Hoá sinh học - 73 -
CHƯƠNG 4. GLUCID

Glucid là nhóm hợp chất hữu cơ phổ biến rộng rãi trong tự nhiên mà bản chất
hóa học là dẫn xuất aldehyde hoặc cetone của rượu đa chức (polyalcohol) hoặc là sản
phẩm ngưng tụ của những dẫn xuất này. Vì tỉ lệ giữa H và O trong nhiều loại glucid
giống như tỉ lệ giữa những nguyên tố này trong nước, và bên cạnh đó còn có nguyên tố
carbon, nên trước đây người ta thường gọi nhóm hợp chất này là hydrate carbon. Tuy
nhiên, cách gọi này ngày nay ít được dùng. Đó là do người ta phát hiện được ngày
càng nhiều loại glucid có tỉ lệ giữa H và O không giống như trong nước; hơn thế nữa,
người ta cũng đã tìm thấy một số loại glucid mà phân tử của chúng có chứa nitơ (ví dụ
glucosamine, galactosamine v.v...).
Ý nghóa của glucid đối với đới sống của sinh vật là vô cùng to lớn. Ở thực vật
glucid chiếm 25-90% chất khô. Chúng là sản phẩm chủ yếu của quang hợp và được
tích lũy trong các cơ quan khác nhau của cây để làm chất dinh dưỡng dự trữ. Một số
glucid làm nhiệm vụ nâng đỡ và góp phần chủ yếu vào việc kiến tạo vách tế bào thực
vật. Ở động vật hàm lượng glucid thường không vượt quá 2% chất khô, tích lũy chủ
yếu trong gan và cơ ở dạng hợp chất cao phân tử glycogen. Tuy nhiên điều đó không
có nghióa là glucid ít cần thiết đối với đời sống động vật, bởi vì phần lớn năng lượng
cần cho quá trình hoạt động sống của động vật cũng như của thực vật là do glucid
cung cấp.
Các sản phẩm chuyển hóa trung gian của glucid trong cơ thể sống là nguyên liệu
để tổng hợp nhiều loại hợp chất khác nhau. Chúng còn là thành phần cấu tạo của
nhiều loại hợp chất cực kỳ quan trọng như acid nucleic, một số coenzyme, các hợp
chất cao năng, các hợp chất quy đònh nhóm máu v.v...
Glucid được chia làm hai nhóm lớn: monosacharide (monose) và polysacharide
(polyose). Phân tử polysacharide chứa từ hai gốc monose trở lên. Những
polysacharide chứa số gốc monose không nhiều lắm trong phân tử còn được gọi là
oligosaccharide (disacharide, trisacharide, tetrasaccharide v.v...). Cũng như
monosacharide, oligo-saccharide dễ tan trong nước, chế phẩm tinh khiết có dạng tinh
thể, có vò ngọt, do đó được gọi chung là đường. Tuy nhiên, những oligosaccharide có

n
, trong đó n là số nguyên tử
carbon bất đối.
D- và L- glyceraldehyde có cấu tạo như mô
tả trong hình bên cạnh.
Đối với các monose khác nếu các nhóm chức gắn với nguyên tử carbon bất đối
xa chức aldehyde hoặc cetone nhất có sự phân bố trong không gian giống D-
glyceraldehyde thì được xếp vào nhóm D-; nếu giống L-glyceraldehyde thì được xếp
vào nhóm L-.Ví dụ, D-glucose và L-glucose có cấu tạo như sau:
Trong tự nhiên monose thường tồn tại ở
dạng D. Ngoài D-glyceraldehyde và D-
glucose, hàng loạt các monose khác cũng
đóng vai trò rất quan trọng trong các quá trình
hoạt động sống. Đó là D- erytrose, D-ribose,
D-arabinose, D-xylose, D-galactose, D-
mannose (thuộc nhóm aldose) và D-fructose,
D-ribulose, D-xylulose, D-cedoheptulose, D-
mannoheptulose (thuộc nhóm cetose) cũng
như một số đường deoxy (2-D-deoxyribose, L-
rhamnose, L-fucose) và đường amin (D-
glucosamine, D-galactosamine) Hoá sinh học - 75 -

trong nước là +52,7
o
.
GS.TS. Mai Xuân Lương Khoa Sinh học

Hoá sinh học - 76 -
Sự hình thành cấu trúc vòng là kết quả của phản ứng tạo semiacetal nội. Đối với
aldose phản ứng này xảy ra như sau:
O OH
R – C + HO – CH
2
– R’ ⎯→ R – C – O – CH
2
– R’
H H
hoặc đối với cetose:
O OH
R – C + HO – CH
2
– R’ ⎯→ R – C – O – CH
2
– R’
CH
2
OH CH
2
OH

