KHáI QUáT CHUNG Về BảO HIểM Xã HộI
I. TổNG QUAN Về BảO HIểM Xã HộI
1. Bản chất cuả bảo hiểm xã hội.
Cho đến nay cha có một định nghĩa chính thống về bảo hiểm xã hội
(BHXH). Các nớc trên thế giới có xu hớng chung là thực hiện hệ thống an toàn
xã hội mà trong đó BHXH là một trong những cơ chế chủ yếu. Do vậy, thờng tập
chung vào định nghĩa về an toàn, còn BHXH chỉ đợc phân biệt với các cơ chế
khác trong hệ thống bằng những đặc trng cơ bản của BHXH.
Theo tổ chức lao động thế giới (ILO), BHXH đợc hiểu là sự bảo vệ của xã
hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng
(bằng pháp luật, trách nhiệm của chính phủ) để chống lại tình trạng khó khăn về
kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập gây ra do ốm đau, do mất
khả năng lao động, do tuổi già, do tàn tật, do chết.
Bảo hiểm xã hội đợc định nghĩa nh vậy phản ánh tổng quan về mục tiêu,
bản chất và chức năng của sự nghiệp này. BHXH có mục đích cuối cùng là hớng
tới sự phát triển của mỗi cá nhân và toàn xã hội, thể hiện sự gắn kết quyền lợi vật
chất trách nhiệm của các cá nhân trong cộng đồng và của toàn xã hội với mỗi ng-
ời.
Với những cách tiếp cận khác nhau ta có những định nghĩa khác nhau về
BHXH, sau đây là một trong những khái niệm đó đợc đánh giá là phản ánh khá rõ
nét về bản chất của BHXH.
BHXH là tổng thể những mối quan hệ kinh tế xã hội giữa Nhà nớc với ngời
lao động và ngời sử dụng lao động. Là sự đảm bảo thay thế bù đắp một phần thu
nhập đối với ngời lao động khi họ gặp những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng
lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung
nhằm đảm bảo đời sống cho ngời lao động, và gia đình họ, góp phần đảm bảo an
toàn xã hội.
Nh vậy, có thể thấy bản chất của BHXH là quá trình tích luỹ dần do sự đóng
góp của các bên tham gia và đặt dới sự điều tiết của Nhà nớc nhằm đảm bảo thu
nhập cho những nhu cầu thiết yếu của ngời lao động và gia đình họ khi gặp những
biến cố xảy ra làm giảm hoặc mất thu nhập.

triển nguồn lao động xã hội, mở rộng xản xuất, phát triển kinh tế, ổn định trật tự
xã hội nói chung. BHXH mang tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc vì lợi ích của con
ngời trong những hoàn cảnh gặp khó khăn, vì an toàn xã hội và có ý nghĩa xã hội
lâu dài. Mối quan hệ giữ các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao
động và diễn ra giữa ba bên: Ngời lao động, chủ sử dụng lao đông và BHXH.
Nh vậy tổ chức và vận hành một hệ thống BHXH phải đứng trên một quan
điểm tổng thể, toàn diện. BHXH không thể tách khỏi một thể chế chính trị nhất
định và phải dựa trên nền tảng kinh tế cụ thể. BHXH không phải là loại hình bảo
hiển cá nhân hay cá nhân tự bảo hiển mà đó là sự bảo hiểm đặt trong những dàng
buộc giữ những con ngời với nhau trong những mối quan hệ nhất định trong cộng
đồng, mặc dù xuất phát điểm bao giờ cũng là nhu cầu của mỗi con ngời.
2.Sự cần thiết của BHXH.
Con ngời muốn tồn tại và phát triển luôn cần phải thoả mãn các nhu cầu tối
thiểu về vật chất và tinh thần và để thoả mãn các nhu cầu đó con ngời phải lao
động, sáng tạo sản xuất ra các sản phẩm. Tuy nhiên, con ngời không phải bao giờ
cũng gặp thuận lợi, có đủ thu nhập và điều kiện sinh sống mà rủi ro luôn đi kèm
với con ngời. Trong nhiều trờng hợp rủi ro bất ngờ xảy ra làm cho ngời lao động
bị giảm hoặc mất thu nhập nh đau ốm, tai nan lao động, già yếu Khi rơi vào các
trờng hợp đó các nhu cầu cần thiết của cuộc sống con ngời không vì thế mà giảm
đi hoặc mất đi thậm chí còn tăng lên hoặc phát sinh những nhu cầu mới nh chi phí
khám chữa bệnh khi ốm đau xảy ra. Bởi vậy, muốn duy tri đảm bảo cuộc sống ng-
ời lao động đòi hỏi phải có nguồn thu nhập thay thề hoặc bù đắp.
Khi nền xản xuất hàng hoá phát triển, sản xuất mang tính chuyên môn hoá
cao thì quan hệ thuê mớn lao động ra đời và ngày càng phát triển. Nhng ngời làm
công phải hoàn toàn dựa vào tiền lơng làm nguồn sống chủ yếu khi ốm đau, tai
nạn, sinh đẻ thì phải nghỉ việc và không có lơng cuộc sống bị đe doạ. Ngời lao
động đã ý thức đợc sự cần thiết phải có thu nhập đề phòng khi họ gặp rủi ro tai
nạn bất ngờ nên họ đấu tranh đòi giới chủ phải cam kết đảm bảo một số thu nhập
nhất định để họ trang trải những nhu cầu thiết yếu khi ốm đau thai sản Lúc đầu
giới chủ cảm kết đảm bảo cho ngời lao động những khoản thu nhập nhất định đó.

