Phân kì lịch sử văn học Việt
Nam (Tổng kết và đề xuất)
Phân kỳ là một thao tác cơ bản của khoa văn học sử. Có khoa văn học sử là
có việc phân kỳ. Kể từ ngày khoa văn học sử Việt Nam ra đời đến nay đã tồn tại
nhiều cách phân kỳ nhưng yêu cầu khoa học vẫn đòi hỏi cải tiến nhằm tạo ra một
cách phân kỳ mới hiện đại hơn.
I. Những cách phân kỳ đã có
1. Phân kỳ vừa theo vương triều vừa theo thời đại: ví dụ với Dương Quảng
Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu là gồm: văn học Lý - Trần (XI-XIV), văn học
Lê - Mạc (XV-XVI), văn học Nam Bắc phân tranh (XVII-XVIII), văn học cận kim,
văn học mới. Với Nguyễn Đổng Chi trong Việt Nam cổ văn học sử là gồm: thời đại
từ Sĩ Nhiếp đến Ngô Quyền, thời đại Ngô Đinh Lê, thời đại nhà Lý, thời đại nhà
Trần, thời đại nhà Hồ. Với Ngô Tất Tố là gồm: văn học đời Lý, văn học đời Trần,
văn học đời Lê, văn học đời Nguyễn
2. Phân kỳ theo thời gian bằng cách dựa trên các chặng đường lịch sử, các sự
kiện lịch sử quan trọng: ví dụ Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam của nhóm Lê Quí
Đôn là gồm; văn học thế kỷ XIII-XV, văn học thế kỷ XVI-XVII, văn học thế kỷ
XVIII - đến đầu XIX, văn học đầu XIX đến giữa XIX, văn học từ 1858 đến 1930,
văn học 1930-1945 Với Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam của Ban Văn Sử Địa là
gồm: văn học từ đầu đến thế kỷ XV, văn học thế kỷ XV-XVIII, văn học thế kỷ
XVIII, văn học nửa cuối thế kỷ XIX, văn học 1930-1945. Với Lịch sử văn học
Việt Nam của Văn Tân và Nguyễn Hồng Phong là gồm: văn học thế kỷ XI-XIV, văn
học thế kỷ XV-XVII, văn học thế kỷ XVIII, văn học đầu thế kỷ XIX, văn học nửa
sau thế kỷ XIX. Với giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam của Đại học Sư phạm Hà
Nội là gồm: văn học giai đoạn XI-XIV, văn học giai đoạn XV - giữa XVIII, văn học
giai đoạn giữa XVIII đến đầu XIX, văn học giai đoạn 1858 đến đầu XX, văn học
đầu XX đến 1930, văn học giai đoạn 1930-1945, văn học giai đoạn 1945-1960 (sau
này kéo đến 1975). Các mốc: 1858, 1930 đều là mốc lịch sử chứ không phải là
mốc văn học.
