z
 Tác giả của những phát minh, sáng chế nổi
tiếng thế giới
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 1

MC LC
Ai lâ ngûúâi àậ phất minh ra dông àiïån? 3
Ai lâ ngûúâi àậ sấng chïë ra que diïm? 4
Ai lâ tấc giẫ ca chiïëc mấy chûä àêìu tiïn? 5
Ai àậ lâm ra bú àêìu tiïn? 6
Ai àậ lâm ra giêëy? 7
Ai àậ lâm ra hân thûã biïíu? 8
Ai àậ lâm ra nhûäng chiïëc kđnh àêìu tiïn? 8
Ai àậ lâm ra nûúác hoa? 9
Ai àậ lâm ra quín tûâ àiïín tiïëng anh àêìu tiïn? 11
Ai àậ lâm ra àưi giây àêìu tiïn? 12
Ai àậ nghơ ra bẫng chûä cấi àêìu tiïn? 13
Ai àậ nghơ ra bt viïët? 14
Ai àậ nghơ ra chiïëc bt chò àêìu tiïn? 15

khưng? Nố cố nghơa lâ hưí phấch.
Tûâ nùm 600 trûúác cưng ngun nhûäng ngûúâi Hy Lẩp cưí àậ biïët
rùçng nïëu cổ xất hưí phấch thò nố cố thïí ht àûúåc nhûäng mêíu giêëy.
Cho àïën trûúác nùm 1672 cng chûa cố mưåt tiïën bưå nâo trong viïåc
nghiïn cûáu vïì àiïån. Vâo nùm 1672 ưng Otto Fon Gerryk khi àïí tay
bïn cẩnh quẫ cêìu bùçng lûu hunh àang quay àậ nhêån àûúåc sûå tđch
àiïån lúán hún.
Vâo nùm 1729 ưng Stefan Grey àậ tòm ra rùçng cố 1 sưë chêët,
trong àố cố kim loẩi, cố thïí dêỵn àiïån. Nhûng chêët nhû vêåy gổi lâ
nhûäng chêët dêỵn àiïån. Ưng ta cng phất hiïån ra rùçng nhûäng chêët
khấc nhû thu tinh, lûu hunh, hưí phấch vâ sấp khưng dêỵn àiïån.
Nhûäng chêët àố àûúåc gổi lâ nhûäng chêët cấch àiïån.
Bûúác tiïën tiïëp theo trong viïåc nghiïn cûáu vïì dông àiïån lâ vâo
nùm 1733 khi mưåt ngûúâi Phấp cố tïn lâ Duy Phey tòm ra vêåt tđch
àiïån dûúng vâ vêåt tđch àiïån êm, mùåc d ưng cho rùçng àố lâ 2 loẩi àiïån
khấc nhau. Bedzamin Franklin lâ ngûúâi àêìu tiïn thûã giẫi thđch thïë
nâo lâ dông àiïån. Theo ưng têët cẫ cấc chêët trong tûå nhiïn àïìu cố chûáa
"chêët lỗng àiïån". Khi 2 chêët va chẩm vâo nhau thò mưåt sưë "chêët lỗng"
ca chêët nây sệ bõ lêëy sang chêët khấc. Ngây nay chng ta nối "chêët
lỗng" àûúåc cêëu tẩo tûâ nhûäng àiïån tûã mang àiïån tđch êm. Bưå mưn khoa
hổc nghiïn cûáu vïì àiïån phất triïín rêìm rưå tûâ nùm 1880 khi mâ
Alexandro Volta àậ sấng chïë ra pin. Phất minh nây àậ mang àïën cho
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 4

loâi ngûúâi ngìn nùng lûúång thûúâng xun vâ kếo theo nố têët cẫ
nhûäng phất minh quan trổng nhêët trong lơnh vûåc nây.

AI LÂ NGÛÚÂI ÀẬ SẤNG CHÏË RA QUE DIÏM?
Ûúác mú hổc cấch tẩo ra lûãa àïí sûúãi êëm vâ nêëu chđn thûác ùn àậ
dêỵn àïën viïåc con ngûúâi lâm ra nhiïìu loẩi "diïm" khấc nhau. Ngûúâi

