Khung pháp lý về quyền tự do thông tin
trong một thế giới phẳng
Mạng toàn cầu đã tạo cơ hội cho con người sức mạnh thông tin và
hợp tác. Con người bình đẳng gần như tuyệt đối trong tiếp cận và
phổ biến thông tin. Mỗi cá nhân có quyền làm những gì mà họ cho là
tốt nhất với những thông tin mà họ có. Hay nói cách khác, với mạng
toàn cầu, con người có thêm sức mạnh để tìm kiếm thông tin. Hơn
nữa, sự kết nối, hợp tác không biên giới trở nên dễ dàng hơn bao giờ
hết. Điều đó tạo triển vọng cho những cộng đồng toàn cầu.
Mạng toàn cầu: nhân tố quan trọng “làm phẳng” thế giới
Tạp chí Times đã bình chọn khoa học người Anh Tim Berner-Lee là một trong
100 người quan trọng nhất của thế kỷ XX. Bởi vì chính ông là người đã góp phần
“làm phẳng” thế giới khi phát triển mạng toàn cầu (World Wide Web) - một hệ
thống tạo ra, sắp xếp và liên kết các tài liệu để có thể dễ dàng truy nhập qua
Internet. Và ngày 06/8/1991 - ngày mà địa chỉ web đầu tiên
đã
được Berner-Lee tạo ra và đưa vào hoạt động - đánh dấu mốc quan trọng của quá
trình “làm phẳng” thế giới.
Quả thật, mạng toàn cầu đã tạo cơ hội cho con người sức mạnh thông tin và hợp
tác. Con người bình đẳng gần như tuyệt đối trong tiếp cận và phổ biến thông tin.
Mỗi cá nhân có quyền làm những gì mà họ cho là tốt nhất với những thông tin mà
họ có. Hay nói cách khác, với mạng toàn cầu, con người có thêm sức mạnh để tìm
kiếm thông tin. Hơn nữa, sự kết nối, hợp tác không biên giới trở nên dễ dàng hơn
bao giờ hết. Điều đó tạo triển vọng cho những cộng đồng toàn cầu.
Một nghiên cứu mới của Hội đồng Hiệp sỹ (Mỹ), một nhóm gồm 17 chuyên gia về
chính sách công, Internet và tin tức cho rằng: Thời đại kỹ thuật số đang tạo ra một
sự phục hưng cho truyền thông và thông tin - thời của những tư duy mới và táo
bạo để thúc đẩy mạnh mẽ cơ hội tiếp cận thông cho người dân Mỹ, thông tin y tế
cho các cộng đồng trong nước và giá trị của nền dân chủ Mỹ. Các mạng mở đóng
vai trò rất quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng. Tiềm
năng sử dụng công nghệ nhằm tạo ra một nền dân chủ minh bạch và liên thông

2. Con người có thể thu thập lượng thông tin đồ sộ một cách dễ dàng và gần như
miễn phí. Đặc biệt với sự hỗ trợ của những trang tìm kiếm (nổi tiếng nhất là
Google.com).
3. Con người được tiếp cận các thông tin đa chiều (do ai cũng có thể đưa thông tin
lên mạng) để có thể đưa ra quyết định đúng đắn nhất. Nhờ vào Internet, hoàn toàn
có thể hi vọng một sự thay đổi thực sự, đặc biệt là thông qua việc sử dụng các mô
hình kết hợp để cho ra đời các báo cáo xác thực, dựa trên phương pháp thu thập dữ
liệu từ công chúng. Có hàng chục tổ chức phi chính phủ bắt đầu tìm kiếm tất cả
các loại dữ liệu mà trước đây không thể có được, ví dụ như các báo cáo về ô
nhiễm và tội phạm thành thị. Các báo cáo này có sự đóng góp của những người sử
dụng thường xuyên
[4]
.
4. Một cộng đồng người có thể truyền tin cho nhau một cách đồng thời và cực kỳ
nhanh chóng thông qua các mạng xã hội (Facebook, Twitter, Youtube…)
Sự bùng nổ thông tin đã nảy sinh những cuộc tranh luận lớn kéo dài cả thập kỷ qua
như vai trò của điện thoại di động trong sự phát triển kinh tế, vai trò của blog trong
việc tăng cường sự đa dạng của truyền thông, vai trò của mạng xã hội trong các
cuộc phát động chính trị
[5]
...
Quyền tự do thông tin phát triển theo xu hướng không thể đảo ngược: Những
tích cực và tiêu cực
Tích cực:
1. Việc tìm kiếm thông tin trở nên quá dễ dàng tạo ra hiệu ứng thừa thông tin.
Chính vì vậy, con người sẽ phải chọn lọc những thông tin hữu ích. Những thông
tin “rác” sẽ bị loại trừ, những thông tin tích cực sẽ được khuyến khích. Hay nói
cách khác, thông tin được sàng lọc để ngày càng chất lượng hơn. Đã có những
dịch vụ “sàng lọc” thông tin như tại website
đã quảng cáo

Hơn nữa, lại rất khó khăn phát hiện người vi phạm pháp luật thông qua mạng toàn
cầu.
2. Sự kích động nhằm mục đích xấu (khủng bố, bạo lực, phân biệt chủng tộc...) trở
nên nguy hiểm hơn cho xã hội do có tính lây lan rất nhanh. Mặc dù công nghệ
Internet chắc chắn là đã giảm bớt đi quyền lực nhà nước nhưng đồng thời, nó cũng
củng cố quyền lực cho những ai không nằm trong danh sách “bạn bè của xã hội
dân sự” (các phong trào cực đoan)
[9]
.
Các vấn đề pháp lý liên quan đến quyền tự do thông tin
Mạng toàn cầu đã làm thay đổi quyền tự do thông tin của con người theo cả hai
hướng tích cực và tiêu cực. Những vấn đề xã hội mới được hình thành. Xu hướng
không thể đảo ngược này khiến các nhà nước phải quan tâm xây dựng một khung
pháp lý về quyền tự do thông tin nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu
cực của mạng toàn cầu.
Chúng ta cần có một cách tiếp cận toàn diện và hệ thống về các vấn đề pháp lý
liên quan đến quyền tự do thông tin. Việt Nam sẽ không chỉ quan tâm đến xây
dựng
Luật Tiếp cận thông tin
[10]
mà cần phải tạo lập một khung pháp lý đẩy đủ
và hiệu quả về quyền tự do thông tin. Bởi vì việc tiếp cận thông tin của nhà nước
chỉ là một khía cạnh của quyền tự do thông tin. Khung pháp lý này tập trung ở
những lĩnh vực sau:
- Quyền tiếp cận thông tin của người dân và trách nhiệm cung cấp thông tin của
nhà nước
- Quyền tham gia quản lý nhà nước
- Quyền khiếu nại, quyền tố cáo
- Quyền bày tỏ quan điểm
- Quyền lập hội