3. Phân kỳ theo các chặng đường phát triển của chính văn học: Ví dụ với
Phạm Văn Diêu trong Văn học Việt Nam là gồm: thời phôi thao (từ thế kỷ XIII

phương diện thứ hai và có người đã đưa ra phương án phân kỳ dựa trên các mốc tác
gia có độ kết tinh văn học cao nhất. Ví dụ: Văn học trước thời Nguyễn Trãi, văn học
thời Nguyễn Trãi, văn học sau Nguyễn Trãi trước Nguyễn Du, văn học thời Nguyễn
Du, văn học sau Nguyễn Du đến ??? Phương án này mới nghe thấy hay nhưng
thực tế đã tắc ở phần sau. Bởi sau Nguyễn Du, ai sẽ là cái mốc, nhất là với văn học
thời cận hiện đại. Sách giáo khoa Văn phổ thông trung học được viết lại theo yêu
cầu cải cách vào năm 1990 (mà sau đó sách giáo khoa phổ thông cơ sở trong dịp
chỉnh lý đã dựa theo), cũng đã đi theo hướng thứ hai này mà tạo ra một cách phân
kỳ mới. Cách phân kỳ mới này, nhìn bề ngoài vẫn là theo thời gian nhưng thực chất
bên trong là muốn phân kỳ dựa trên bản thân qui luật vận động của chính lịch sử
văn học. Cụ thể, nó chia lịch sử văn học Việt Nam làm ba thời kỳ lớn:
- Thời kỳ từ thế kỷ X đến cuối thế kỷ XIX
- Thời kỳ từ đầu thế kỷ XX đến Cách mạng tháng Tám 1945
- Thời kỳ từ Cách mạng tháng Tám đến nay (1975)
Giá trị của cách phân kỳ này trước hết là ở chỗ coi văn học từ thế kỷ X đến
cuối thế kỷ XIX là một thời kỳ văn học bởi trên cấp độ vĩ mô nó chung một hình thái
xã hội, một phạm trù văn hóa, một phạm trù ý thức hệ, một mẫu hình tác gia, một
quan điểm nghệ thuật, một phong cách ngôn ngữ, một hệ thống thể loại và có qui
luật vận động riêng. Với cách phân kỳ này, giai đoạn văn học nửa sau thế kỷ XIX
được xếp ngược lên với các giai đoạn trước chứ không đi liền với các giai đoạn sau
như nhiều công trình văn học sử trước đây đã làm. Điều đó là đúng với qui luật vận
động của lịch sử văn học.
II. Đề xuất bổ sung
Như đã nói, khuynh hướng phân kỳ bằng cách dựa trên chính bản thân sự vận
động của lịch sử văn học đang là điều được nhiều người tán thành hơn bởi nó ăn
nhịp với đà tiến trong nghiên cứu văn học nói chung mà tinh thần cơ bản là nhằm
hạn chế tình trạng xã hội học dung tục, giản đơn, nhằm quán triệt sâu sắc hơn đặc
trưng bản chất của văn học. Cách phân kỳ của sách giáo khoa trung học cải cách đã
cố gắng đi theo khuynh hướng đó nhưng chưa triệt để, bởi chưa đủ độ sáng rõ về
mức độ khác biệt giữa hai cái mốc chính của ba thời kỳ lớn là cuối thế kỷ XIX đầu

- Hệ thống thể loại văn học và bút pháp, thủ pháp của mỗi thể loại văn học
- Những qui luật đặc thù của văn học
Với một khái niệm công cụ được giới thuyết có tính hệ thống và nghiêm ngặt
như vậy, nhìn lại lịch sử văn học viết Việt Nam từ đầu đến nay, thấy nó đã đi qua
hai phạm trù rõ rệt. Phạm trù thứ nhất là từ đầu đến cuối thế kỷ XIX. Phạm trù thứ
hai là từ đầu thế kỷ XX đến nay và có thể là cả trong tương lai gần. Có thể gọi
phạm trù thứ nhất là phạm trù trung đại, phạm trù thứ hai là phạm trù hiện đại.