Vâo thúâi kò thïë chiïën lêìn thûá hai cố rêët nhiïìu àoân qn chinh
chiïën úã vng Thấi Bònh Dûúng núi rêët hay cố mûa nïn nhûäng que
diïm bònh thûúâng tỗ ra kếm hiïåu quẫ. Lc bêëy giúâ ưng Raimưn Kầi
àậ lâm ra mưåt chêët bổc lïn nhûäng que diïm àïí cố thïí àưët àûúåc ngay
cẫ trong trúâi mûa.
AI LÂ TẤC GIẪ CA CHIÏËC MẤY CHÛÄ ÀÊÌU TIÏN?
Mấy chûä lâ mưåt phất kiïën rêët múái vâ cho àïën bêy giúâ ngûúâi ta
vêỵn khưng ngûâng hoân thiïån nố. Tuy nhiïn bùçng phất minh sấng chïë
ra mấy chûä lẩi thåc vïì ngûúâi Anh cố tïn lâ Henri Mill tûâ nùm 1714
mùåc d chiïëc mấy chûä àố chûa àûúåc lâm mưåt cấch hoân thiïån.
Nhûäng chiïëc mấy chûä àêìu tiïn àûúåc sẫn xët cho nhûäng ngûúâi
m úã M, ưng William Bert vâo nùm 1829 àậ àûúåc cêëp bùçng phất
minh sấng chïë cho chiïëc mấy chûä àêìu tiïn, chiïëc mấy cố tïn lâ "Mấy
chûä cho ngûúâi m". Ngây nay, nhûäng chiïëc mấy nhû vêåy khưng côn
tưìn tẩi nûäa. Bẩn cố thïí tin chùỉc rùçng àậ cố rêët nhiïìu nhâ phất minh
sấng chïë àống gốp sûác ca mònh vâo sûå phất triïín ca chiïëc mấy chûä.
Vâo nùm 1833, mưåt ngûúâi Phấp cố tïn lâ Cksave Progen àậ lâm
ra mưåt chiïëc mấy chûä vúái bân phđm vâ cấc àôn bêíy cho tûâng k hiïåu.
Vâo nùm 1843 ưng Tracterobe, ngûúâi M àậ lâm ra mưåt chiïëc mấy
chûä vúái cấc phđm k hiïåu àûúåc sùỉp xïëp xung quanh mưåt chiïëc vông
bùçng àưìng cố trc úã giûäa. Ưng ta dng tay quay àïën chûä cêìn thiïët vâ
ph mûåc lïn k hiïåu àïí àấnh ra giêëy, tuy nhiïn nïëu sûã dng chiïëc
mấy chûä kiïíu nây thò rêët chêåm.
Nùm 1856 mưåt chiïëc mấy chûä kiïíu múái àậ ra àúâi vúái cấc phđm
àûúåc bưë trđ theo hònh trôn vâ mưỵi mưåt lêìn gộ mưåt k hiïåu thò chûä sệ
àûúåc àấnh vâo mưåt àiïím úã giûäa. Ngun tùỉc hoẩt àưång nây àậ àûúåc
sûã dng trong cấc mấy chûä hiïån àẩi. Chiïëc mấy chûä àêìu tiïn àûúåc
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 6

àûa vâo sẫn xët hâng loẩt. Àûúåc sấng tẩo búãi ba ngûúâi M ưng

Bú àûúåc àấnh trong mấy àấnh bú àïí tấch lêëy phêìn nûúác trong.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 7

Trong nûúác sûäa nây khưng chûáa mưåt cht chêët bếo nâo. Sau àố ngûúâi
ta lẩi cho tiïëp nûúác vâo vâ tiïëp tc àấnh trong mấy àấnh bú cho àïën
khi loẩi hïët cấc chêët khưng cêìn thiïët ra àïí thu àûúåc bú tinh khiïët.
Sau cng ngûúâi ta cho bú ài qua nhûäng trc quay lúán cho bú mïìm ra
vâ àưìng àïìu nhau vïì mâu vâ võ rưìi àem àống gối.

AI ÀẬ LÂM RA GIÊËY?
Bẩn hậy lêëy mưåt túâ giêëy vâ thûã xế nố theo hai chiïìu ngang vâ
dổc. Bẩn sệ thêëy rùçng cố mưåt chiïìu dïỵ xế hún, vâ úã chưỵ túâ giêëy rấch ra
bẩn sệ nhòn thêëy nhûäng súåi mỗng nhû tốc. Àiïìu àố nối lïn àiïìu gò?
Thûá nhêët giêëy àûúåc sẫn xët bùçng mấy vò nïëu khưng bẩn àậ cố thïí
xế dïỵ dâng úã cẫ hai chiïìu. Thûá hai lâ giêëy àûúåc cêëu tẩo tûâ nhûäng hẩt
xenlulo nhỗ trong lội ca cêy. Trûúác khi giêëy xët hiïån thò con ngûúâi
àậ lâm ra rêët nhiïìu chêët liïåu àïí viïët. 4000 nùm trûúác àêy nhûäng
ngûúâi Ai Cêåp cưí àậ lêëy nhûäng thên cêy tûúác lêëy phêìn vỗ vâ nến cho
phùèng àïí lâm giêëy viïët. Sau nây ngûúâi ta àậ àùåt chưìng nhûäng vỗ cêy
lïn nhau, nến rưìi dấn chng lẩi, sau khi sêëy khư cố thïí dng àïí viïët.
Nhûng àố vêỵn chûa àûúåc coi lâ giêëy.
Ngûúâi àêìu tiïn lâm ra giêëy lâ ưng Sai Lun, ngûúâi Trung Qëc,
vâo nùm 105 ưng àậ nghơ ra phûúng thûác lâm giêëy tûâ nhûäng súåi bïn
trong ca vỗ cêy dêu. Ngûúâi Trung Qëc àậ hổc cấch nghiïìn nất vỗ
cêy vâ nûúác àïí tấch lêëy súåi, sau àố hổ àưí hưỵn húåp nây ra nhûäng khay
to trïn àố cố dùåt nhûäng ưëng tre nhỗ, khi nûúác chẫy hïët ài ngûúâi ta
mang cấc têëm giêëy mỗng ài phúi khư trïn bïì mùåt bùçng phùèng. Sau
nây àïí nêng cao chêët lûúång ca giêëy cố ngûúâi àậ nghơ ra cấch cho
thïm tinh bưåt vâo. Nhûäng nhâ bn ca Trung Qëc àậ ài khùỉp mổi
núi, lïn phûúng Bùỉc xëng phûúng Nam rưìi àïën thânh phưë

