Bà Huyện Thanh Quan (? - ?), tên thật: Nguyễn Thị Hinh, là một trong những nhà thơ
nữ nổi tiếng trong thời cận đại của lịch sử văn học Việt Nam
[1]
.
Tiểu sử
Nguyễn Thị Hinh người phường Nghi Tàm, huyện Vĩnh Thuận, gần Hồ Tây, Hà Nội
[2]
.
Cha bà là Nguyễn Lý (1755-1837), đỗ thủ khoa năm 1783, đời vua Lê Hiển Tông. Bà là
học trò của danh sĩ Phạm Quý Thích (1760-1825), và là vợ Lưu Nghị
[3]
(1804-1847), người
làng Nguyệt Áng, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông (nay thuộc Hà Nội). Ông đỗ cử nhân
năm 1821 (Minh Mệnh thứ 2), từng làm tri huyện Thanh Quan (nay là huyện Thái Ninh,
tỉnh Thái Bình), nên người ta thường gọi bà là Bà Huyện Thanh Quan. Chồng bà làm quan
trải đến chức Bát phẩm Thư lại bộ Hình, nhưng mất sớm (43 tuổi).
Dưới thời vua Minh Mạng
[4]
, bà được vời vào kinh giữ chức Cung Trung Giáo Tập để dạy
học cho các công chúa và cung phi.
Khoảng một tháng sau khi chồng mất, bà lấy cớ sức yếu xin thôi việc, rồi dẫn bốn con
[5]
về
lại Nghi Tàm và ở vậy cho đến hết đời.
Năm 1870, ở Nghi Tàm nổ ra cuộc đấu tranh chống lệ nộp chim sâm cầm, một đặc sản của
vùng này. Theo Ngọc phả (ghi nhận công đức của những người có công với dân làng), thì
chính Bà Huyện Thanh Quan đã thảo đơn cho dân gửi lên vua, nhưng vì phục tài đức của
bà nên quan huyện Hoàn Long đã phớt lờ đi
[6]
.
Tác phẩm

[9]
.
• Phạm Thế Ngũ :
Nhiều nhà phê bình đã đưa ra thuyết Bà Huyện Thanh Quan mang nặng tấm lòng
thương tiếc nhà Lê, thuyết ấy không phải là vô căn cứ. Cái tâm trạng hoài Lê ấy,
cũng là tâm trạng chung của nhiều nho sĩ Bắc Hà sau ngày thống nhất...Nhưng nói
là nhớ tiếc cái chính trị của mấy ông vua thời Lê mạt thì không đúng. Bà hướng về
một quá khứ mà có lẽ bà cũng không tường tận lắm, và bà cũng chưa thọ hưởng
được ân huệ gì; nhưng đó là quá khứ của tiền bối, của gia đình...Vì thế thái độ
hoài Lê của bà cũng như nhiều nho sĩ đồng thời không có tính cách chính trị, mà
chỉ có tính cách tâm tình...
Về mặt nghệ thuật: chữ dùng khéo, chọn lọc, thích đáng, đối rất chỉnh, rất thần
tình, ý hàm súc, lời trau chuốt, gọn, đẹp...Cho nên thơ bà rất được các nho gia xưa
yêu chuộng, ngâm nga...
Thơ luật đời Nguyễn Sơ, ở tác phẩm của hai nữ sĩ là Hồ Xuân Hương và Bà Huyện
Thanh Quan, như vậy quả đã tiến đến cao độ mỹ diệu. Thơ Hồ Xuân Hương thiên
về Nôm mà bóng bẩy, duyên dáng. Thơ Bà Huyện Thanh Quan thiên về Hán mà
thanh thoát, nhẹ nhàng. Hồ Xuân Hương đại biểu cho cái tinh thần trào phúng
bình dân vươn lên thể hiện một hình thức bác học. Bà Huyện Thanh Quan đại biểu
cho cái tinh thần tao nhã nho sĩ kết tinh lại, cùng với tinh túy của Đường thi...
[10]

• Nguyễn Lộc:
Thơ bà thường viết về thiên nhiên, phần lớn là vào lúc trời chiều, gợi lên cái cảm
giác vắng lặng và buồn bã. Cảnh bà miêu tả trong những bài thơ giống như những
bức tranh thủy mặc, chấm phá...Hơn nữa, nói cho đúng thì cảnh trong thơ bà thực
tế cũng không phải là cảnh, mà là tình. Tình cảm của bà thường là sự nhớ thương
da diết đối với quá khứ vàng son đã một đi không trở lại. Do vậy, người ta gọi bà
là nhà thơ hoài cổ. Thơ bà còn được chú ý vì một lẽ nữa, đó là nghệ thuật hết sức
điêu luyện. Ở đó, niêm luật đều luật đều chặt chẽ mà không gây cảm giác gò bó,