Quá trình này dẫn đến sự xuất hiện thêm một nguyên tử carbon bất đối (C
1

Để mô tả cấu trúc không gian của monose vòng người ta sử dụng một kiểu công
thức có tên là công thức phối cảnh. Theo cách diễn đạt này các nguyên tử C
1
– C
5

GS.TS. Mai Xuân Lương Khoa Sinh học

Hoá sinh học - 77 -
của glucopyranose hoặc C
2
– C
5
của fructofuranose cùng với nguyên tử oxy làm thành
mặt phẳng nằm ngang với nét đậm hướng về phía trước, tức phía người nhìn; các nhóm
chức gắn với các nguyên tử carbon này (-H, -OH, CH
2
OH...) được phân bố phía trên
hoặc phía dưới mặt phẳng đó. Quan sát vò trí của nhóm –OH semiacetal trong công
thức phối cảnh, ta có thể phân biệt được dễ dàng các dạng α- và β- của một monose
vòng. Tuy nhiên cách diễn đạt này có thể gây ấn tượng sai lầm rằng vòng pyran hay
vòng furan có cấu trúc phẳng. Trên thực tế các cấu trúc vòng pyranose có thể có cấu
trúc dạng ghế hay dạng thuyền, trong đó dạng ghế bền vững hơn. Người ta cho rằng
các loại đường hexose trong tự nhiên tồn tại ở dạng này. Các nhóm chức gắn với vòng
pyran ở dạng thuyền hay dạng ghế được chia làm hai nhóm: nhóm trục (a) và nhóm
xích đạo (e), trong đó các nhóm –OH xích đạo dễ tham gia các phản ứng esetr hóa
hơn các nhóm –OH trục.

biệt O-glycoside (R–C–O–A), S-glycoside (R–C–S–A), N-glycoside (R–C–N–A),
và C-glycoside (R–C–C–A). Phổ biến nhất là nhóm O-glycoside (ví dụ: glucovanilin,
amigdalin, các loại glycoside tim v.v...) và N-glycoside (ví dụ các loại nucleoside).
Glucovanilin có nhiều trong quả vani (Vanilla); thành phần aglycon của nó là
vaniline, một chất thơm quý giá. Amigdaline có trong hạt mơ, táo, mận, điều...
Aglycon của nó là hợp chất giữa acid benzoic và acid cyanhydric. Do có chứa nhóm –
C≡N nên amigdalin có thể làm cho người và gia súc bò trúng độc do ức chế hô hấp.
Glycoside tim là một nhóm glycoside mà aglycon là các dẫn xuất khác nhau của
cyclopentanoperhydro-phenantren. Chúng có tác dụng rất mạnh lên cơ tim.
Nucleoside là thành phần cấu tạo của acid nucleic và của nhiều hợp chất sinh học
quan trọng khác (coenzyme, hợp chất cao năng v.v...).
b/ Phản ứng ester hóa. Thông qua các nhóm –OH tự do của mình, đặc biệt là các
nhóm –OH ở hai đầu tận cùng, monose phản ứng với các acid chứa oxy để tạo ra các
ester. Quan trọng nhất là các ester phosphate. Những ester này có hoạt tính hóa học
rất cao và dễ dàng tham gia hàng loạt phản ứng của quá trình trao đổi chất.. Ví dụ
glucoso-6-phosphate, glucoso-1-phosphate, fructoso-6-phosphate... có vai trò quan
trọng trong chuyển hóa tinh bột và glycogen, trong các quá trình quang hợp và hô hấp. c/ Phản ứng oxy hóa và tính khử của monose: Khi monose bò oxy hóa, tùy thuộc
vào điều kiện môi trường, có thể hình thành các sản phẩm khác nhau. Nếu bò oxy hóa