nây lêìn àêìu tiïn àûúåc cưng tûúác Tưtxcan Phedinan II sûã dng vâo
nùm 1654.
AI ÀẬ LÂM RA NHÛÄNG CHIÏËC KĐNH ÀÊÌU TIÏN?
Ngây nay hêìu hïët cấc chđnh khấch vâ nhûäng ngûúâi nưíi tiïëng
àïìu àeo kđnh thò phẫi. Thêåt th võ nïëu biïët àûúåc rùçng lõch sûã sệ ài
theo hûúáng nâo nïëu ngây xûa cấc bêåc vua cha àïìu àeo kđnh (têët
nhiïn nïëu nhû thêåt sûå hổ cêìn àïën kđnh). Vò nhû vêåy hổ àậ cố thïí
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 9

nhòn mổi vêåt, mổi viïåc tưët hún vâ chùỉc hùèn àậ trõ vò cấc qëc gia tưët
hún!
Khưng ai biïët tïn ca ngûúâi lâm ra cùåp kđnh àêìu tiïn. Chó biïët
rùçng vâo nùm 1266 ưng Rodger Becon àậ dng chiïëc kđnh lp àïí cố
thïí nhòn rộ hún cấc chûä cấi trïn trang sấch. Côn vâo nùm 1352 trïn
mưåt bûác chên dung ngûúâi ta nhòn thêëy hưìng y giấo ch Jugon cố àeo
mưåt àưi kđnh cố hai mùỉt kđnh àûúåc båc vâo mưåt cấi gổng. Nhû vêåy
chng ta chó cố thïí biïët àûúåc rùçng àưi kđnh àûúåc lâm ra àêu àố giûäa
nùm 1266 vâ 1352.
Khi nhûäng cën sấnh in ra àúâi thò nhûäng àưi kđnh cng trúã nïn
rêët cêìn thiïët. Vâo thïë k XV nhûäng cùp kđnh ch ëu àûúåc sẫn xët
tẩi miïìn bùỉc nûúác vâ miïìn nam nûúác Àûác, lâ nhûäng núi têåp trung
nhiïìu ngûúâi thúå giỗi.
Nùm 1629 vua Charles I ca nûúác Anh àậ k sùỉc lïånh thânh
lêåp hiïåp hưåi ca cấc thúå lâm kđnh mùỉt. Côn vâo nùm 1784 Bedzamin
Franklin àậ sấng tẩo ra nhûäng àưi kđnh cố hai tiïu àiïím. Ngây nay
ngoâi viïåc gip con ngûúâi àổc vâ nhòn tưët hún , nhûäng chiïëc kđnh côn
àûúåc sûã dng vâo nhûäng mc àđch khấc nhau. Nhûäng chiïëc kđnh dêm
gip chng ta àúä chối mùỉt vâ cẫn nhûäng tia nùỉng mùåt trúâi cố thïí lâm
hẩi mùỉt. Ngûúâi ta côn sẫn xët nhûäng chiïëc kđnh àùåc biïåt cho nhûäng
ngûúâi thúå thưíi thu tinh, nhûäng ngûúâi trûúåt tuët, cấc phi cưng, cấc


Ngây nay àïí sẫn xët nûúác hoa ngûúâi ta côn dng rêët nhiïìu
loẩi hoa nhû: hoa nhâi, hoa violet, hoa hoa thu tiïn, hoa cam . . .Bẩn
cố biïët khưng thêåm chđ gưỵ ca cêy tng, cêy bẩch àân, lấ cêy bẩc hâ
,lấ cêy thiïn trc qu vâ rïỵ c gûâng cng àûúåc dng lâm nûúác hoa
àêëy.