Phạm trù văn học trung đại là sản phẩm của hình thái xã hội phong kiến; của hình
thái văn hóa thuộc thời đại phong kiến vốn mang tính chất khu vực mà chưa có tính
chất toàn cầu; chịu sự chi phối của ý thức hệ phong kiến. Lực lượng sáng tác của nó
tuy có tăng lữ, vua chúa, nhưng chính vẫn là văn sĩ nho gia bao gồm bốn loại hình:
nhà nho nhập thế, nhà nho xuất thế, nhà nho tài tử, nhà nho nghĩa khí. Công chúng
của nó chủ yếu cũng là nhà nho. Phương tiện của nó là chữ Hán và chữ Nôm. Với
nó, đã có nghề in khắc gỗ nhưng năng xuất rất thấp. Nó chưa có báo chí để hỗ trợ
cho sự phát triển văn học. Nó về cơ bản cũng chưa thành hàng hóa, do đó cũng chưa
bị đồng tiền làm lem luốc nhưng vì thế mà cũng chậm phát triển về khối lượng. Viết
văn chưa thành một nghề để sống. Người viết văn chưa biết khái niệm nhuận bút là
gì. Cơ cấu nền văn học của nó chưa hoàn chỉnh. Bên cạnh bộ phận chủ công là văn
học sáng tác, các bộ phận văn học bổ trợ khác như lý luận văn học, phê bình văn
học, văn học sử chưa hình thành tới độ chuyên ngành. Văn vần, thơ ca, vẫn nổi trội
hơn văn xuôi. Văn xuôi chủ yếu là văn chữ Hán. Văn xuôi tiếng Việt về cơ bản
chưa có. Đến từ nửa sau thế kỷ XIX mới bắt đầu có. Trong hệ thống quan điểm văn
chương, quan điểm văn dĩ tải đạo, thi ngôn chí vẫn là quan điểm cơ bản nhất. Độ tự
giác về chức năng thẩm mỹ và chức năng phản ánh vẫn lép vế so với chức năng
giáo huấn. Ngôn ngữ văn học, không kể phong cách cá nhân, vẫn có một phong
cách chung trong đó nổi lên là tính chất ước lệ, bác học, lắm điển tích điển cố, công
thức, trừu tượng. Ngôn ngữ đời thường đã có mặt nhưng còn đứng sau ngôn ngữ
ước lệ, bác học. Hệ thống thể loại cùng với bút pháp văn pháp thi pháp của các thể
loại nhìn chung là mang tính chất định hình nghiêm ngặt, chặt chẽ, gò bó. Văn học
đã phát triển với tốc độ chậm. Hiện tượng văn sử bất phân, văn triết bất phân, văn

nghề sinh sống. Mẫu người nhà văn chuyên nghiệp ra đời. Kinh tế hàng hóa đã tạo
điều kiện cho văn học phát triển nhanh hẳn lên so với trước mặc dù cũng làm cho
văn học có phần lem luốc bởi đồng tiền. Nó đã tạo được một nền văn học có cơ
cấu hoàn chỉnh đúng theo yêu cầu một nền văn học hiện đại của thế giới. Cùng với
văn học sáng tác, văn học phê bình, lý luận văn học, văn học sử đã được định hình
với tư cách chuyên ngành. Trong phạm vi văn học sáng tác, nó đi bằng cả hai chân
vừa văn vần vừa văn xuôi, đều khỏe chắc, điều mà ở phạm trù trung đại chưa có.
Trong hệ thống quan điểm văn chương của nó, chức năng giáo huấn vốn có vị trí
hàng đầu ở thời trung đại đến đây có phần mờ nhạt đi và đó là điều đáng tiếc, song
việc nó coi trọng chức năng thẩm mỹ và chức năng nhận thức một cách tự giác
hơn trước cũng là dấu hiệu hiện đại. Nó chuyển từ phong cách ngôn ngữ ước lệ
của phạm trù văn học trung đại sang phong cách ngôn ngữ hiện đại mà nét nổi bật
là dựa trên cơ sở ngôn ngữ toàn dân, ngôn ngữ đời thường, đáng được gọi là một
cuộc cách mạng ngôn ngữ trong văn học tựa như ở Nga với Lômônôxôp, với
Puskin; ở Trung Hoa với phong trào Ngũ tứ vận động Nó có hệ thống thể loại
mới mặc dù không loại trừ hẳn các thể loại đã có trong thời trung đại và trong việc
xây dựng hệ thống mới của thể loại, nó vẫn khai thác nhiều yếu tố trong các thể
loại cũ. Đặc trưng chung của hệ thống thể loại mới này là ở tính chất tự do, sinh
