của QH, trong đó có HĐDT, các Ủy ban.
QH Việt Nam đang trong quá trình từng bƣớc kiện toàn về tổ chức và nâng
cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động (QH khoá XI đã thành lập thêm hai Uỷ ban là
UBTP và UBTC-NS; từ nhiệm kỳ QH khóa XII, hai Ủy ban này chính thức đi vào
hoạt động). Thực tiễn hoạt động của QH thời gian qua cho thấy, bên cạnh những kết
quả quan trọng đạt đƣợc, vẫn còn những bất cập, tồn tại trong hoạt động lập pháp,
giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nƣớc, mà một nguyên nhân
quan trọng là hoạt động của HĐDT, các Ủy ban vẫn còn có những khoảng cách nhất
định, chƣa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của thực tiễn. Thực tế hoạt động của HĐDT, các
Ủy ban cũng cho thấy, nhiều vấn đề vƣớng mắc, hạn chế cả về khuôn khổ pháp lý
cũng nhƣ từ thực tiễn hoạt động của các cơ quan này cũng đã bộc lộ, đòi hỏi phải
đƣợc giải quyết một cách đồng bộ. Bên cạnh đó, cùng với việc ban hành Hiến pháp
nƣớc CHXHCN Việt Nam năm 2013, công cuộc đổi mới toàn diện đất nƣớc, trong
đó có tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc tiếp tục bƣớc sang giai đoạn mới,
nhiều nội dung của Hiến pháp cũng đặt ra những đòi hỏi mới, cần có cách tiếp cận
sâu sắc hơn trong hoạt động thực hiện chức năng, nhiệm vụ của HĐDT, các Ủy ban.

về các yêu cầu đối với hoạt động của HĐDT, các Ủy ban; việc nghiên cứu, đánh giá
thực tiễn hoạt động của HĐDT, các Ủy ban còn chƣa toàn diện, đầy đủ; việc tìm
kiếm các giải pháp phù hợp với tình hình mới cũng nhƣ vị trí, vai trò của HĐDT,
các Ủy ban còn nhiều vấn đề đặt ra và vẫn còn có những tranh luận, cách thức tiếp
cận khác nhau cần đƣợc tiếp tục làm sáng tỏ, v.v...
Nhƣ vậy, từ đặc điểm của QH nƣớc ta, việc xây dựng HĐDT, các Ủy ban
thực sự trở thành những cơ quan có đầy đủ năng lực, trách nhiệm để thực hiện tốt
chức năng, nhiệm vụ tƣ vấn, tham mƣu về chuyên môn cho QH, đóng vai trò là một
trong những trụ cột quan trọng của QH hiện nay, vừa là yêu cầu của thực tiễn, yêu
cầu chính trị, pháp lý, vừa mang tính khách quan trong tiến trình đổi mới tổ chức,
hoạt động của QH nói riêng cũng nhƣ trong việc đẩy mạnh xây dựng Nhà nƣớc
pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. Từ những lý do nêu trên, NCS
chọn chủ đề: “Hoạt động của Hội đồng dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội nước
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” làm đề tài Luận án tiến sỹ luật học.

2


2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích của Luận án
Mục đích của Luận án là làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động của
HĐDT, các Ủy ban của QH ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, Luận án đƣa ra đề xuất nhằm
tiếp tục kiện toàn hoạt động của HĐDT, các Ủy ban của QH ở nƣớc ta hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ của Luận án
- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về hoạt động của hệ thống Uỷ ban của
QH; phƣơng thức hoạt động của hệ thống Ủy ban; các yêu cầu đặt ra đối với hoạt
động của HĐDT, các Uỷ ban trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền
XHCN ở Việt Nam;
- Đánh giá thực trạng hoạt động của HĐDT, các Ủy ban, tiếp cận từ giác độ
khuôn khổ chính sách, pháp luật và quá trình thực hiện trong thực tiễn.

cảnh thực tế tổ chức và hoạt động của QH và bộ máy nhà nƣớc ta; nhìn nhận vấn đề
hoạt động của HĐDT, các Ủy ban trong những giai đoạn, những dấu mốc có ý nghĩa
lịch sử trong tổ chức và hoạt động của QH nói riêng và bộ máy nhà nƣớc ta nói
chung; đồng thời, đặt các kiến nghị đổi mới, hoàn thiện hoạt động của HĐDT, các Ủy
ban trong bối cảnh và điều kiện thực tiễn chính trị-pháp lý cụ thể của Việt Nam.
Phƣơng pháp này đƣợc áp dụng chủ yếu trong việc đánh giá thực trạng hoạt động của
HĐDT, các Ủy ban cũng nhƣ việc đề xuất các quan điểm, giải pháp cụ thể.
- Phƣơng pháp kết hợp lý luận với thực tiễn: đƣợc sử dụng để xem xét vấn đề
nghiên cứu trong mối liên hệ giữa lý luận, các quy định của pháp luật về hoạt động
của HĐDT, các Ủy ban với tình hình thực tiễn về hoạt động của các cơ quan này.
Những vấn đề lý luận về hoạt động của HĐDT, các Ủy ban cần đƣợc đặt trong điều
kiện thực tiễn tổ chức và hoạt động của Nhà nƣớc ta nói chung và QH nói riêng;
đồng thời, kết hợp cả lý luận và thực tiễn để đánh giá, đề xuất các quan điểm, giải
pháp đổi mới, hoàn thiện hoạt động của HĐDT, các Ủy ban. Ngoài ra, Luận án còn
sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu nhƣ phƣơng pháp so sánh: thực hiện việc đối
chiếu giữa quy định của pháp luật về hoạt động của HĐDT, các Ủy ban và thực tiễn
thực hiện để luận giải vấn đề khái niệm hoạt động, đặc điểm hoạt động, yêu cầu đối
với hoạt động của HĐDT, các Ủy ban. Phƣơng pháp này còn đƣợc áp dụng trong
việc nghiên cứu tham chiếu với hoạt động của hệ thống Ủy ban ở QH một số nƣớc...
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án
- Về mặt khoa học, Luận án góp phần bổ sung, phát triển một bƣớc lý luận về
hoạt động của HĐDT, các Ủy ban; tập trung nhận diện rõ đặc điểm hoạt động; các
yêu cầu đặt ra trong hoạt động của các cơ quan này. Luận án cũng là công trình đánh
giá một cách có hệ thống về hoạt động của HĐDT, các Ủy ban, nhận diện và làm rõ
hơn các đặc điểm hoạt động của HĐDT, các Ủy ban của QH ở Việt Nam hiện nay.
- Về mặt thực tiễn, các nội dung đƣợc trình bày trong Luận án là những tƣ
liệu có giá trị tham khảo đối với các hoạt động nghiên cứu, tìm hiểu về hoạt động
của HĐDT, các Ủy ban. Bên cạnh đó, trong việc đề xuất các kiến nghị, đã cố gắng
tập trung, hƣớng đến mục tiêu giải quyết những vấn đề hạn chế, vƣớng mắc trong
4

hoàn thiện hoạt động của HĐDT, các Ủy ban; phù hợp với đặc

5