Hiïån nay khoa hổc àang khưng ngûâng chẩy àua vúái thiïn nhiïn
trong viïåc sấng tẩo ra nhûng mi nûúác hoa múái. Cấc chun gia m
phêím cố thïí sấng tẩo ra nhûäng mi nûúác hoa múái lẩ vâ thúm ngất
àïën nưỵi nhûäng bưng hoa tûúi cng phẫi ghen tõ vò hûúng quën r
ca chng.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 11
AI ÀẬ LÂM RA QUÍN
TÛÂ ÀIÏÍN TIÏËNG ANH ÀÊÌU TIÏN?
Bẩn cố biïët tûâ àiïín ra àúâi khi nâo khưng? Trong tiïëng La Tinh
cố tûâ "diccionarius" cố nghơa lâ "sûu têåp cấc tûâ". Mưåt thây giấo ngûúâi
Anh tïn lêì Jonh Garland àậ tuín têåp mưåt sưë tûâ tiïëng La Tinh vâo
"diccionarius" àïí bùỉt båc cấc hổc sinh ca mònh phẫi hổc thåc. Àố
lâ vâo khoẫng nùm 1225. Tïn gổi ca cën tûâ àiïín giẫi nghơa tiïëng
Anh cng bùỉt ngìn tûâ "diccionarius" ca tiïëng La Tinh.
Hún 300 nùm trûúác trïn trấi àêët chûa hïì cố bêët k mưåt cën tûâ
àiïín tiïëng Anh nâo. Phêìn lúán cấc tûâ àiïín úã nûúác Anh àûúåc viïët ra
nhùçm gip àúä mổi ngûúâi hổc tiïëng La Tinh. Nhûäng quín tûâ àiïín

ngûúâi ngun thu lâm ra trưng giưëng nhûäng àưi dếp quai hêåu. Chêët
liïåu mâ hổ dng àïí tẩo ra nhûäng àưi giây nhû thïë vư cng àa dẩng,
tûâ cỗ, da, hóåc thêåm chđ cẫ nhûäng miïëng gưỵ. Hổ båc chng vâo cấc
ngốn chên bùçng nhûäng súåi dêy vâ vông qua gốt chên. úã cấc vng giấ
lẩnh, cấc àưi dếp quai hêåu mỗng mẫnh kia khưng thïí chõu àûúåc rết
mûúát nïn con ngûúâi àậ thïm vâo àố nhûäng chêët liïåu khấc dêìy dùån vâ
êëm ấp hún àïí tẩo thânh nhûäng àưi giây.
Ngûúâi Ai cêåp cưí àẩi lâ nhûäng ngûúâi àêìu tiïn sûã dng rưång rậi
nhûäng àưi giây àûúåc lâm tûâ nhûäng miïëng da hóåc gưỵ cố dêy chùçng
quanh chên. Àïí bẫo vïå ngốn chên cấi nhûäng chiïëc giây àûúåc ën cong
úã phđa trûúác. Nhûäng ngûúâi La mậ côn tiïën xa hún. hổ àậ lâm ra
nhûäng àưi giây cố àc lưỵ úã hai bïn àïí lìn dêy qua vâ båc lẩi úã giûäa.
Nhûäng ngûúâi úã cấc giai têìng khấc nhau trong xậ hưåi ài nhûäng àưi
giây khấc nhau. úã nhûäng nûúác cố khđ hêåu lẩnh hún, ngûúâi ta àậ dng
cỗ nhưìi vâo nhûäng chiïëc bao nhỗ cố dêy thùỉt lẩi àïí lâm giây àưng.
Dêìn dêìn nhûäng ngûúâi eskimo vâ nhûäng thưí dên da àỗ tûâ nhûäng àưi
giây thư sú nây àậ tẩo ra nhûäng àưi giây mưca.
Nhûäng àưi giây cố hònh th hiïån àẩi nhû ngây nay àûúåc tẩo búãi
bân tay ca nhûäng ngûúâi lđnh thêåp tûå. Àïí bẫo vïå àưi chên ca mònh
trong cấc cåc trinh phẩt kếo dâi àùçng àùéng hổ àậ phẫi lâm ra nhûäng
àưi giây vûâa bïìn vûâa êëm. Nhûäng àưi giây "mưàen" lêìn àêìu tiïn xët
hiïån úã Phấp, rưìi úã Anh, úã . Theo thúâi gian giây cng ln thay àưíi
mưët. Vđ d nhû úã Anh vâo thúâi k trõ vò ca vua James I nhûäng ngûúâi
thåc têìng lúáp qu tưåc ài nhûäng àưi giây gốt nhổn, lâm tûâ mưåt loẩi da
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 13

mỗng. Ài nhûäng àưi giây nây thêåt lâ bêët tiïån nhûng ngûúâi ta vêỵn tiïëp
tc sûã dng nố trong mưåt thúâi gian dâi. Trûúác khi cố mưët ài giây cao
ngûúâi Anh àậ ài nhûäng àưi giây hểp vâ cố mi dâi rêët dâi khoẫng 12-
15cm, vâ húi cong lïn trïn. Côn úã M nghïå thåt àống giây bùỉt àêìu

