ĐỀ TÀI
Bản năng săn mồi của rắn
1
MỤC LỤC
PHẦN I. MỞ ĐẦU.........................................................................................................................2
1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI......................................................................................................2
1.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU......................................................................................3
1.3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU...............................................................................................3
PHẦN II. NỘI DUNG....................................................................................................................3
2.1. NGUỒN GỐC TIẾN HOÁ CỦA RẮN..............................................................................3
2.2. ĐẶC ĐIỂM THÍCH NGHI VỚI HOẠT ĐỘNG BẮT MỒI.............................................4
2.3. TẬP TÍNH BẮT MỒI CỦA MỘT SỐ LOẠI RẮN..........................................................8
2.3.2. RẮN MAMBA ĐEN...................................................................................................9
2.3.3. RẮN ĐUÔI CHUÔNG..............................................................................................12
2.3.4. RẮN NƯỚC...............................................................................................................13
PHẦN III. KẾT LUẬN ...............................................................................................................19
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................................................20
PHẦN I. MỞ ĐẦU
1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Rắn là loài sát thủ máu lạnh. Thuộc lớp động vật cổ xưa, nhưng rắn được
xem là những chuyên gia trong lĩnh vực săn mồi [5].
Là một trong những sinh vật đa dạng nhất thế giới với hơn 2.500 loài,
sinh sống khắp nơi trên hành tinh, rắn quả là một loài ăn thịt có sức bền bỉ rất
cao. Với sự đa dạng kỳ diệu, rắn có nhiều kích cỡ khác nhau: một số loài nhỏ bé
chỉ vài centimét, nhưng có những loài khổng lồ dài đến vài mét. Một số loài
thích sống dưới nước, một số loài lại thích sống trên cây, một số khác thích
sống trong lòng đất hoặc hốc núi. Chúng là con cháu của thằn lằn không chân,
sống trong hang cách đây 250 triệu năm và thật sự là những tên sát thủ máu
lạnh. Tất cả chúng đều săn bắt mồi sống. Với những giác quan cực kỳ tinh nhạy
và cách săn mồi cực kỳ lạ, chúng thật sự là loại động vật có bản năng săn mồi
rất đặc biệt. Rắn không có tay chân, vậy chúng bắt mồi như thế nào? Tại sao

Tất cả các loài rắn đều ăn thịt (trừ con rắn Râu) [6]. Chúng có thể ăn cả
những con rắn khác và những động vật có vú, động vật nhỏ như thằn lằn, chim,
trứng các loài khác hay sâu bọ…Để phù hợp với loại thức ăn này, rắn có những
đặc điểm cấu tạo thích nghi tương ứng. Cụ thể:
Cơ thể loài rắn được cấu tạo bởi hàng trăm đốt sống và hàng trăm cặp
xương sườn. Xương sườn được nối với nhau bởi các cơ kéo dài dọc cơ thể từ
đầu tới đuôi, một đầu gắn với mấu ngang của cột sống, đầu kia tự do và tỳ vào
tấm vảy bụng [4].
Ngực rắn không có xương mỏ ác xuyên tới xương sườn, nên xương sườn
có thể tự do cử động, vì vậy thức ăn từ hầu xuống họng, vào thẳng nơi da bụng
có thể phình to. Bao phủ bên ngoài là lớp da, gắn với xương sườn bởi hàng trăm
cơ nhỏ hơn được kéo dài ra. Cơ nối giữa xương sườn và các cơ bao quanh
chúng có thể kết lại cục bộ hoặc toàn bộ, và điều này cũng diễn ra tương tự đối
với các cơ nối giữa da và xương sườn. Vì rắn có khả năng co và giãn một cách
chọn lọc hàng ngàn cơ riêng biệt, nên rắn có khả năng di chuyển rất đa dạng, từ
uốn lượn cơ thể ngoằn ngoèo theo chiều rộng đến phóng về phía trước theo
đường thẳng. Khả năng điều khiển các cơ như vậy cũng cho phép rắn sử dụng
cơ thể như là một cái nêm trong khi leo dọc thân cây hoặc trườn xuống bề mặt
đá dốc đứng. Nó làm được điều này bằng cách co rút vài phần cơ thể để bám
vảy vào các các lỗ và khe nứt nhỏ, trong khi đó toàn bộ phần còn lại của cơ thể
tiếp tục dò tìm các điểm mấu tiếp theo. Thực ra mà nói, rắn chính là một cái
xích xe sống [6].
4
Tính đồng bộ của cơ cũng giúp rắn phát triển một trong những hình thức
bắt mồi sớm nhất, đó là siết chặt con mồi – thể hiện rõ nhất trong nhóm bò sát
cổ xưa gồm các loài trăn và đặc biệt là trăn Nam Mĩ. Rắn tấn công con mồi và
sau đó nhanh chóng quấn chặt lấy cơ thể con mồi. Vòng quấn càng lúc càng
chặt hơn bởi sự co các cơ riêng biệt nối giữa các xương sườn làm cho con mồi
không thể thoát được. Khi cơ quan cảm giác ở trong vảy của rắn phát hiện con
mồi vẫn còn thở, rắn sẽ siết chặt thêm các cơ, làm phổi con mồi bị tê liệt. Trước