semiacetal tự do (phần lớn là disaccharide) được đặc trưng bởi tính khử và vì thế được
xếp vào nhóm đường khử.
Một trong những sản phẩm oxy hóa của glucose – acid glucuronic – trong các
mô của thực vật và gan của đa số động vật, trừ người, vượn, chuột bạch và một số loài
động vật khác, là chất tiền thân để tổng hợp acid L-ascorbic, tức vitamin C (xem
chương 5 nói về vitamin) .
Phản ứng khử: Ngược lại với phản ứng oxy hóa, khi bò khử monose chuyển hóa
thành các rượu đa chức (polyalcohol) tương ứng: glyceraldehyde và dioxyacetone bò
khử thành glycerine; D-glucose và D-fructose – thành D-sobit(ol); D-galactose –
thành D-dulcit(ol); D-mannose – thành D-mannit(ol) v.v... Các loại rượu đa chức này
phổ biến rất rộng rãi trong rau, quả, nấm và tảo.
GS.TS. Mai Xuân Lương Khoa Sinh học

Hoá sinh học - 80 -
II. OLIGOSACCHARIDE.
Dựa vào số gốc monose trong phân tử, oligosaccharide được chia thành
disaccharide. trisacchride, tetrasaccharide v.v... Để tạo nên phân tử oligosaccharide
cũng như polysac-charide, các gốc monose nối với nhau bằng các liên kết glycoside.
1.Disacchride.
Trong phân tử disaccharide hai gốc monose liên kết với nhau nhờ nhóm –OH
glycoside của monose này với nhóm –OH bất kỳ của monose kia. Đặc điểm liên kết
giữa các gốc monose có ý nghóa rất quan trọng đối với tính chất của disaccharide. Nếu
hai nhóm –OH glycoside liên kết với nhau thì phân tử disaccharide không có tính khử.
ví dụ điển hình cho nhóm disaccharide này là saccharose (trong cây mía, cây củ cải
đường) và trehalose (trong nấm, tảo, một ít thực vật bậc cao và động vật không xương
sống).


trong hạt bông và củ cải
đường. Nó không có tính
khử do cả 3
nhóm –OH glycoside đều
không còn ở trạng thái tự
do.

3.Tetrasaccharide.
Đại diện cho nhóm tetrasaccharide là stachiose. Nó được cấu tạo bởi hai gốc α-
D-galactose, một gốc α-Dglucose và một gốc β-D-fructose. Có thể xem phân tử
stachiose là phân tử rafinose được gắn thêm một gốc α-D-galactose thứ hai bằng liên
kết glycoside 1-6 thông qua gốc α-galactose thứ nhất. Loại tetrasaccharide này được
phát hiện trong rễ và củ của một số thực vật và trong hạt cây họ đậu. Cũng như
rafinose, stachiose không có tính khử.
III. POLYSACCHARIDE (POLYOSE).
Polyose hay polysacharide bậc hai có trọng lượng phân tử rất lớn, hình thành từ
rất nhiều gốc monose. Tùy thuộc kích thước và đặc điểm cấu trúc của phân tử, chúng
có thể tạo dung dòch keo hoặc hoàn toàn không tan trong nước.
GS.TS. Mai Xuân Lương Khoa Sinh học

Hoá sinh học - 82 -
Những polysacharide hình thành từ cùng một loại monose được gọi là
homopolysac-charide; nếu chúng được tạo nên từ các loại monose khác nhau thì được
gọi là hetero-polysaccharise.

