Điểm chung từ ba danh nhân văn hóa vĩ đại của dân tộc Việt Nam
(GD&TĐ) - Đến nay dân tộc Việt Nam có ba nhân vật lịch sử được UNESSCO vinh
danh là danh nhân văn hóa vĩ đại đó là Nguyễn Trãi, Nguyễn Du và Hồ Chí Minh.
Nguyễn Trãi cùng Hồ Chí Minh được tri ân Anh hùng dân tộc và Nguyễn Du được người
Việt kính trọng tôn xưng là Đại thi hào dân tộc.
Hiển nhiên đã là danh nhân văn hóa vĩ đại thì điểm chung là cả ba danh nhân đó đều có
những đóng góp lớn lao cho nền văn hóa nhân loại. Bên cạnh đó, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du
và Hồ Chí Minh cùng gặp gỡ ở một điểm chung đó là trong cuộc đời và sự nghiệp của
mình, họ đều đề cao cái Tâm. Tuy ba danh nhân sống ở những không gian và thời gian
khác nhau, có những biểu hiện cụ thể khác nhau trong hành động, việc làm nhưng cái cốt
lõi của mỗi hành động, việc làm của họ đều là cái Tâm - là tấm lòng, gốc của đạo đức. Và,
điều thú vị là cả ba danh nhân văn hóa trong những hoàn cảnh nhất định, đã đặt sự so sánh
giữa Tài và Đức, để rồi cả ba đều đề cao Đức, tức là đề cao cái Tâm và họ cùng lập ngôn
về điều đó.
Với Nguyễn Trãi, các tài liệu đều thống nhất ghi nhận: ông là một anh hùng dân tộc vĩ đại,
là nhà chính trị lỗi lạc, nhà chiến lược thiên tài, nhà ngoại giao kiệt xuất, đồng thời là một
nhà văn lớn, nhà thơ lớn, nhà sử học, nhà địa lý học, nhà làm luật pháp và âm nhạc xuất
sắc. Chính nhờ những đóng góp lớn lao trên các lĩnh vực đó, năm 1980 ông được
UNESCO công nhận là danh nhân văn hóa vĩ đại nhân dịp kỉ niệm 600 năm ngày sinh của
ông. Nguyễn Trãi là một người tài năng nhưng ông lại là người đề cao cái Tâm, tất cả các
sự nghiệp của Nguyễn Trãi đều dựa trên cơ sở gốc là đề cao cái Tâm. Cái Tâm đối với đất
nước, đối với nhân dân xuyên suốt trong cuộc đời, sự nghiệp Nguyễn Trãi, và luôn bàng
bạc trong thơ ông. Chính Nguyễn Trãi đã hơn một lần đề cập đến trong thơ khi đối sánh
giữa Tài và Đức, lúc thì ông nói:
Tài Đức thì cho lại có nhân
Tài thì kém Đức một hai phần.
(Bảo kính cảnh giới, bài LVII)[1]
và có khi ông răn:
Khó khăn, phú quý, học Tô Tần
Miễn Đức hơn Tài được mỗ phần.
(Bảo kính cảnh giới, bài LX)

họ, tìm ra nguyên nhân, chỉ trích, phê phán thói phung phí, xa hoa của quan lại. Và, đặc
biệt, trong những kiếp người đau khổ, Nguyễn Du quan tâm tới những con người tài hoa
mà bạc mệnh. Từ cảnh ngộ, cuộc đời mình – một con người tài hoa, Nguyễn Du đã đồng
cảm, liên tài đối với những người đồng cảnh. Nhà thơ nhận thấy rằng, cái “tài”, từ trong...
bản thể của nó ẩn chứa nguyên nhân tai hoạ, vì người tài khó tránh khỏi bị đố kỵ, ghen
ghét. Ông cho rằng:
Phàm sinh phụ kỳ khí
Thiên địa phi sở dung
(Điệu khuyển)
(Phàm sinh ra có khí phách khác thường
Thì trời đất không có chỗ dung thân).
Ngày trước, để tránh đi hoặc vượt qua cái “tai”, Lão Tử đưa ra một cách xử thế sâu kín,
khôn khéo để tránh tai hoạ: “Thông minh duệ trí thủ chi dĩ ngu, dũng lực chấn thế thủ chi
dĩ khiếp”[3], nghĩa là người thông minh phải biết giữ mình bằng cách khiêm nhường, coi
mình như người ngu, bậc anh hào có sức mạnh chấn động thế giới phải biết giữ mình bằng
cách làm như người nhát sợ. Thế nhưng Nguyễn Du không tìm hướng giải quyết như Lão
Tử, mà ông tìm đến Phật giáo, bằng con đường tu Tâm. Bởi vậy trong tập đại thành Truyện
Kiều nổi tiếng của mình, sau khi đã trải qua những thăng trầm trong cuộc đời, nhà thơ cảm
khái: “Chữ Tâm kia mới bằng ba chữ Tài[4]”.
Đến thời đại Hồ Chí Minh, nhiều nhà nghiên cứu đều nhận thấy: có lẽ trong lịch sử thế
giới về các danh nhân văn hóa, các nguyên thủ chưa có ai lại đặt ra vấn đề lý luận về Tài
và Đức như Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chính Thủ tướng Phạm Văn Đồng, người học trò xuất
sắc và người cộng sự gần gũi với Bác Hồ đã nói: “Ở gần Bác, tôi thấy một nét nổi bật của
Bác là rất coi trọng phẩm chất con người, suốt đời chăm lo bồi dưỡng đạo đức cách mạng
cho cán bộ và nhân dân”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, danh
nhân văn hóa
Hồ Chí Minh là một lãnh tụ bàn nhiều đến đạo đức và vai trò của đạo đức trong đấu tranh
cách mạng. Người nói: “Đạo đức là cái gốc của người cách mạng”. “Người cách mạng
phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng mới hoàn thành nhiệm vụ cách mạng vẻ vang”.

Như vậy, có thể nói rằng từ Nguyễn Trãi, đến Nguyễn Du và Hồ Chí Minh cả ba danh
nhân văn hóa vĩ đại đều đề cao cái Tâm, cái đạo đức trong sự so sánh với cái Tài. Đó là
điểm chung rất quan trọng của ba danh nhân văn hóa. Thế đấy, có những điều tưởng như
bình dị, ai cũng biết đến, nhưng để thực hiện thật không phải là dễ. Phải có một thực Tâm
đối với dân, với nước, và một định hướng thường trực trong mỗi hành động, việc làm trong
suốt cuộc đời. Chính điều đó mới là cái gốc làm nên nhân cách của ba danh nhân văn hóa
vĩ đại của dân tộc Việt Nam.
[1] Các bài thơ Nôm của Nguyễn Trãi được trích dẫn từ Nguyễn Trãi toàn tập tân biên, tập
3, Nxb. Văn học, Trung tâm Nghiên cứu Quốc học.