T tởng thẩm mỹ
trong điêu khắc đình làng thế kỷ XVII
Đào Thị Thuý Anh
Trong số những loại hình và hiện tợng nghệ thuật rất gần gũi với đời sống
con ngời, có bóng dáng của điêu khắc đình làng Việt Nam thế kỷ XVII với nội
dung t tởng sâu sắc mà hóm hỉnh do nghệ sĩ dân gian đã gửi gắm vào đó trí tuệ với
hình thức thể hiện giản dị.
Hình mẫu trang trí, chạm khắc trong tổng thể kiến trúc đình làng không bó
gọn ở một loại hình nào mà thay đổi tuỳ theo vị trí kiến trúc. Nó mang theo tiếng
nói thân tình của ngời lao động bằng âm điệu tơi mát "mộc mạc nh cỏ hoa" đợc
diễn tả thông qua các bức phù điêu dung dị, duyên dáng...
Điêu khắc đình làng là tiếng nói của nghệ thuật trang trí ở làng, nó đợc nảy
sinh từ việc làm đẹp thêm những kết cấu da thừa (làm đẹp thêm kiến trúc mà
không làm mất đi cái cơ bản của kiến trúc). Hầu hết phần trang trí tập trung trên vì
kèo và chạy theo các ván bng hay bức cốn dới hình thức thay đổi (chạm thủng,
chạm bong, chạm lộng, chạm nông...) tuỳ theo từng vị trí kiến trúc. Đôi khi còn là
sự tổng hợp các hình thức chạm để gây hiệu quả hơn khi đón nhận ánh sáng. Hình
thức chạm thủng thờng đợc áp dụng trên các mặt gỗ mỏng hoặc tờng ngăn nhỏ. Ví
dụ trên cánh cửa đền - chùa Hùng Lô (Đình Xốm) - Vĩnh Phúc. Đó là một hệ
thống những hình tợng khắc chạm tinh vi. Nét khắc mộc mạc bình dị đợc luồn
lách từ mảng gỗ này sang mảng gỗ kia của bộ phận kiến trúc với những chi tiết
hoa văn mềm mại. Hình mẫu nổi bật nhờ sự kết hợp kỹ thuật chạm mảng bẹt với
những đờng cong, mảnh, thay đổi độ nông sâu rồi dần dần cảnh sinh hoạt thờng
nhật của đời sống ở làng hiện ra sinh động. Hình ảnh đấu võ, thanh niên cởi trần...
theo lối chạm bố cục bó gọn cùng dáng điệu ngộ nghĩnh với tiết trò hai ngời đóng
khố cởi trần, trồng chuối: một ngời nằm hai chân chổng lên trời, ngời kia giơ hai
tay lên lấy thăng bằng để chuẩn bị đứng thẳng trên hai bàn chân của ngời trồng
cây chuối...
1
Mặc dù trên bình diện trang trí nhỏ những nghệ nhân đã gửi gắm tâm tình
rất khéo léo với hình chạm khắc hoạ chàng thanh niên tay cầm lợc hoan hỉ chải tóc

kết cộng đồng làng xã". Đình làng Việt Nam là biểu hiện của một hệ thống tín ng-
ỡng đa nguyên... hội tụ các yếu tố của thờ cúng tổ tiên, thờ cúng những anh hùng
(ngời bảo vệ công xã, mở đất hay anh hùng văn hóa). Mỗi vùng đất lại mang dấu
ấn riêng biệt, thần làng riêng biệt và những sự kiện lịch sử của làng đợc lập tức tái
hiện trên các bức phù điêu nh tích truyện Đinh Tiên Hoàng, tích truyện Hai Bà Tr-
ng cỡi voi ra trận. Trên thực tế sáng tạo nghệ thuật, ta nhận thấy có hiện tợng về
đặc điểm phong cách khác nhau giữa các đình (ngay cùng một thế kỷ, cùng phờng
thợ) hoặc xa hơn là đặc điểm chuyên biệt giữa nghệ thuật điêu khắc đình làng từng
vùng c dân.
