Chương 5 Sự Ra Hoa Và Biện Pháp Xử Lý
Ra Hoa Nhãn (Dimocarpus Longan Lour.)
5.1 Quá trình ra hoa và đậu trái nhãn
5.1.1 Sự ra hoa
Trong một phát hoa nhãn có mang hoa lưỡng tính có chức năng đực, hoa
lưỡng tính có chức năng cái hoặc hoa lưỡng tính (với 2 bộ phận đực và cái). Hoa
lưỡng tính đực có ít hơn hoặc bằng 8 nhị đực có lông xếp thành hàng đơn trên đế
hoa. Hoa lưỡng tính cái có mang bao phấn nhưng bất thụ và không có chức năng
đực. Hoa lưỡng tính có hai lá noãn, bầu noãn có nhiều lông tơ với núm nhụy có hai
thùy. Thông thường chỉ có một lá noãn (tâm bì) phát triển thành trái. Hoa lưỡng tính
có 8 chỉ nhụy không cuống với bao phấ
n sản xuất ra hạt phấn hữu thụ (Wong,
2000) (Hình 5.1a và 5.1b).
Hoa nhãn thụ phấn chéo nhờ côn trùng và có hiện tượng chín không cùng lúc
giữa nhị và nhụy. Sự thụ phấn hiệu quả chủ yếu từ 8.00-14.00 giờ. Sự nở của hoa
nhãn trên cùng một phát hoa được Lian và Chien (1965) ghi nhận theo thứ tự như
sau: Đầu tiên là hoa đực (hoa không có chức năng cái), tiếp theo là hoa cái (hoa
không có chức năng đực), hoa lưỡng tính và cuối cùng là hoa đực. Sự nở
hoa của
một phát hoa nhãn kéo dài từ 1-2 tuần. Tuy nhiên, do hoa nhãn nở tương đối tập
trung nên có sự trùng lên nhau giữa các loại hoa từ 4-6 tuần tuỳ thuộc vào từng
giống. Sự đậu trái thường thấy ở những hoa nở cùng với thời kỳ nở của hoa đực, do
đó, những hoa trước hay sau thời kỳ nầy thường có tỉ lệ đậu trái rất thấp (Verheij,
1984). Qua quan sát giống nhãn Long và tiêu Da Bò ở ĐBSCL cho thấy hoa nhãn
thường nở
làm 3 đợt, đợt 1 và đợt 2 trái phát triển mạnh, trong khi trái đậu vào đợt
thứ 3 thường phát triển chậm hơn từ 15-20 ngày và trái thường nhỏ. Nghiên cứu về
sự chuyển đổi giới tính của hoa nhãn ở Thái Lan, Subhadrabandhu (1986) cho biết
rằng việc áp dụng các chất điều hòa sinh trưởng như NAA, CCC (chlormequat) và
ethephon một tháng trước khi hoa nở có thể làm giảm số hoa lưỡng tính đực. Hoa
nhãn thụ phấn chéo chủ yếu nhờ côn trùng như: ruồi (Apis cerana)

trái (Hình 5.3 ).
Để làm tăng kích thước trái nhãn ‘Shixia’, là một giống nhãn nổi ti
ếng ở
Quảng Đông và Quảng Tây, Trung Quốc, Wang và ctv. (2005) nhận thấy phun các
chất đều hòa sinh trưởng ở giai đoạn hoa nở không có tác dụng cải thiện kích thước
trái nhưng phun BA ở giai đoạn 15 ngày sau khi đậu trái có tác dụng làm tăng kích
thước trái, trọng lượng trái, TSS trong khi phun NAA hoặc GA không có hiệu quả.
Để giải thích kết quả nầy tác giả cho rằng xử lý BA có dụng kéo dài thời kỳ phân
chia tế bào và làm chậm sự lignin hóa của v
ỏ quả bì.
Chu trình sinh trưởng và phát triển cây nhãn trong năm được Menzel và
Simpson (1994) tổng hợp theo Hình 5.6.