vêåy hổ àậ sûã dng mưåt sưë lûúång kđ hiïåu nhêët àõnh vâ nhûäng kđ hiïåu
êëy àậ trúã thânh bẫng chûä cấi.
Nhûäng ngûúâi Do Thấi cưí vâ nhûäng ngûúâi Phiniki àậ sûã dng
bẫng chûä cấi àêìu tiïn, sau nây nhûäng ngûúâi Phiniki truìn bẫng chûä
cấi nây cho ngûúâi Hy Lẩp. Nhûäng ngûôi La Mậ cưí àậ tiïëp nhêån bẫng
chûä cấi Hy Lẩp vâ àûa vâo mưåt sưë sûãa àưíi, bưí xung. Tûâ àố bẫng chûä
cấi La Tinh àậ ra àúâi vâ àûúåc ngûúâi dên cấc nûúác Têy Êu sûã dng
rưång rậi.
AI ÀẬ NGHƠ RA BT VIÏËT?
Chûä viïët lâ mưåt àống gốp ca loâi ngûúâi vâo sûå phất triïín ca
nïìn vùn minh. Chûä viïët gip chng ta ghi lẩi nhûäng nghơ vâ cưng
viïåc. Trûúác khi cêy bt ra àúâi thò con ngûúâi àậ sûã dng rêët nhiïìu thûá
khấc nhau àïí viïët chûä. Vđ d nhû ngûúâi ngun thu àậ dng nhûäng
hôn àấ nhổn àêìu àïí khùỉc nhûäng hònh vệ lïn tûúâng hóåc trong hang
àưång, hóåc nhng nhûäng àêìu ngốn tay vâo nhûåa cêy, hay thêåm chđ
vâo mấu ca àưång vêåt rưìi vệ lïn nhûäng bûác tûúâng. Sau nây con ngûúâi
àậ biïët dng phêën hóåc àêët sết àïí viïët. úã Trung Qëc ngûúâi ta dng
nhûäng chiïëc bt lưng lâm tûâ lưng lẩc àâ àïí ghi chếp.
Cố lệ nhûäng cêy bt àêìu tiïn àûúåc lâm úã Ai Cêåp. Nhûäng ngûúâi
Ai Cêåp àậ lâm ra cêy bt tûâ nhûäng cêy sêåy rưỵng råt vâ bổc mưåt
miïëng àưìng úã phêìn àêìu. Chûä viïët xët hiïån úã Hy Lẩp gêìn 4000 nùm
trûúác àêy vâ ngûúâi ta àậ dng nhûäng miïëng kim loẩi hóåc xûúng voi
àïí viïët lïn nhûäng têëm bẫng ph sấp. Sau nây ngûúâi ta côn vốt nhổn
nhûäng thên cêy cânh cêy àïí lâm bt, nhûäng chiïëc bt nây àûúåc chêëm
vâo dung dõch cố mâu vâ viïët lïn vỗ cêy.
Cng vúái viïåc giêëy viïët ra àúâi vâo thúâi kò trung cưí con ngûúâi àậ
dng lưng ngưỵng, lưng quẩ, lưng thiïn nga àïí viïët. Ngôi bt àûúåc mâi
nhổn vâ mûåc chẫy dổc theo råt bt tûâ trïn xëng dûúái. Nhûäng chiïëc
bt lưng chim àậ àûúåc con ngûúâi sûã dng trong vông hâng ngân
nùm Nhûäng chiïëc bt bùçng thếp xët hiïån úã Anh vâo nùm 1780,

sún vỗ ca bt chò.
Ngây nay chng ta sẫn xët àûúåc hún 300 loẩi bt chò khấc
nhau àïí dng cho nhûäng mc àđch khấc nhau. Cố thïí tòm thêëy
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 16

nhûäng chiïëc bt chò cố àưå cûáng khấc nhau, vúái mâu sùỉc vư cng
phong ph. Cố cẫ nhûäng hưåp bt gưìm 72 mâu. Cố nhûäng loẩi bt chò
dng àïí viïët lïn thu tinh, viïët lïn vẫi, nhûåa phim, cố cẫ nhûäng loẩi
bt chò dng trong xêy dûång.

