VÂN NỘI - QUÊ HƯƠNG THÂN MẪU HỒ CHỦ TỊCH
Lê Quang Chắn
Viện Sử học Việt Nam
1 - Từ những năm 1994, 1995 đến nay, họ Hoàng ở Hoàng Trù (xã Kim
Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An) đã tìm đến Vân Nội (xã Hồng Tiến,
huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên) để đối chiếu gia phả. Qua đối chiếu, giữa
họ Hoàng ở Hoàng Trù và họ Hoàng ở Vân Nội có chung một tổ tiên, đó là cụ
Hoàng Thế Chân
1
. Hiện nay, họ Hoàng ở Hoàng Trù cùng các con cháu họ
Hoàng ở huyện Hưng Nguyên, Nam Đàn (tỉnh Nghệ An), hàng năm, đều tổ
chức các đoàn về Vân Nội lo toan việc họ hàng, thắp hương tưởng nhớ tổ tiên.
Từ thực tế trên, qua quá trình tìm hiểu, nghiên cứu gia phả (cả bản chữ
Hán lẫn bản dịch), những văn bia được dựng tại thôn Vân Nội cũng như gia
phả họ Hoàng ở Hoàng Trù (xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An),
bước đầu chúng tôi đã phác thảo được phả hệ của họ Hoàng từ cụ Thuỷ tổ đến
Bà Hoàng Thị Loan, tức là từ đầu cho đến đời thứ mười sáu như sau:
Ngay từ buổi đầu, tổ tiên của dòng họ Hoàng là cụ Hoàng Thế Chân
sinh khoảng năm 1415 đến năm 1420, quê quán tại thôn Nội (xã Hoàng Vân,
tổng An Lạc, huyện Kim Động, phủ Khoái Châu, đạo Sơn Nam), sinh sống
bằng nghề cày cấy, chăm lo làm việc phúc đức.
Sang đời thứ hai, cụ Hoàng Thế Giai đã cùng dòng họ tham gia tích cực
vào việc xây dựng quê hương, như dựng 18 gian quán cho nhân dân đi đường
nghỉ trọ, bắc 23 chiếc cầu đi lại trong thôn xã, giúp đỡ những người hoạn nạn,
nghèo khó... Đời thứ ba là Hoàng Thế Thảng (1472 - 1533) có công Xa giá,
quản lĩnh binh sĩ, giết giặc lập công với triều đình, nên được phong tước Vân
Dương hầu. Đời thứ tư, Hoàng Thế Chiêu (1491 - 1544) là con trưởng cụ
Hoàng Thế Thảng - người có trang mạo oai nghiêm, tiết tháo cứng rắn, đối
đãi với người rất mực cung kính, chỉ huy binh sĩ nghiêm minh. Nhiều lần cầm
quân tiễu trừ bọn gian thần phản loạn, có công đánh thắng giặc Chiêm Thành,
nên Ngài được phong tặng “Đô tứ vệ chính tư quan Đô Yên hầu”.

. Thời đó, nhà vua
chuyển giao quyền bính cho Thế tổ Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm
(1545 - 1569) làm nhiếp chính, nên Hoàng công (tức Hoàng Thế Kiều) được
làm Khâm sai hầu cận. Ngài thường theo đi đánh dẹp nhà Mạc, lập nhiều
chiến công, được thăng chức Thiếu phó, tước Cường Quận công. Sau đó, triều
đình còn phong tặng tước “Tiền quân Đô tứ vệ, Thiếu bảo Cường Quận công,
Tổng binh trong đô, Tổng binh sử tư, Hành tổng binh sử sự xứ Nghệ An”.
Sách Từ điển Nhân vật lịch sử Việt Nam cũng khẳng định: “Hoàng Nghĩa Kiều
là danh tướng đời Lê Chiêu Tông
3
, quê làng Hoàng Vân, Kim Động, Hưng
Yên. Thời Lê Trung hưng, có nhiều công lao, phong Thái phó, tước Hồng
Quận công, từng phục vụ dưới thời Thái sư Trịnh Kiểm. Ông là tằng tổ của
Động Quận công Hoàng Nghĩa Giao; con cháu về sau đều là bậc tướng giỏi,
hầu hết là Quận công, nhiều khi mất được phong làm Phúc thần. Con ông là
Chiêu Quận công Nghĩa Thân, Phú Quận công Nghĩa Lãng (Lương), cháu nội
Lan Quận công Nghĩa Phì đều lỗi lạc”
4
.