Nằm giữa thế kỷ XVI và XVII có một công trình kiến trúc là đình Phù Lu
(Bắc Ninh). Giá trị mỹ thuật điển hình ở đình này là các cốn cánh gà ở hai bên đầu
các cột cái, là hệ thống ván gió xà thợng và hệ thống cốn dọc trên các xà đùi. ở
đây có các khối chạm mạch lạc, nét chạm sâu, có nhấn trung tâm để kích thích thị
giác trong việc tìm kiếm nguồn cảm hứng thẩm mỹ. Trong hệ thống chạm khắc
của đình xuất hiện mây đao mác, hình rồng thân dài có mào và có kiểu tai hình
cánh chim xoè hoặc các hình thú dân gian. Có khi là các hoạt cảnh ngời chèo
thuyền trong ngày hội, trong đám rớc "Vinh quy". Cũng thuộc khu vực Bắc Ninh:
đình Diềm, đình Cao Thợng lại có hệ thống chạm khắc hoa văn trang trí phát triển
theo tuyến ngang kết hợp với mô típ trang trí dọc thành một tổ hợp hình thê đẹp và
hoàn thiện.
Vào những năm đầu thế kỷ XVII, ngời ta vẫn thấy xuất hiện bức tranh thiên
nhiên: các thức chim thú, hơu nai, mây rồng, con ngời mang vẻ đẹp đôn hậu, chân
chất trong mô hình điêu khắc ở đình. Những hình mỹ thuật ở đây là nhịp cầu
chuyển hóa phong cách quý phái sang phong cách dân gian bình dị. Những năm
tiếp theo của thế kỷ XVII, xuyên suốt phong cách chạm khắc tại các ngôi đình ta
thấy toát lên một giá trị gợi cảm, hình thức động. Bằng thủ pháp xuyên vật thể, với
sự tổng hợp nhiều góc nhìn, các nghệ nhân đã tạo ra một không gian tập thể trong
nghệ thuật tạo hình. Để hiểu rõ hơn, ta thử đến với khu di tích đỉnh Cổ Mễ: trong
ngôi đình này, phần chịu lực đợc gắn kết với trang trí hoa văn có họa tiết hoa lá,
3

4
cời một cách hoan hỉ chỉ tay về phía đôi tình nhân nh cố ý trêu ghẹo ghép đôi. Còn
cô bạn ý nhị quay mặt đi nhng mắt lại liếc ngang, tay che miệng cời mủm mỉm.
Tất cả đều vui lây với tình yêu đôi lứa, những nụ cời dân gian vang đọng mãi trong
lòng ngời lao động...
Có thể dễ dàng nhận ra nét tơng đồng giữa nghệ thuật điêu khắc đình làng
Việt Nam thế kỷ XVII với nền nghệ thuật Baroque bởi các nghệ nhân dân gian
Việt Nam và các nghệ sĩ trên thế giới đã biết dung hoà thế giới "tranh chấp giằng
xé, tâm lý chuộng lạ và thói quen thị giác thông thờng". Nếu nghệ thuật Baroque
ra đời do phong trào cải cách tôn giáo, cụ thể hóa Thánh Kinh bằng cách vẽ nên
những tranh trong nhà thờ với phong cách tơi vui, lạc quan thì ở Việt Nam "Phép
vua" dờng nh đã thua "lệ làng"... Nghệ thuật chạm khắc hay đúng hơn là điêu khắc
đình làng đã mang đến cho con ngời niềm vui sau những giây phút lao động mệt
nhọc. Nghệ thuật chính là phục vụ tầng lớp cần lao, phục vụ cái gọi là hạnh phúc
con ngời cho dù có đơn sơ nhỏ nhoi.
Trớc kia, nào là đạo đức cổ nhân, nào là gia huấn nữ nhi:
"Toạ dữ lập yếu đoan trang
Cử dữ động yếu tĩnh trọng
Dầu dữ mục vật kinh dao
Phủ dữ túc vật kinh động
Khai khẩu ngôn bất khả tiếu
ứng thiếu thời vi vi thiếu..."
(ngồi đứng đoan trang, cử động nhẹ nhàng, đầu mắt không liếc ngang dọc,
chân tay không đung đa, mở miệng nói không đợc cời, nếu cời thì cời mỉm...)
Nhng nghệ thuật dân gian đã vợt lên trên mọi gò ép của cuộc sống để sống
thực với tình cảm của con ngời. Giả sử không có bớc đột phá này, không có những
thứ tình cảm buông tuồng một chút, e rằng nghệ thuật tạo hình mất đi cái hồn
nhiên vốn có; lúc ấy, nó sẽ nh một sản phẩm của một guồng máy vô tình, cứng
nhắc. Từ trớc, cái gì gắn với quy định thờng phải tạm lánh tình cảm sang một phía
5