AI ÀẬ NGHƠ RA KĐNH HIÏÍN VI?
Tûâ kđnh hiïín vi - microscop trong tiïëng Hy Lẩp cố nghơa lâ
?ngûúâi nhòn thêëy nhûäng vêåt nhỗ?. Thiïët bõ nây dng àïí nhòn nhûäng
vêåt bế tđ xđu mâ mùỉt thûúâng khưng nhòn thêëy àûúåc.
Thûúâng thò nïëu bẩn câng àïí gêìn mùỉt mưåt vêåt thò bẩn câng thêëy
nố rộ hún nhûng nïëu bẩn àïí nố cấch mùỉt 25cm thò lẩi nhòn khưng rộ
khi àố ngûúâi ta nối rùçng nố khưng thåc tiïu cûå. Àiïìu gò sệ xẫy ra
nïëu nhû chng ta àïí vâo giûäa mùỉt vâ vêåt àố mưåt miïëng kđnh lưìi khi
àố vêåt àố sệ úã gêìn mùỉt hún 25cm vâ sệ úã trong tiïu cûå. Ngây nay
chng ta mư tẫ hiïån tûúång nây thêåt lâ àún giẫn nhû lâ viïåc sûã dng
kđnh lp. Nhûäng chiïëc kđnh lp thûåc ra lâ nhûäng chiïëc "kđnh hiïín vi
àún giẫn".
Nhûäng "chiïëc kđnh hiïín vi àún giẫn" êëy àậ cố tûâ thúâi xa xûa
nhûng úã àêy cng ta mën àïì cêåp àïën nhûäng chiïëc kđnh hiïín vi phûác
tẩp. Vêåy nhûäng chiïëc kđnh hiïín vi phûác tẩp lâ gò? Nhúâ hai thêëu kđnh,
vêåt quan sất àûúåc nhên to lïn hai lêìn, mưåt trong hai thêëu kđnh àố
àûúåc gổi tïn lâ vêåt kđnh, nố phống àẩi hònh ẫnh lïn lêìn thûá nhêët,
thêëu kđnh thûá hai àûúåc gổi lâ thõ kđnh phống àẩi hònh ẫnh lïn lêìn
thûá hai. Thûåc ra trûúác àêy kđnh hiïín vi cố vâi thêëu kđnh vûâa àûúåc sûã
dng nhû thõ kđnh, vûâa àïí dng nhû vêåt kđnh nhûng àiïìu quan trổng

Tuy nhiïn gêìn àêy giẫ thiïët nây bõ nhiïìu ngûúâi bấc bỗ song d
thïë nâo ài chùng nûäa nhûäng ngûúâi Trung Qëc vêỵn àûúåc coi lâ nhûäng
ngûúâi àêìu tiïn biïët àïën ngun l hoẩt àưång ca la bân. Sau ngûúâi
Trung Qëc lâ àïën nhûäng thûúng gia ẫ Rêåp biïët àïën la bân vâ du
nhêåp chng vâo Chêu Êu.
Ngûúâi ta cng biïët chđnh xấc rùçng vâo khoẫng thïë k thûá 12 la
bân àậ rêët phưí biïën úã Chêu Êu, cố lệ dẩng súám nhêët ca la bân lâ
àûúåc cêëu tẩo tûâ mưåt cấi kim nhiïỵm tûâ àûúåc gùỉn vâo mưåt miïëng gưỵ thẫ
búi trong mưåt cưëc nûúác. Sau àố ngûúâi ta àậ nghơ cấch gùỉn nhûäng
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 18

chiïëc kim lïn trc vâ cố thïí xoay trôn àûúåc trong àấy cưëc. Lc àêìu
ngûúâi ta chó dng la bân àïí xấc àõnh hûúáng Bùỉc, hûúáng Nam vâ
ngûúâi ta thûúâng quay cấi cưëc sao cho àiïím cëi ca cấi kim chó
phûúng bùỉc nùçm àng vúái vẩch chó phûúng bùỉc trïn cấi cưëc. Vïì sau
nûäa thò trïn nhûäng cấi la bân ngûúâi ta àùåt mưåt miïëng giêëy cố àấnh
dêëu Bùỉc, Nam, Àưng, Têy. Chùỉc hùèn cấc bẩn cng biïët tûâ cûåc bùỉc
khưng trng vúái bùỉc cûåc, tûâ cûåc bùỉc nùçm úã àiïím cao nhêët ca búâ bùỉc
ca bùỉc M trïn bấn àẫo Butia. Cấc kim nam chêm ca têët cẫ cấc la
bân úã bùỉc bấn cêìu àïìu chó vâo àiïím nây.
Nhûäng ngûúâi cưí xûa khưng biïët àûúåc sûå khấc nhau giûäa tûâ cûåc
bùỉc vâ bùỉc cûåc, hổ chó nghơ rùçng kim ca la bân ln ln chó vïì
hûúáng bùỉc. Vïì sau nây nhûäng ngûúâi thu th lïn tâu ra khúi xa vâ
hổ àậ nhêån thêëy sûå khấc nhau nây chùỉc hùèn bẩn cng cố thïí hònh
dung àûúåc nưỵi bùn khón thùỉc mùỉc ca nhûäng ngûúâi Scanàinavú cưí
khi hổ chu du úã cấc biïín bùỉc xung quanh Greenland vâ nhêån thêëy
rùçng úã mưåt vâi núi kim la bân lẩi chó vïì phûúng têy.
AI ÀẬ NGHƠ RA MƯN NHÊÍY D ?
Bẩn hậy thûã tûúãng tûúång mònh àang lú lûãng úã àưå cao 5m sau àố
tûâ tûâ hẩ cấnh xëng mùåt àêët. Àiïìu àố giưëng nhû bẩn nhẫy tûâ búâ

cưng cố thïí nhẫy d an toân mâ khưng va chẩm vúái mấy bay hay
khưng.

