1
Giá dầu tăng vọt: Kinh tế toàn cầu suy thoái?

Nguyễn Hoài Bảo
[Đăng trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn số 38-2004 (718), ngày 16/9/2004]
Trong báo cáo tháng tám 2004 vừa rồi của OPEC (Tổ chức các nước xuất khẩu dầu) cho
rằng việc tăng giá dầu hiện nay sẽ tác động rất nhỏ đến nền kinh tế thế giới trong năm
2004 và 2005. Báo cáo này cho thấy hầu như tăng trưởng kinh tế không giảm đi bao
nhiêu so với dự báo mà các tổ chức quốc tế dự báo lúc đầu năm. Chẳng hạn như khi so
sánh với dự báo của IMF (Quỹ Tiền tệ Quốc tế) hồi tháng tư năm nay thì kết luận của
OPEC xem như không sai lệch gì nhiều và trong nhiều trường hợp còn khả quan hơn, như
Nhật Bản (xem bảng bên dưới).

Bảng: Tốc độ tăng trưởng kinh tế thế giới 2004 -2005
Thế giới G – 7 Mỹ Nhật Bản Khối Euro
2004 4,7 (4,6) 3,5 (3,5) 4,3 (4,6) 4,3 (3,4) 1,9 (1,7)
2005 4,3 (4,4) 2,8 (3,1) 3,5 (3,9) 2,1 (1,9) 2,2 (2,3)
Nguồn: Báo cáo tháng 8 của OPEC. Số trong ngoặc là dự báo của IMF vào tháng 4/2004.

Có thể không khó hiểu khi về kết quả tính toán của OPEC ở trên khi mà đây là cơ quan
đang kiểm soát khoảng ½ nguồn cung dầu của thế giới hiện nay. Họ đang hưởng lợi từ
việc giá dầu tăng vọt. Tuy vậy, một số tổ chức ngoài OPEC gần đây cũng ước tính việc
tác động của giá dầu cao đến tăng trưởng kinh tế cũng không đáng kể. Chẳng hạn như
Goldman Sach cho rằng tác động của cú sốc dầu hiện nay chỉ làm giảm tăng trưởng của
Mỹ và nhóm G7 từ 0,3% đến 1%. Hoặc một công bố khác hồi tháng Năm của IEA (Tổ
chức Năng lượng Quốc tế) hợp tác với IMF cũng cho rằng sẽ tác động của việc giá dầu
cao chỉ làm giảm tăng trưởng các nước OECD chỉ khoảng 0,4%.

Kết quả của cuộc chiến là lượng dầu sản xuất của hai nước này sụt giảm. Cũng như lần
trước cú sốc dầu lần thứ hai xảy ra. Giá dầu năm 1978 là $14 đã tăng lên $38 trong năm
1981, tức là 271%. Tác động đến tăng trưởng kinh tế lần này mạnh và dai dẳng hơn. Nếu
năm 1979 tăng trưởng của thế giới là 4.1% thì ba năm liền sau đó tốc độ tăng trưởng lần
lượt là 1,93%, 1,78% và 0,53%.

Cú sốc giá dầu lần thứ ba là giai đoạn Iraq tấn công Kuwait năm 1990 -1991. Giá dầu từ
mức $20 đã tăng lên $35 vào tháng 10/1990. Lần này tác động đến kinh tế thế giới ít hơn,
tăng trưởng vẫn giữ được ở mức gần 2%.

Lần giá dầu tăng vọt gần đây là năm 2002. Nguyên nhân một phần là khủng hoảng năng
lượng ở California và tình trạng căng thẳng ở Trung Đông. Cũng có một số lý do khác
cộng hưởng dẫn đến suy thoái kinh tế Mỹ và thế giới là trong giai đoạn này là tình trạng
nổ bong bóng của nền kinh tế Internet, sụp đổ thị trường bất động sản và một phần chính
sách thắt chặt tiền tệ của FED (Cục Dự trữ Liên bang Mỹ).

Rà soát lại toàn bộ các cú sốc của giá dầu ở trên cho thấy, theo thời gian việc ảnh hưởng
của tăng giá dầu lên nền kinh tế thế giới có tác động kém dần. Khủng hoảng trong giai
đoạn 1974 -75 và 1980 -1981 tác động xấu đến tăng trưởng là rõ ràng và dai dẵng hơn các
cú sốc gần đây. Việc tăng giá dầu kéo theo lạm phát cũng giảm đi. Trong những năm
1970 lạm phát đã tăng gấp đôi, thế nhưng các cú sốc những năm 1990 và 2002 thì ảnh
hưởng đến lạm phát rất nhỏ. Về mặt lý thuyết, tác động của việc tăng giá dầu quá cao có
dẫn đến suy thoái kinh tế toàn cầu hay không sẽ phụ thuộc và các yếu tố căn bản sau. Một
là độ lớn thực sự của cú sốc, nó hàm ý bao gồm mức giá thực cao đến bao nhiêu và tốc độ
tăng của giá. Hai là sự dai dẳng của cú sốc là ít hay nhiều. Ba là mức độ phụ thuộc của
nền kinh tế vào dầu mỏ và năng luợng. Và thứ tư là mức độ hợp lý của những can thiệp
về chính sách của chính phủ, nhất là chính sách tiền tệ và tài khoá.

