TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI
1

MC LC
Ai lâ ngûúâi àậ phất minh ra dông àiïån?....................................... 3
Ai lâ ngûúâi àậ sấng chïë ra que diïm? ........................................... 4
Ai lâ tấc giẫ ca chiïëc mấy chûä àêìu tiïn?..................................... 5
Ai àậ lâm ra bú àêìu tiïn? ............................................................... 6
Ai àậ lâm ra giêëy? ........................................................................... 7
Ai àậ lâm ra hân thûã biïíu? ............................................................ 8
Ai àậ lâm ra nhûäng chiïëc kđnh àêìu tiïn? ..................................... 8
Ai àậ lâm ra nûúác hoa?................................................................... 9
Ai àậ lâm ra quín tûâ àiïín tiïëng anh àêìu tiïn?....................... 11
Ai àậ lâm ra àưi giây àêìu tiïn?.................................................... 12
Ai àậ nghơ ra bẫng chûä cấi àêìu tiïn? .......................................... 13
Ai àậ nghơ ra bt viïët?.................................................................. 14
Ai àậ nghơ ra chiïëc bt chò àêìu tiïn? .......................................... 15
Ai àậ nghơ ra kđnh hiïín vi?........................................................... 16
Ai àậ nghơ ra la bân?..................................................................... 17
Ai àậ nghơ ra mưn nhêíy d ?........................................................ 18
Ai àậ nghơ ra mấy ẫnh ? ............................................................... 19
Ai àậ nghơ ra nhûäng con tem?...................................................... 20
Ai àậ nghơ ra trô àấnh bâi? .......................................................... 21
Ai àậ nghơ ra têëm bẫn àưì àêìu tiïn?............................................. 22
Ai àậ phất hiïån ra câ phï? ........................................................... 23
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI
2

Ai àậ phất minh ra ngun tûã?.................................................... 24
Ai àậ sấng tẩo ra mấy bay?.......................................................... 26
Ai àậ sấng tẩo ra têìu ngêìm?........................................................ 27

Bûúác tiïën tiïëp theo trong viïåc nghiïn cûáu vïì dông àiïån lâ vâo
nùm 1733 khi mưåt ngûúâi Phấp cố tïn lâ Duy Phey tòm ra vêåt tđch
àiïån dûúng vâ vêåt tđch àiïån êm, mùåc d ưng cho rùçng àố lâ 2 loẩi àiïån
khấc nhau. Bedzamin Franklin lâ ngûúâi àêìu tiïn thûã giẫi thđch thïë
nâo lâ dông àiïån. Theo ưng têët cẫ cấc chêët trong tûå nhiïn àïìu cố chûáa
"chêët lỗng àiïån". Khi 2 chêët va chẩm vâo nhau thò mưåt sưë "chêët lỗng"
ca chêët nây sệ bõ lêëy sang chêët khấc. Ngây nay chng ta nối "chêët
lỗng" àûúåc cêëu tẩo tûâ nhûäng àiïån tûã mang àiïån tđch êm. Bưå mưn khoa
hổc nghiïn cûáu vïì àiïån phất triïín rêìm rưå tûâ nùm 1880 khi mâ
Alexandro Volta àậ sấng chïë ra pin. Phất minh nây àậ mang àïën cho
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI
4

loâi ngûúâi ngìn nùng lûúång thûúâng xun vâ kếo theo nố têët cẫ
nhûäng phất minh quan trổng nhêët trong lơnh vûåc nây.

AI LÂ NGÛÚÂI ÀẬ SẤNG CHÏË RA QUE DIÏM?
Ûúác mú hổc cấch tẩo ra lûãa àïí sûúãi êëm vâ nêëu chđn thûác ùn àậ
dêỵn àïën viïåc con ngûúâi lâm ra nhiïìu loẩi "diïm" khấc nhau. Ngûúâi
ngun thu àấnh ra lûãa tûâ chêët Silic vâ hy vổng rùçng nố cố thïí àưët
chấy dûúåc lấ khư. Hâng nghòn nùm sau nhûäng ngûúâi La Mậ cưí cng
chùèng tiïën thïm dûúåc mêëy trong viïåc tẩo ra lûãa. Hổ àấnh hai hôn àấ
vâo nhau vâ nhûäng tia lûãa thu àûúåc thò cưë gùỉng àưët chấy nhûäng que
àốm têím lûu hunh.
Vâo thúâi trung cưí ngûúâi ta cưë gùỉng àưët chấy nhûäng miïëng giễ
khư bùçng nhûäng tia lûãa thu àûúåc bùçng cấch àấnh Silic vâ sùỉt. Nhûäng
chêët liïåu dïỵ chấy nây àûúåc gổi lâ cấc "dêy chấy". Nhûäng que diïm
hiïån àẩi àûúåc lâm tûâ nhûäng que gưỵ nhỗ bổc phưtxpho úã àêìu.
Phưtxpho lâ chêët rêët dïỵ chấy ngay cẫ úã nhiïåt àưå rêët thêëp.
Vâo nùm 1681 mưåt ngûúâi Anh tïn lâ Robert Boie àậ nhng que