AI ÀẬ NGHƠ RA MẤY ẪNH ?
Ngây hưm nay chng ta cố thïí in trấng ẫnh trong giêy lất
nhûng àïí lâm àûúåc nhû vêåy thò ngûúâi ta àậ phẫi mêët hâng trùm nùm
nghiïn cûáu tòm tôi. Chng ta hậy cng nhau lâm quen vúái lõch sûã ca
mấy ẫnh, vâo giûäa thïë k XI vâ XVI, con ngûúâi àậ bùỉt àêìu sûã dng
mưåt loẩi mấy ẫnh thư sú àûúåc gổi lâ "Hưåp tưëi", nố cho phếp chng ta
in ra giêëy nhûäng hònh ẫnh rưìi sau àố qua mưåt vâi khêu xûã l ta sệ
nhêån àûúåc hònh ẫnh chđnh xấc ca vêåt chp.
Vâo nùm 1568 ưng Danielo Barbaro àậ sấng chïë ra mưåt chiïëc
mấy ẫnh cố mưåt thêëu kđnh vâ mưåt lưỵ cố thïí thay àưíi àûúâng kđnh àïí
tùng àưå nết ca ẫnh. Nùm 1802 ưng Tomas Erdward vâ ưng Gamphri
Devid bùçng cấch in tiïëp xc àậ thu àûúåc hònh ẫnh trïn mưåt loẩi giêëy
àùåc biïåt tuy nhiïn nhûäng bûác ẫnh nây khưng bïìn.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 20

Vâo nùm 1816 ưng Zozep Nips àậ lâm ra mưåt chiïëc mấy ẫnh
kiïíu hưåp vâ vêåt kđnh àûúåc lêëy ra tûâ kđnh hiïín vi vâ àậ thu àûúåc ẫnh
êm bẫn. Nùm 1835 ưng William Tabot lâ ngûúâi àêìu tiïn àậ lâm ra
dûúng bẫn tûâ ẫnh êm vâ cng thu àûúåc nhûäng bûác ẫnh rêët nết. Nùm
1839 ưng Luis Àage àậ cưng bưë phất minh ca mònh vïì mưåt quấ trònh
àõnh võ ẫnh trïn cấc miïëng bẩc thúâi gian qua ài vâ àậ cố rêët nhiïìu
ngûúâi àống gốp tûúãng vâ cưng sûác vâo viïåc hoân thiïån chiïëc mấy
ẫnh.
Cëi cng vâo nùm 1888 ngûúâi ta àậ thêëy trïn thõ trûúâng
nhûäng chiïëc mấy ẫnh hiïån àẩi ca hậng Eastman Dry Play and Film
sûã dng hïå thưëng Kodak. Chiïëc mấy ẫnh àậ nẩp sùén phim rưång 6cm
à cho 100 kiïíu. Sau khi sûã dng hïët phim mấy ẫnh àûúåc trẫ vïì cho

khưng phẫi lâ M mâ lâ Braxin vâo nùm 1843. Nûúác M chêåm hún
mưåt cht, àïën nùm 1847 nhâ nûúác múái chđnh thûác phất hânh cấc con
tem, mùåc d tûâ nùm 1842 tẩi mưåt sưë cú súã bûu àiïån tû nhên ca nûúác
nây àậ cố nhûäng con tem riïng ca mònh.
AI ÀẬ NGHƠ RA TRÔ ÀẤNH BÂI?
Chùỉc hùèn trong mưỵi gia àònh trïn thïë giúái bẩn àïìu cố thïí tòm
thêëy mưåt bưå bâi. Àêy cố lệ lâ mưåt trô chúi gia àònh àûúåc nhiïìu ngûúâi
ûa chång nhêët. Vâ cố lệ cng chđnh vò thïë mâ chng ta ln tin rùçng
bưå bâi àậ cố tûâ lêu lùỉm rưìi. Ngûúâi ta khưng côn nhúá cấc cưỵ bâi ra àúâi
lc nâo vâ úã àêu, Trung Qëc, Ai cêåp, Hy lẩp hay êën àưå, chó biïët rùçng
chng xët hiïån ngay sau khi nghïå thåt tẩo hònh ra àúâi. Mưåt thúâi
gian dâi ngûúâi ta cho rùçng cấc cưỵ bâi lâ phất minh ca ngûúâi Trung
Qëc, tuy nhiïn ngûúâi dên nûúác nây múái chó chúi bâi tûâ khoẫng 1000
nùm trûúác àêy.
Lc àêìu khi múái xët hiïån bưå bâi khưng phẫi dng àïí chúi mâ
àïí cấc thây bối dûå àoấn tûúng lai. Mậi sau nây bưå bâi múái àûúåc dng
àïí chúi. Cố ngûúâi cho rùçng nhûäng ngûúâi lđnh thêåp tûå chinhlâ nhûäng
ngûúâi àậ àûa trô àấnh bâi àïën Chêu êu. Mưåt sưë ngûúâi khấc lẩi cho
rùçng cấc nhâ bn àậ mang trô chúi nây vâo Têy Ban Nha. Nhûäng
ngûúâi thûá ba lẩi khùèng àõnh bưå bâi àậ àûúåc nhûäng ngûúâi Di gan àem
vâo cấc nûúác Àưng êu. Tuy nhiïn chng ta chó cố thïí khùèng àõnh mưåt
àiïìu chùỉc chùỉn lâ nhûäng ngûúâi dên Chêu êu biïët àïën bưå bâi tûâ thïë k
thûá XIII.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI 22