động và đa dạng theo qui luật tự do trong sáng tạo của văn chương hiện đại, khác
với tính chất định hình, thiên về công thức ở hệ thống thể loại thuộc phạm trù
trung đại. Thơ tự do lấn át hẳn thơ niêm luật. Trong văn xuôi, nó có đủ các hình
thức thể loại của thế giới. Trong phạm vi thể loại truyện, nó tách truyện ngắn ra
khỏi tiểu thuyết. Với tiểu thuyết, nó có các tiểu loại: tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết
kiếm hiệp, tiểu thuyết phong tục, tiểu thuyết xã hội, tiểu thuyết hiện thực, tiểu
thuyết lãng mạn, tiểu thuyết huyễn tưởng, tiểu thuyết ái tình, tiểu thuyết tâm lý
đành là phân loại chưa thật hệ thống chặt chẽ, nhưng dù sao cũng chứng tỏ một sự
đa dạng trong thể loại tiểu thuyết hiện đại vốn mang đặc trưng là thể loại giàu khả
năng nhất trong việc phản ánh cuộc sống thiên hình vạn trạng so với các thể loại
khác của văn chương. Và cuối cùng thì phạm trù văn học hiện đại đã có những qui
luật vận động riêng của nó. Đó là qui luật về sự gia tốc trong phát triển của văn

học trung đại không phải không còn một khi nó đã mở đầu là:
Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau
Ở đây, yếu tố triết vẫn tồn tại theo kiểu trực hiện. Trong khi mở đầu tác
phẩm Chí Phèo, Nam Cao lại viết: “Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng thế, cứ rượu
xong là hắn chửi. Bắt đầu hắn chửi trời. Có hề gì? Trời có của riêng nhà nào? Rồi
hắn chửi đời. Thế cũng chẳng sao: đời là tất cả nhưng chẳng là ai. Tức mình hắn
chửi ngay cả làng Vũ Đại. Nhưng cả làng Vũ Đại ai cũng nhủ: “chắc nó trừ mình
ra”. Không ai lên tiếng cả. Tức thật. Ơ, thế này thì tức thật. Tức chết đi được mất
Hắn nghiến răng vào mà chửi cái đứa đã đẻ ra Chí Phèo. Nhưng mà biết đứa nào đã
đẻ ra Chí Phèo? Có mà trời biết. Hắn không biết, cả làng Vũ Đại cũng không ai
biết”. Đúng là với Nam Cao, thuộc phạm trù văn học hiện đại, tiểu thuyết hiện đại
thì yếu tố triết học - ở đây là sự tha hóa của người nông dân lao động trước sự đàn
áp tàn bạo của bọn cường hào gian ác ở nông thôn - không tồn tại trực diện nữa mà
đã tan biến vào hình tượng nghệ thuật của toàn bộ tác phẩm.
Với phạm trù văn học hiện đại, cái mốc trước sau 1945 sẽ được nhìn nhận
như thế nào trên tinh thần khách quan khoa học thực sự? Đúng đây cũng là một cái
mốc quan trọng bởi văn học trước và sau Cách mạng tháng Tám có nhiều điều khác
nhau rõ rệt. Đó là sự khác nhau từ hình thái xã hội, từ phạm trù văn hóa, từ ý thức
hệ của thời đại, dẫn đến sự khác nhau về quan điểm nghệ thuật, về cảm hứng chủ
đạo trong văn học, về đề tài, về thế giới nhân vật trong văn học Nhưng còn ra thì
về cơ bản vẫn không khác với thời kỳ trước cách mạng. Bởi văn học sau Cách mạng
tháng Tám vẫn viết bằng chữ quốc ngữ, bằng phong cách ngôn ngữ, bằng những thể
tài thể loại và bút pháp, thủ pháp nghệ thuật đã có trước Cách mạng tháng Tám. Các
nhà thơ như Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tế Hanh từng có mặt trong
phong trào Thơ mới bằng thể thơ tự do thì sau Cách mạng tháng Tám làm thơ
chống Pháp chống Mỹ, ca ngợi chủ nghĩa xã hội vẫn bằng thể thơ tự do, chứ khác gì
về cơ bản. Nam Cao viết Chí Phèo với Nam Cao viết Đôi mắt có khác nhau về tư
tưởng nghệ thuật nhưng về bút pháp viết truyện nào khác gì nhau về cơ bản.
Nguyễn Tuân viết Vang bóng một thời trước cách mạng và viết Tùy bút kháng