Các loài rắn lục, bao gồm cả rắn Fer-de-lance và rắn chuông Mojave, chỉ
có hai hốc, mỗi hốc ở dưới mỗi mắt. Các hốc này nhạy cảm hơn nhiều so với
các hốc ở trăn Nam Mỹ và các loài trăn khác, chúng giống như camera cắm lỗ -
phát nhiệt thông qua cái hốc nhỏ mở ra màng rộng dạng lưới. Phạm vi hoạt
động của cơ quan cảm giác này được cho là có thể mở rộng tới 1 m, và mạnh
dần lên khi con mồi đi đến. Các cơ quan này được rắn sử dụng ngay trước khi
tấn công con mồi, hướng đầu nó đến tiêu điểm trên cơ thể con mồi – đó là phần
ngực.
Răng luôn luôn hướng vào trong có tác dụng giữ mồi. Xương hàm trên
của nhiều loài rắn có răng độc với ống hay rãnh dẫn nọc độc (do tuyến nước bọt
biến đổi thành) [3].
Thành phần nọc độc rắn rất phức tạp. Nọc độc của bất cứ loài rắn nào
cũng có thể chứa đến 300 hợp chất khác nhau, tấn công nhiều mục tiêu trên cơ
thể con mồi . Ví dụ, loài rắn fer-de-lance một loài rắn lục vùng Trung và Nam
6
Mỹ, trong nọc độc của chúng chứa đựng các chất neurotoxin - chất hóa học tấn
công tế bào sống. Một số chất tác động đến thành tế bào, là nguyên nhân làm vỡ
thành tế bào, số khác đi đến tế bào máu và mạch máu, gây nên hiện tượng chảy
máu ồ ạt [6].
Ngay cả những con rắn cùng loài cũng có thể có thành phần nọc độc khác
nhau, do các con rắn có sự thay đổi môi trường sống theo thời gian đã làm cho
thành phần chất độc của chúng thay đổi để phù hợp với các loại con mồi. Gần
đây, các nhà khoa học phân chia rắn chuông Mojave thành hai quần thể khác
biệt với các dạng nọc độc khác nhau. Một quần thể có thức ăn chủ yếu là thằn
lằn bởi vậy nó cần neurotoxin có tác động nhanh để nhanh chóng làm chết con
mồi (các loài thằn lằn cũng giống như các loài bò sát khác thường có sự trao đổi
chất chậm hơn 10 lần so với các loài thú cùng kích thước, và vì thế không bị
nhiễm độc nhanh như các động vật có vú). Quần thể còn lại ăn chủ yếu các loài
gặm nhấm, không cần neurotoxin có tác dụng nhanh, và vì vậy nọc độc chủ yếu
chứa cytotoxin [6].

bằng nọc độc. Nọc đi vào mạch máu, tàn phá cơ thể bên trong, tác động đến hệ
thần kinh khiến cho con mồi bị liệt và chết ngay sau đó. Tuy nhiên, không phải
loại nọc nào cũng có cơ chế giống như vậy. Có một số nọc độc chỉ làm cho con
mồi bị hôn mê và khi tỉnh dậy, chúng đã ở trong bụng rắn [5].
8
Hình 2. Rắn hổ mang