Từ đời Hoàng Thế Kiều trở đi, họ Hoàng có hai sự thay đổi lớn:
Thứ nhất, Ông được vua Lê Thế Tông (1573 - 1600) ban cho chỉ dụ:
“Con cháu Ngài, con trai được mang chữ Nghĩa làm tên lót, con gái được
mang chữ Ngọc làm tên lót”
5
. Và từ đó, họ Hoàng Thế được đổi thành họ
Hoàng Nghĩa.
Thứ hai, Ông cũng là người đầu tiên đặt nền móng cho việc lập nghiệp
ở Nghệ An. Trong thời kỳ giữ chức Tổng binh trong đô, Tổng binh sử tư xứ
Nghệ An, một hôm, nhân thời tiết mùa xuân mát mẻ, Ngài cùng thầy địa lý đi
1

(tức Hoàng Nghĩa Lương) được tuỳ tiện tìm những nơi cảnh trí đẹp, hoặc ở
quê mẹ, hoặc ở quê vợ để lập gia cư, không nên trở về đất cũ Hoàng Vân -
Kim Động”
3
, cho nên con cháu của Ngài về sau đa phần sinh cơ lập nghiệp tại
Nghệ An. Vì thế, bắt đầu từ đời thứ bảy, dòng dõi cụ Hoàng Thế Giai được
chia thành hai dòng lớn: Dòng Chiêu Quận công Hoàng Nghĩa Thân (1561 -
1592), chủ yếu sinh sống ở ngoài Bắc; và dòng Phú Quận công Hoàng Nghĩa
Lương, chủ yếu sinh sống ở miền Trung.
Kể từ đời thứ tám “… họ Hoàng ở Nghệ An được chia thành nhiều
nhánh, cư trú ở nhiều địa phương như Hưng Lĩnh, Hưng Nguyên, Thịnh Lạc,
Đô Lương, Hoàng Trù, làng Sen, Đức Thọ…”
4
. Hoàng Nghĩa Chung
5
là con
trai thứ chín (con út) của Phú Quận công Hoàng Nghĩa Lương cũng lấy vợ
người xã Dương Xá, huyện Hưng Nguyên, và sinh được hai người con trai là
Hoàng Quát và Hoàng Niệm. Con cháu của ông phần lớn sinh sống ở Hoàng
Trù và Thịnh Lạc, huyện Nam Đàn. Vì thế, Hoàng Nghĩa Chung được xác
định là ông tổ đầu tiên của dòng họ Hoàng ở Hoàng Trù và Thịnh Lạc.
1
, 3 - Gia phả họ Hoàng, Vân Nội - Hoàng Vân, dòng cụ Hoàng Thế Giai, do cụ Hoàng
Nghĩa Lược biên soạn, 1996, tr. 29 và tr. 35.
2
- Vì nhớ quê hương, lâu ngày chưa về thăm được, nên Ngài cùng đoàn tuỳ tùng về thăm
làng quê. Khi về đến nơi, thì màn đêm buông xuống. Không rõ vì lý do gì, mà dân làng thổi
tù và, huy động nhân dân ra đánh (có lẽ là do hiểu nhầm). Tuy thoát được, nhưng cũng bị
thiệt hại ít nhiều, nên ông đã tự hứa rằng: Từ nay về sau, phàm là con cháu, dù thành đạt hay
không, cũng không bao giờ trở về vùng quê này nữa. Nếu ai trái lệnh, sẽ bị như thanh gươm

Đàn. Hai con của Hoàng Bá Đô là Hoàng Bá Triều và Hoàng Bá Quận lại lập
nghiệp ở làng Hoàng Trù.
Đời thứ mười hai, Hoàng Bá Đô lấy vợ tại làng. Ông theo Thịnh Quận
công Nguyễn Cảnh đánh giặc, có công lớn nên được thăng chức Vệ uý. Sau
đó, ông bị chết trận tại Nam Hoa
4
. Hơn một năm sau, không thấy cha về, các
con ông là Hoàng Bá Quyên, Hoàng Bá Cận và Hoàng Bá Tộ làm lễ chiêu
hồn, và đưa hài cốt về táng ở phía Đông Nam, bên cạnh mộ tổ họ Hoàng ở
làng Hoàng Trù.