24 gốc glucose.
GS.TS. Mai Xuân Lương Khoa Sinh học

Hoá sinh học - 83 -

Trong tinh bột của các loài thực vật khác nhau tỉ lệ amylopectin / amylose không
giống nhau. Trong bột gạo tỉ lệ này vào khoảng 17/83, còn trong bột lúa mì – 24/76.
Giá trò này còn phụ thuộc vào giống, điều kiện canh tác và các yếu tố ngoại cảnh
khác.
Khi đun với acid, tinh bột bò thủy phân thành α-D-glucose. Tinh bột hòa tan vốn
được sử dụng rộng rãi trong kỹ thuật phòng thí nghiệm là sản phẩm thủy phân không
hoàn toàn của tinh bột dưới tác dụng của acid loãng.
Dưới tác dụng của enzyme amylase tinh bột bò phân giải thành maltose thông
qua các sản phẩm trung gian với trọng lượng phân tử nhỏ dần có tên là dextrin.
-Amylodextrin nhuộm màu xanh với iod, tan trong ethanol 25% nhưng bò kết tủa
bằng ethanol 40% dưới dạng bột trắng;
- Erythrodextrin nhuộm màu đỏ với iod, tan trong ethanol 55% nhưng bò kết tủa
trong ethanol 65% dưới dạng tinh thể hình cầu;
- Achromodextrin không nhuộm màu với iod, tan trong ethanol 70%;
- Maltodestrin có trọng lượng phân tử nhỏ nhất trong số các destrin, không
nhuộm màu với iod. Cũng như maltose và monosacharide, nó hòa tan rất tốt trong

Một số polysacharide nhầy tương tự inulin và levan cũng được các vi khuẩn sống
trong đất tổng hợp nên và đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cấu tượng của
đất.
Trong số các homopolysacharide là chất dinh dưỡng dự trữ còn có thể kể đến
xylan và mannan. Xylan hình thành từ các gốc xylose, có mặt trong các mô thực vật.
Mannan hình thành từ các gốc mannose. Nó là chất dung dòch dự trữ của vi khuẩn,
nấm men, nấm mốc và thực vật bậc cao.
Xylan, manan cùng với galactan (hình thành từ các gốc galactose) và araban
(hình thành từ các gốc arabinose) được gọi chung là hemicellulose. Những
hemicellulose này do được hình thành từ một loại monose duy nhất nên chúng nằm
trong nhóm homopoly-saccharide. Bên cạnh chúng còn có những hemicellulose được
cấu tạo từ một số loại monose, và do đó, theo đònh nghóa, chúng thuộc nhóm
heteropolysaccharide, Phần lớn những hemicellulose này tham gia trong cấu trúc của
vách tế bào cùng với cellulose.
Cellulose là thành phần chủ yếu của vách tế bào thực vật. Đơn vò cấu trúc của
celllulose là β-D-glucose. Chúng nối với nhau nhờ liên kết β-1-4-glycoside, tạo thành
những mạch dài không phân nhánh. Trung bình, mỗi phân tử celllulose chứa vài nghìn
gốc glucose. Các sợi cellulose thường liên kết lại thành bó khoảng 60 phân tử. Sự liên
GS.TS. Mai Xuân Lương Khoa Sinh học

Hoá sinh học - 85 -
kết này được thực hiện nhờ liên kết hydro giữa các nhóm –OH tự do của các phân tử
cellulose nằm gần nhau.
Hình 2.2. Sơ đồ cấu trúc phân từ của amylose (A) và liên kết hydro giữa các sợi
cellulose nằm gần nhau trong bó mạch (B).
Cellulose không tan trong nước, rượu, eter nhưng tan trong dung dòch Cu(OH)
2

trong ammoniac dậm đặc (thuốc thử Sweitzer). Acid sulfuric đặc ở nhiệt độ sôi thủy
phân cellulose thành β-D-glucose.