77

0
2
4
6
8
10
12
14
25 45 60 75 90
Ngaìy SKÂT
Troüng læåüng (g
Tæí y
Häüt
Voí



Hình 5.5 Rụng trái non giai đoạn 30 ngày sau khi đậu trái
trên nhãn Giồng Vĩnh Châu Thu họach Ra đọt Nghỉ
KTRH
và phát triển
tưới n
bón ph
ước
ân

t
o
C >25
o
C
nhiều nước
Đạm cao
tưới nước
Không ra hoa
Ra hoa
t
o
C : 15-22
o
C
8-10 tuần
t

mùa xuân khi thời tiết bắt đầu ấm trở lại. Ở ĐBSCL thời tiết lạnh thường xuất hiện
vào tháng 12-1 và nóng dần lên vào tháng 2-3 nên đây là điều kiện thích hợp cho

79

cây nhãn ra hoa. Nếu mùa đông nhiệt độ lạnh không đạt đến ngưỡng ra hoa sẽ ảnh
hưởng đến sự phân hóa và hình thành mầm hoa nhưng nhiệt độ lạnh kéo dài sẽ ảnh
hưởng đến sự phát triển của phát hoa.
Từ khi đậu trái trở về sau, nhiệt độ không cản trở cho sự phát triển của trái
với điều kiện nhiệt ban đêm thấp hơn 20-25
o
C. Khô hạn hay ngập úng cũng là yếu
tố quan trọng ảnh hưởng lên sự ra hoa nhãn. Ẩmđộ đất cao sẽ sản xuất ra bông lá và
mang ít trái (Ussahatanont, 1996).
5.2.2 Giống
Giống là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự ra hoa của cây
nhãn. Hiện nay, ở ĐBSCL có rất nhiều giống nhãn nhưng có thể phân thành ba
nhóm, nhóm nhãn Long, nhãn Giồng và nhãn tiêu Da Bò. Nhóm nhãn Long gồm có
nhãn Long, nhãn Super ra hoa tự nhiên theo mùa và có thể kích thích cho ra hoa
quanh năm. Nhóm nhãn Giồng như: Nhãn giồng Bạc Liêu, Vĩnh Châu, Nhị Quý,
nhãn Xuồng Cơm Vàng, Cơm trắng ra hoa theo mùa và khó kích thích ra hoa trái
trái vụ. Nhóm nhãn Tiêu Da Bò hầu như không ra hoa theo mùa mà phải được kích
thích mới ra hoa. (Nguyễn Minh Châu và ctv., 1997). Đối với giống nhãn E-daw của
Thái Lan có l
ẽ là giống đòi hỏi nhiệt độ cần thiết cho sự ra hoa thấp do xuất phát ở
miền Bắc Thái Lan nên không ra hoa tự nhiên cũng như khi xử lý bằng biện pháp
khoanh cành mà chỉ ra hoa khi được xử lý bằng chlorate kali.

Hình 5.7 a) Nhãn E-daw của Thái Lan, b) Nhãn Xuồng Cơm Vàng ở Vĩnh Châu
(a) (b)

ất như cytokinin có liên quan đến sự hình thành mầm hoa trên cây vải cũng như
cây xoài (Chen, 1987 và Lejeune và ctv., 1988 dẫn bởi Chaitrakulsub và ctv., 1992).
Mặc dù chlorate kali được khẳng định là có hiệu quả trong việc kích thích
cho nhãn ra hoa quanh năm, tuy nhiên biện pháp nầy dường như không có hiệu quả
hay hiệu quả thấp khi cây nhãn có mang lá non. Hegele và ctv., (2004) đã tìm hiểu
ảnh hưởng của tuổi lá trên sự đáp ứng của sự kích thích ra hoa và sự thay đổi của
chất điều hòa sinh trưởng có liên quan trên cây nhãn sau khi x
ử lý chlorate kali. Tác
giả thấy rằng cây có xử lý chlorate kali có hàm lượng auxin thấp một cách ổn định
và cytokinin cao hơn trong chồi ngọn có lẻ là đòi hỏi cho sự kích thích ra hoa. Hàm
lượng IAA nội sinh cao trong cây có lá non có lẻ dẫn đến sự xuất khẩu IAA gấp hai
lần so với lá già, mà có thể ngăn cản sự tuôn ra của IAA từ chồi bởi sự tự ức chế.
IAA có thể là sự truyền tín hiệu từ lá sang chồi.
Nghiên cứu sự
biến động của các chất điều hòa sinh trưởng trong thời kỳ ra
hoa Lin và ctv.(2001) nhận thấy hàm lượng IAA cao trong thời kỳ phân hóa hoa
lưỡng tính đực và thấp trong thời kỳ phân hóa hoa lưỡng tính cái. Sự phân hóa hoa
đi cùng với sự tăng hàm lượng gibberellin (GA
1+3
). Hàm lượng ABA thấp trước khi
phân hóa giới tính nhưng tăng ở thời kỳ hoa nở. Tỉ lệ (IAA+ZR+GA
1+3
)/ABA tăng
trong thời kỳ hình thành hoa cái nhưng thấp trong thời kỳ hoa nở.
5.2.4 Biện pháp canh tác
* Đấp mô
Vấn đề đấp mô khi trồng nhãn có ý nghĩa rất quan trọng đến việc điều khiển
cho cây ra hoa vì cây có đấp mô rễ cây sẽ thông thoáng, dễ kiểm soát chế độ nước
của cây, đặc biệt là khi kích thích ra hoa. Mô trồng nhãn thường có chiều cao từ 40-
60 cm và đường kính khoãng 1,0-1,2 m. Ban đầu mô được đấp với kích thước vừa

