Nhạc sĩ TRỊNH CÔNG SƠN và quê quán tôi xưa

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn có quê quán tại làng Minh Hương, ngoại ô Huế - điều đó ai cũng biết.
Làng Minh Hương thành lập cách đây khoảng chừng 3 thế kỷ ở hạ lưu sông Hương. Làng này do
một số cựu thần nhà Minh vì không chịu nổi ách thống trị của nhà Mãn Thanh đã dùng thuyền vượt
biển sang tị nạn và được chúa Nguyễn chấp thuận cho lập nên một ngôi làng làm quê quán ở Huế,
gọi là Minh Hương. Những ngôi làng Minh Hương ấy cũng có tại Hội An, nhiều tỉnh ở Nam Bộ và
dân làng những nơi đó đã ứng xử với người Việt như là người cùng một Tổ quốc, nòi giống. Trịnh
Công Sơn là hậu duệ nhiều đời của những người Minh Hương ấy. Nhân vật xa xôi nhất và nổi
tiếng trong sử sách là Trịnh Hoài Đức, tác giả sách Gia Đinh thành thông chí. Nhiều lần ngồi chơi
với Sơn tôi đã lặng lẽ quan sát, và quả tình không hề thấy chút dấu vết gì tỏ ra là ý thức Hán tộc ở
nơi Sơn, Sơn hoàn toàn là một nghệ sĩ Việt Nam như tôi đã biết. Làng Minh Hương ngày nay có
một cồn cát ở giữa sông. Làng vừa đào được dưới cát lên một chiếc nghiên mực bằng đá, thuật
phong thủy cho rằng làng rồi đây sẽ có nhiều người đỗ đạt. Ngay thời điểm Cách mạng Tháng
Tám, theo dân làng kể lại, chỉ tính ở các tỉnh phía Nam có hai ông đậu thạc sĩ, thì cả hai đều là
người làng Minh Hương này : ông Trần Vỹ, nguyên Bộ trưởng Bộ Y Tế và ông Ngụy Như Kon
Tum, tốt nghiệp sư phạm ở Pháp và là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Sư phạm I Hà
Nội. Và bây giờ có nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Dân làng rất tự hào có Trịnh Công Sơn và sẵn sàng
xếp Sơn vào hàng các vị khoa bảng ấy.
Ngày thường khi giao du với Sơn, tôi ít nghe nói về làng quê của Sơn. Trong hàng trăm bài hát
của Sơn, người ta cũng ít nghe Sơn nói về nguồn cội của mình; "chỉ biết rằng mình người Việt
Nam là đủ".
Ta vui chơi giĩta đời
Ối a, biết đâu nguồn cội
Thế nhưng có một đôi lần, Sơn đã hé cho thấy một cõi yên lành và Sơn nói Sơn nhớ nhà. Bên đời
hiu quạnh là một bài hát rất lạ; lạ vì tình cảm nhớ nhà ấy được nói đến bằng giọng quay quắt, như
thể nói tới một cái gì thiêng liêng và đã mất trong đời.
Một lần chợt nghe quê quán tôi xưa
Tiếng người gọi tôi nghe tiếng rất nhu mì
Lòng thật bình yên mà sao buồn thế
Giật mình nhìn tôi ngồi khóc bao giờ

tất cả những biểu hiện nhiều màu sắc luôn luôn được Trịnh Công Sơn đem thuật lại với một cô gái
nào đó biết chăm chú nghe chàng, làm thành "tình ca Trịnh Công Sơn", vì thế không trách người ta
quở rằng tình ca Trịnh Công Sơn nghe buồn; thực ra thì toàn bộ tình ca ấy được xây dựng bằng
những liên tưởng siêu hình học. Siêu hình học nào mà chẳng buồn. Vào thời điểm của tác giả, thì
đó là siêu hình học của Heidegger cảm hứng từ huyền thoại về sự sa đọa (Mythe de la Chute) của
kinh Cựu ước. Ta còn nhớ một cuốn phim A llest Déden chuyển thể từ một cuốn tiểu thuyết của J.
Steinbeck do tài tử điện ảnh nổi tiếng James Dean đóng vai chính, tài tử này rất được Sơn
ngưỡng mộ (xem hồi ký Đinh Cường).
Không nghi ngờ gì nữa, có hai thế giới trong âm nhạc Trịnh Công Sơn, hai thế giới lồng bóng vào
nhau, thế giới trên gồm những vẻ đẹp vĩnh hằng, toàn mỹ, mà Sơn gọi là thiên thu hay gọi là
"vườn địa đàng" : Địa đàng còn in dấu chân bước quên
Và thế giới dưới, chính là thực tại. Tác giả đã tỏ ra chấp nhận thực tại. Với thế giới siêu trần thế,
tác giả biết là nó có đấy, nhưng không thể biết rõ về nó. Nhưng đồng thời Trịnh Công Sơn cũng
thừa nhận rằng thực tại này cũng chỉ là "cõi tạm" và cuộc lưu trú của Sơn trong thế giới ấy chỉ là
một cuộc lưu đày. Còn bao lâu cho thân thôi lưu đày chốn đây
Và luôn luôn nhớ tiếc nơi "quê quán tôi xưa". Cõi tiên không gì khác hơn là khát vọng hằng có nơi
người nghệ sĩ của muôn đời. Người đời sau, kể từ Thôi Hiệu, Lý Bạch, Tào Đường, đến Levitan
(bức tranh Chốn im lặng vĩnh hằng), Văn Cao và bây giờ là Trịnh Công Sơn, tất cả đều là căn
bệnh truyền kiếp của truyện Từ Thức, ở đó nòi nghệ sĩ luôn coi mình là trích tiên (tiên bị lưu đày
nơi trần thế) cùng với nỗi ăn năn đã sinh ra ở đời.