Phân tử pectin hòa tan
hình thành nhờ các ester
methylic của acid galacturonic
liên kết với nhau bằng liên kết
1-4-glycoside. Pectin từ các
nguồn khác nhau có trọng lượng
phân tử không giống nhau, dao
động từ 20.000 đến 50.000.
Pectin hòa tan trong nước bò kết tủa bằng acetone 50%. Tính chất đặc trưng của
pectin là khả năng tạo ra thạch đông khi có mặt acid và đường, do đó nó được sử dụng
rộng rãi trong kỹ nghệ bánh kẹo. Dưới tác dụng của kiềm loãng hoặc của enzyme
pectinase gốc metoxyl (–O CH
3
) bò tách khỏi chuỗi polysaccharide và pectin bò biến
thành acid pectic (acid polygalacturonic), đồng thời mất khả năng tạo thạch đông.
Agar-agar là một loại polysacharide trong vách tế bào của một số loài tảo đỏ
thuộc các giống Gelidium, Gracilaria, Pterocladia và ahnfeltia. Agar-agar không tan
trong nước lạnh nhưng tan trong nước nóng dưới hình thức dung dòch keo. Dung dòch
này khi để nguội đông lại thành thạch. Loại polysacharide này không được cơ thể
người và động vật hấp thụ. Nó được sử dụng rộng rãi trong y học và kỹ thuật phòng thí
nghiệm trong việc làm môi trường nuôi cấy vi sinh vật và nuôi cấy mô thực vật.
Người ta cho rằng agar-agar là hỗn hợp của ít nhất hai loại polysacharide là
agarose và agaropectin. Agarose được cấu tạo bởi các gốc D- và L-galactose nối với
nhau bằng liên kết 1-3-glycoside. Agaropectin hình thành từ các gốc D-galactose và
một số ít gốc galactoso- 6- sulfate. Tuy nhiên, trong agar-agar còn phát hiện được các
gốc arabinose và glucose.
Acid alginic được phát hiện trong vách tế bào tảo nâu thuộc các chi Macrocystis,
Laminaria, Fucus, Sargassum. Đó là một loại polysacharide hình thành từ các gốc acid
β-D-mannuronic nối với nhau bằng liên kết 1-4-glycoside.
Acid alginic có khả năng tạo dung dòch keo nên được sử dụng rộng rãi trong

acetylgalactosaminesulfate và acid galacturonic. Những gốc này cũng nối với nhau
bằng các liên kết β-1-3 và 1-4-glycoside.
Heparin là
một
heteropolysaccha
ride có tác dụng
chống đông máu.
Nó được tổng
hợp và tích lũy
trong gan. Ngoài
ra, GS.TS. Mai Xuân Lương Khoa Sinh học

Hoá sinh học - 88 -
nó còn có trong phổi, tim, mật, tuyến giáp trạng, máu và trong nhiều cơ quan khác.
Tác dụng chống đông máu của heparin được thực hiện nhờ nó ngăn cản sự chuyển hóa
prototrombin thành trombin. Phân tử heparin được cấu tạo từ các gốc acid glucuronic
và α-D-glucosamine ở dạng dẫn xuất kép của acid sulfuric.
IV. PHÂN GIẢI POLYSACCHARIDE.
1.Phân giải tinh bột và glycogen.
Mọi polysaccharide trước
khi tham gia các quá trình trao
đổi chất khác nhau đều cần được
phân giải thành monosaccharide.
Tinh bột và glycogen trong các
mô thực vật và trong đường tiêu
hóa của động vật được thủy phân
thành maltose nhờ tác dụng hợp

amylase lại tiếp tục bò thủy phân.
Khác với quá trình thủy phân trong đường tiêu hóa, glycogen nội bào và tinh bột
ở một số thực vật bò phân giải bằng con đường phosphorolis.
GS.TS. Mai Xuân Lương Khoa Sinh học

Hoá sinh học - 89 -
Trong quá trình này với sự tham gia của acid phosphoric enzyme phosphorylase
tách gốc glucose tận cùng không khử khỏi phân tử glycogen hoặc tinh bột ở dạng
glucoso-1-phosphate. Quá trình phân giải xảy ra cho đến khi chuỗi polysaccharide rút
ngắn còn cách điểm phân nhánh 4 đơn vò glucose.
Để phosphorylase tiếp tục hoạt động, oligotransferase cắt các đơn vò maltotriose
khỏi đoạn ngắn còn lại và gắn chúng vào các đầu tâïn cùng không khử bằng liên kết
(1-4). Liên kết (1-6) còn lại sau hoạt động của oligotransferase được công phá nhờ α-
(1-6)-glucosidase. Sự phối hợp của hai enzyme này làm xuất hiện một mạch dài
không phân nhánh để lại có thể chòu tác dụng của phosphorylase (hình IX.2).

Phosphorylase nội bào tồn tại ở hai dạng; phosphorylase a có hoạt tính cao và
phosphorylase b không hoạt động. Quá trình hoạt hóa phosphorylase b thành
phosphorylase a được thực hiện nhờ hàng loạt enzyme với sự tham gia của AMP vòng
và nhiều hormone (hình IX.3).
Hình IX.2. Phân giải glycogen dưới tác dụng của phosphorylase (1),
oli
gotransferase (2) và
α