Hình 5.9 Tỉa cành nhãn tiêu da Bò sau khi thu hoạch

* Quản lý nước trong vườn
Nhãn đòi hỏi nhu cầu nước rất cao ở giai đoạn ra hoa đến trước khi thu
hoạch. Xiết nước, làm cho vùng rễ khô ráo trong thời kỳ kích thích ra hoa, ngăn cản
sự sinh trưởng dinh dưỡng của cây, giúp cho cây nhãn không ra đọt. Ở giai đoạn
cây bắt đầu chuyển sang giai đoạn nghỉ, nếu có mưa trong giai đoạn nầy sẽ làm rối
loạn quá trình phân hóa mầm hoa và có thể làm thất bại việc ra hoa.
Ngoài ra, theo kinh nghiệm của mộ
t số nhà vườn, biện pháp “thụt nước”
trong 24-36 giờ nhằm tạo cho cây bị “sốc” cũng có tác dụng kích thích cho cây
nhãn Long và nhãn Xuồng Cơm Vàng ra hoa ở những vùng đất gần sông Tiền, Sông
Hậu có biên độ triều cao và đất có thịt hay cát pha. Tuy nhiên nếu thời gian ngập
kéo dài 3-4 ngày có thể làm cho cây nhãn chết.
Nhìn chung, việc đấp mô khi trồng, tỉa cành và tạo tán cho thông thoáng và
có hệ thống quản lý nước nhằm tạo điều kiện cho ẩm độ đất khô ráo giúp cho cây
nhãn phân hóa mầ
m hoa, chuyển sang giai đoạn sinh sản.

Hình 5.10 Quản lý mực nước trong vuờn cố định ở độ sâu 60 cm quanh năm ở
huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Tháp

83

* Bón phân
Cây nhãn ra hoa trên chồi tận cùng nên sự tạo chồi mới có ý nghĩa quyết
định sự ra hoa. Đọt mập, dài thường dễ ra hoa hơn đọt ốm yếu hoặc bị sâu bệnh tấn
công. Do đó, vấn đề bón phân cân đối đạm, lân và kali cho cây ra đọt tốt sau khi thu
hoạch là một trong các biện pháp kỹ thuật quan trọng quyết định đến quá trình ra
hoa của cây. Ở Thái Lan, một số tác giả cho rằng nhãn có nhu cầu kali cao nên bón

ất hiện 4 tuần sau khi khoanh
cành, sớm hơn so với biện pháp phun chlorate kali.
Giống nhãn Long do đặc điểm phát triển chậm, lâu liền da nên khi kích thích
cho cây ra hoa người ta thường dùng lưỡi cưa hay kéo có bề dày từ 1-2 mm để
khoanh giáp vòng thân hay cành chính của cây gọi là “xiết” hay “sứa” cành. Trong
cây nhãn da bò do đặc điểm phát triển mạnh, mau liền da nên phải dùng dao khoanh
và lột một đoạn da dài từ 0,5-2 cm để kích thích cho cây ra hoa. Chiều dài của vết
khoanh tùy thuộc vào kích thước của cành, và mùa vụ. Cành có thích thước lớ
n vết
khoanh phải dài hơn so với cành nhỏ. Mùa mưa (mùa nghịch) chiều dài vết khoanh
thường dài hơn trong mùa khô. Đặc biệt trên giống nhãn Da Bò phải chừa “nhánh
thở”, nghĩa là phải chừa lại 1-2 nhánh hay khoảng 20% số cành trên cây trên cây để
những cành nầy cung cấp chất đồng hóa nuôi rễ, nếu không cây nhãn sẽ chết. Do có
nhiệm vụ là cành có nhiệm nuôi rễ nên những cành chừa lại không khoanh phải là

84