Lc àêìu úã Chêu Êu cố tưìn tẩi rêët nhiïìu loẩi bâi khấc nhau. Cố
loẩi bâi gưìm 21 qn chó cố hònh khưng cố sưë, lẩi cố nhûäng bưå bâi cố
56 qn cố sưë mâ lẩi khưng cố hònh. Ngûúâi Phấp àậ nghơ ra bưå bâi
gưìm 52 qn. Hổ àậ sûã dng nhûäng lấ bâi cố sưë vâ giûä lẩi cẫ nhûäng
qn cốá hònh nhû qn ất (A), qn vua (K), qn àêìm (Q), qn bưìi

cûáu bêìu trúâi.
Vâo thïë k thûá 2 sau cưng ngun Plưtemei àậ vêån dng
tûúãng trïn àïí chia bẫn àưì ra thânh nhûäng phêìn bùçng nhau bùçng cấc
àûúâng kinh tuën vâ vơ tuën. Cën sấch giấo khoa àõa l ca ưng àậ
trúã thânh quín sấch tiïn phong ca bưå mưn nây sau khi ngûúâi ta
tòm thêëy nûúác M. Sûå khấm phấ ra Chêu M ca Colưmbư vâ cấc
nhâ thấm hiïím khấc câng lâm tùng sûå quan têm ca mổi ngûúâi túái
bẫn àưì.
Nùm 1570 Avram ortelius àậ xët bẫn úã Antverpene têåp bẫn àưì
àêìu tiïn. Ngûúâi sấng lêåp ra ngânh hoẩ àưì hiïån àẩi cố thïí coi lâ
Geradus Mercator . Trïn nhûäng têëm bẫn àưì ca ưng ta nhûäng àûúâng
thùèng sệ tûúng ûáng vúái nhûäng àûúâng cong trïn quẫ àõa cêìu. Àiïìu àố
cho phếp vẩch mưåt àûúâng thùèng giûäa hai àiïím trïn bẫn àưì vâ cng cố
thïí xấc àõnh àûúåc phûúng hûúáng bùçng la bân. Têëm bẫn àưì àố àûúåc
gổi lâ "sûå chiïëu hònh". Trïn trang ph bòa quín sấch ca ưng ta cố
in hònh ni Atlất khưíng lưì, chđnh vò vêåy nhûäng têëm bẫn àưì ngây nay
chng ta lẩi gổi lâ Atlất.

AI ÀẬ PHẤT HIÏÅN RA CÂ PHÏ?
Khưng ai biïët chđnh xấc tïn ca con ngûúâi hẩnh phc àậ àûúåc
trẫi qua nhûäng cẫm giấc bưìi hưìi khi nhêëp ngm câ phï àêìu tiïn. Chó
biïët rùçng vïì lõch sûã xët xûá ca câ phï cng cố thêåt nhiïìu huìn
thoẩi.
Mưåt trong sưë nhûäng huìn thoẩi kïí lẩi rùçng mưåt ngân nùm
trûúác àêy mưåt ngûúâi dên Abixini (bêy giúâ lâ Ethiopđa) àậ àïí àïën
hûúng thúm àùåc biïåt bưëc lïn tûâ mưåt bi cêy àang chấy. Anh ta bên
nhùåt ca mêëy quẫ trong bi cêy vâ nïëm thûã, thêëy ngon bên mang
àun lêëy nûúác ëng. Anh ta àêu cố biïët rùçng mònh vûâa khấm phấ ra
mưåt àiïìu hïët sûác k diïåu, vò àố chđnh lâ ly câ phï àêìu tiïn trïn thïë
giúái - mưåt thûá nûúác ëng sệ mậi àûúåc con ngûúâi ûa chång.


AI ÀẬ PHẤT MINH RA NGUN TÛÃ?
Nhûäng ngûúâi Hy Lẩp cưí cho rùçng vẩn vêåt àïìu cêëu tẩo tûâ cấc
ngun tûã. Thûåc chêët, tûâ "ngun tûã" bùỉt ngìn tûâ tiïëng Hy Lẩp cố