Trong thực tế lao động sản xuất, ngời lao động và ngời sử dụng lao động vốn
có những mâu thuẫn tồn tại, khách quan về tiền lơng, tiền công, thời gian lao
động Thông qua BHXH, những mâu thuẫn đó sẽ đợc điều hoà và giải quyết. Đặc
biệt, cả giới chủ và giới thợ đều thấy nhờ có BHXH mà mình có lợi và đợc bảo vệ.
Từ đó làm cho họ hiểu nhau hơn và gắn bó lợi ích nhau. Mặt khác đối với xã hội
và Nhà nớc thì chi cho BHXH là biện pháp mang lại hiệu quả cao xong lại tiết
kiệm nhất.
Ba là: Phân phối lại thu nhập giữa những ngời tham gia BHXH.
Cũng giống nh tất cả các loại hình bảo hiểm khác, BHXH cũng dựa trên
nguyên tắc lấy số đông bù số ít vì vậy ngời lao động bình đẳng trong nghĩa vụ
đóng góp cũng nh quyền lợi nhận đợc từ quỹ BHXH. BHXH thực hiện phân phối
lại thu nhập theo cả chiều dọc và chiều ngang.
- Theo chiều dọc là phân phối lại giữa thế hệ lao động trớc và lao động sau,
giữa nghành nghề ra đời trớc và nghành nghề ra đời sau.
- Theo chiều ngang: Đảm bảo sự bình đẳng giữa những ngời có thu nhập cao
và những ngời có thu nhập thấp, giữa những ngời khoẻ mạnh đang làm việc và
những ngời ốm đau bệnh tật, giữa những ngời đang có thu nhập và những ngời
tạm thời bị mất các nguồn thu nhập do bị ốm đau, bệnh tật thực hiện chức năng
phân phối lại, BHXH cũng đồng thời góp phần thực hiện công bằng xẵ hội.
Bốn là: BHXH tập chung đợc nguồn vốn lớn cho phát triển sản xuất.
Quỹ BHXH có thể có số d và phần quỹ nhàn rỗi đợc đa vào đầu t cho các ch-
ơng trình kinh tế, xã hội, vừa đóng góp vào xây dựng đất nớc vừa làm quỹ lớn
mạnh. Trong điều kiện hiện nay hoạt động này có ý nghĩa rất quan trọng.
Ngoài ra, BHXH còn có tác dụng làm cho ngời lao động gắn bó hơn với
công việc, sống và làm việc có trách nhiện hơn đối với chính mình, đối với cộng
đồng. Điều này đã góp phần đáng kể vào việc nâng cao năng suất, hiệu quả làm
việc của ngời lao động.
4. Đối tợng và nguyên tắc của BHXH.
a. Đối tợng của BHXH.
BHXH là một hệ thống đảm bảo khoản thu nhập bị giảm hoặc bị mất đi do

quản lý toàn bộ và đại diện quền lợi của mọi thành viên trong xã hội, có trách
nhiệm đứng ra tổ chức hệ thống BHXH để đáp ứng nhu cầu đó. Việc đảm bảo nhu
cầu này phải đợc thực hiện trên cơ sở một hệ thống pháp luật với những quy định
pháp luật và chính sách phù hợp. Đồng thời phải dựa trên cơ sở một hệ thống tổ
chức BHXH phát triển thống nhất và hoạt động có hiệu quả cao. Còn có một bộ
phận lớn cha tham gia BHXH chứng tỏ những hạn chế của hệ thống BHXH trong
việc thực hiện nguyên tắc này, đây là một vấn đề cần đợc giải quyết ở nớc ta trong
thời gian tới.
*. BHXH vừa mang tính bắt buộc vừa mang tính tự nguyện.
Trớc hết BHXH phải mang tính bắt buộc, đó là quá trình tiến tới xã hội hoá
hoàn toàn BHXH và ở đây thể hiện rõ nhất vai trò của Nhà nớc trong lĩnh vực này.
Tính bắt buộc ở đây thể hiện ở trong nghĩa vụ tham gia và đóng góp, bao gồm
mức tiền đóng và thời gian tham gia theo mỗi chế độ của BHXH.
Mặt tự nguyện trong một chừng mực nhất định là việc tạo cơ hội cho ngời lao
động có nguyện vọng có thể có cơ hội và tự nguyện tham gia hay lựa chọn các
hình thức và chế độ tham gia cho phù hợp. Thực tế ở đây cần có sự khuyến khích
để ngời lao động tham gia vào BHXH. Tính tự nguyện phụ thuộc rất nhiều vào
nhận thức, ý thức của ngời lao động trong xã hội, nó có thể thực hiện cho nhiều
đồi tợng và theo các hình thức khác nhau nh tự nguyện tham gia vào một loại hình
nào đó, nhất là những ngời thuộc đối tợng bắt buộc, đã tham gia vào BHXH nhng
tự nguyện tham gia thêm một chế độ nào nếu thấy có thể đợc và có nhu cầu.
*. Xác định mức đóng và hởng.
Tuỳ thuộc vào sự phát triển chung của nền kinh tế và của lĩnh vực BHXH mà
có thể xác định một số mức khác nhau để thoả mãn nhu cầu đa dạng về BHXH
của ngời lao động. Mức đóng BHXH có thể liên quan đến thu nhập dùng để tính
tỷ lệ đóng BHXH. Điều này đòi hỏi phải có những nghiên cứu, thiết kế các chính
sách và nội dung của từng chế độ cụ thể thích hợp trong BHXH.
*. Đảm bảo tính công bằng trong xã hội.
Đây là một nguyên tắc quan trọng nhng cũng rất phức tạp trong xây dựng và
thực hiện chính sách về BHXH. Sự công bằng trớc hết phải đợc xét đến những