Trở lại vấn đề tại sao các cú sốc dầu theo thời gian hình như có tác động ít hơn đối với
tăng trưởng kinh tế. Có một số lý do để lý giải việc này. Thứ nhất, về mức giá dầu thực,

1980
1982
1984
1986
1988
1990
1992
1994
1996
1998
2000
M?
Nh?t B?n

Nguồn: World Development Indicators 2003.

Cú sốc giá dầu năm 2004.
Giá dầu thị trường thế giới vào tháng 1/2003 là $32 một thùng, đến tháng 1/2004 là $34
và tính đến thời điểm cuối tháng 8 đã là $47 một thùng và dự đoán còn tăng thêm nữa.
Nguyên nhân của tăng giá này phải được xem từ cả hai phía cung và cầu của thị trường.
Về phía cung, mặc dù khối OPEC không cắt giảm luợng sản xuất dầu hàng ngày. Quý 1
năm 2004 OPEC sản xuất khoảng 27,9 triệu thùng trên ngày, nghĩa là tăng hơn 2,9 triệu
thùng so với năm 2002. Các nước ngoài khối OPEC cũng gia tăng sản lượng thêm 1,9
triệu thùng trên ngày. Tuy vậy, việc bảo đảm nguồn cung này là hết sức mỏng manh. Sự
bất ổn ở Trung Đông và nguy cơ xảy ra một cú sốc chính trị là hoàn toàn có thể xảy ra.
Và đe doạ rõ ràng hơn là chừng nào Mỹ chưa rút quân khỏi Najaf thì hạ tầng có liên quan
đến dầu mõ là mục tiêu tấn công của binh lính Hồi giáo Shia ở Iraq. Thêm nữa, những
khó khăn tài chính của Yukos, nhà xuất khẩu dầu lớn nhất nước Nga hiện nay, cũng góp
phần phần đáng kể cho sự bất ổn ở phía cung. Dự kiến Yukos sẽ giảm 4.5% sản lượng
trong năm nay. Đây là những yếu tố nhạy cảm tác động đến tâm lý thị trường đáng kể.

của các quốc gia mà phụ thuộc và việc nhập khẩu dầu sẽ có chiều hướng yếu đi. Trong
những năm 70 và 80, Nhật Bản và Châu Âu là hai khu vực có mức độ phụ thuộc vào dầu
nhập khẩu nhiều hơn so với Mỹ. Vì thế, cú sốc là tăng giá dầu vào giai đoạn đó đã làm
cho đồng đô la mạnh hơn so với yen và euro. Kết quả là Nhật Bản và khối Châu Âu bị tác
động xấu hai lần, thứ nhất là giá dầu cao hơn khi tính bằng đô la và thứ hai là đồng tiền bị
yếu so với đô la. Thế nhưng lịch sử mối quan hệ này cũng sẽ xảy ra trong bối cảnh ngày
nay nhưng theo chiều hướng ngược lại. Hiện nay, mức độ phụ thuộc vào dầu nhập khẩu
của Mỹ là cao hơn so với Nhật Bản và Châu Âu. Mỹ nhập khoảng 12,2 triệu thùng một
ngày so với Châu Âu nhập ở khoảng 8,9 triệu thùng một ngày. Vì thế đồng đô la của Mỹ
sẽ tiếp tục bị yếu đi nhiều hơn trong thời gian đến.

Tóm lại, có một sự khác biệt rất lớn giữa các cuộc suy thoái kinh tế có liên quan đến các
cú sốc dầu. Tình hình tăng giá dầu hiện nay có bản chất và nguyên nhân hoàn toàn khác
so với những lần khủng hoảng trước đây, và thậm chí cũng không giống như những lần
xảy ra gần đây nhất vào năm 2002. Những phân tích bên trên cho thấy dấu hiệu sự tác
động xấu đến tăng trưởng kinh tế Mỹ nói riêng và nền kinh tế thế giới sẽ mạnh mẽ hơn so
với những gì mà các tổ chức dự báo. Sự tăng trưởng về phía cầu ở các nước lớn như
Trung Quốc và tình trạng bất an về phía nguồn cung là những nguyên nhân làm giá dầu
cứ leo thang trong tình hình hiện nay. Một biến số khác mà các nhà quan sát quan tâm là
kết quả bầu cử tổng thống Mỹ trong thời gian sắp đến. Và nếu sau đó vẫn thiếu các giải
pháp kịp thời về kinh tế lẫn chính trị thì việc suy thoái kinh tế trong một hai năm sau là
hoàn toàn có thể. 5
Hình 2: Giá dầu và tốc độ tăng trưởng GDP của thế giới 1970 –2004
0
5
10
15