Đời thứ mười ba, cụ Hoàng Bá Tộ là con thứ ba cụ Hoàng Bá Quận.
Đời thứ mười bốn, cụ Hoàng Bá Cần
5
, còn gọi là Hoàng Cương hay
Hoàng Xuân Lý, là con cụ Hoàng Bá Tộ.
Đời thứ mười năm, Hoàng Bá Cần sinh được năm người con, nhưng gia
phả chỉ ghi chép được một người là cụ Hoàng Xuân Đường. Ông làm nghề
dạy học ở Hoàng Trù, nên nhân dân vẫn thường gọi là ông Đồ An. Hoàng
Xuân Đường chính là thân sinh của bà Hoàng Thị Loan, và cũng chính là
người thầy đã cưu mang, dạy dỗ ông Nguyễn Sinh Sắc (1863 - 1929) thành
danh
6
.
1
- Vì mộ chôn dưới chân núi Dăm, nên được gọi như vậy.
2
- Theo nhận xét của ông Hoàng Nghĩa Hanh, trưởng tộc chi họ Hoàng ở thôn Vân Nội, xã
Hồng Tiến, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên.
3
- Không rõ vì lý do gì mà các con của Hoàng Nghĩa Mạnh lại đổi thành Hoàng Bá. Vấn đề

Nguyên, tỉnh Nghệ An. Hoàng Nghĩa Mạnh là ông tổ cho họ Hoàng ở Hoàng
Trù và Thịnh Lạc cũng di cư từ xã Dương Xá đến. Trong những thập niên 70
- 80 của thế kỷ XX, bà con họ Hoàng Nghĩa ở huyện Hưng Nguyên đã phần
nào nhận ra rằng, có các chi họ Hoàng cùng gốc tổ biệt phái đến Hoàng Trù
và Thịnh Lạc; ngược lại, bà con họ Hoàng các chi phái ở Hoàng Trù, Thịnh
Lạc theo văn bia, câu đối thờ còn lại, cũng như phả tích truyền khẩu từ đời nọ
sang đời kia biết rằng, tổ tiên của mình ở làng Hoàng Nghĩa, xã Dương Xá.
Cho nên, các chi ở Hoàng Trù, Thịnh Lạc, Nam Cương, Nam Tân huyện Nam
Đàn; chi Hưng Xuân, Hưng Tiến, Hưng Châu huyện Hưng Nguyên… đã khôi
phục lễ hành hương bái tổ tại nhà thờ tổ ở xã Dương Xá (Hưng Lĩnh)
3
. Mặc
dù gia phả cũ của họ Hoàng ở Hoàng Trù và Thịnh Lạc bị cháy hết vào đầu
thế kỷ XVIII
4
, nhưng các cụ vẫn còn ghi nhớ được gốc tổ xa của mình là ở
Hoàng Vân, huyện Khoái Châu (thông qua văn tự) và gốc tổ gần là ở xã
Dương Xá và xã Nghĩa Liệt, huyện Hưng Nguyên (qua truyền khẩu). Vì thế,
việc xác định rõ ràng được gốc tổ của mình tại xã Dương Xá và xã Nghĩa Liệt
(huyện Hưng Nguyên) là cơ sở để tiến tới việc tìm ra gốc tổ xa đời của dòng
họ mình.
7
- Bà Hoàng Thị Loan sinh ra trong một gia đình Nho học. Ông ngoại của bà là cụ Nguyễn
Văn Giáp ở làng Kẻ Sía thuộc xã Hưng Đạo, huyện Hưng Nguyên, đỗ 4 lần tú tài. Ông nội
của bà là cụ Hoàng Xuân Cẩn, ba lần đi thi đều đậu tú tài. Thân phụ của bà, ông Hoàng
Xuân Đường là một nhà Nho hay chữ. Thân mẫu của bà, bà Nguyễn Thị Kép, là một người
phụ nữ cần cù, nhân hậu, thuộc nhiều ca dao, tục ngữ. Nhân dân trong vùng rất kính trọng,
yêu mến hai ông bà vì tính tình hiền lành, trung thực hay giúp người khác.
1
- Khi sinh, cụ Sắc chưa kịp đặt tên. Mẹ mất, con thơ, đói sữa phải đi xin sữa bú chực, nên