Nhûäng chiïëc mấy chûä àêìu tiïn àûúåc sẫn xët cho nhûäng ngûúâi
m úã M, ưng William Bert vâo nùm 1829 àậ àûúåc cêëp bùçng phất
minh sấng chïë cho chiïëc mấy chûä àêìu tiïn, chiïëc mấy cố tïn lâ "Mấy
chûä cho ngûúâi m". Ngây nay, nhûäng chiïëc mấy nhû vêåy khưng côn
tưìn tẩi nûäa. Bẩn cố thïí tin chùỉc rùçng àậ cố rêët nhiïìu nhâ phất minh
sấng chïë àống gốp sûác ca mònh vâo sûå phất triïín ca chiïëc mấy chûä.
Vâo nùm 1833, mưåt ngûúâi Phấp cố tïn lâ Cksave Progen àậ lâm
ra mưåt chiïëc mấy chûä vúái bân phđm vâ cấc àôn bêíy cho tûâng k hiïåu.
Vâo nùm 1843 ưng Tracterobe, ngûúâi M àậ lâm ra mưåt chiïëc mấy
chûä vúái cấc phđm k hiïåu àûúåc sùỉp xïëp xung quanh mưåt chiïëc vông
bùçng àưìng cố trc úã giûäa. Ưng ta dng tay quay àïën chûä cêìn thiïët vâ
ph mûåc lïn k hiïåu àïí àấnh ra giêëy, tuy nhiïn nïëu sûã dng chiïëc
mấy chûä kiïíu nây thò rêët chêåm.
Nùm 1856 mưåt chiïëc mấy chûä kiïíu múái àậ ra àúâi vúái cấc phđm
àûúåc bưë trđ theo hònh trôn vâ mưỵi mưåt lêìn gộ mưåt k hiïåu thò chûä sệ
àûúåc àấnh vâo mưåt àiïím úã giûäa. Ngun tùỉc hoẩt àưång nây àậ àûúåc
sûã dng trong cấc mấy chûä hiïån àẩi. Chiïëc mấy chûä àêìu tiïn àûúåc
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI
6

àûa vâo sẫn xët hâng loẩt. Àûúåc sấng tẩo búãi ba ngûúâi M ưng
Criptophe Shoilz, Semuen Soil, Carlot Glidden vâo nùm 1873 úã chiïëc
mấy chûä nây cố rêët nhiïìu àùåc àiïím àùåc biïåt, giêëy àûúåc àùåt vâo mưåt
trc trôn bùçng cao su cố dêy mûåc, cố lội qën dêy àẫo chiïìu dng cho
bùng mûåc vâ tay kếo cố thïí chuín àưång àûúåc. Ngây hưm nay chng
ta àậ cố cẫ nhûäng chiïëc mấy chûä sấch tay, nhûäng chiïëc mấy chûä chẩy
bùçng àiïån, tuy nhiïn vâo nhûäng nùm gêìn àêy mấy chûä àậ phẫi
nhûúâng chưỵ cho mấy tđnh.
AI ÀẬ LÂM RA BÚ ÀÊÌU TIÏN?
Bú lâ mưåt trong nhûäng loẩi thûåc phêím lêu àúâi nhêët mâ con


AI ÀẬ LÂM RA GIÊËY?
Bẩn hậy lêëy mưåt túâ giêëy vâ thûã xế nố theo hai chiïìu ngang vâ
dổc. Bẩn sệ thêëy rùçng cố mưåt chiïìu dïỵ xế hún, vâ úã chưỵ túâ giêëy rấch ra
bẩn sệ nhòn thêëy nhûäng súåi mỗng nhû tốc. Àiïìu àố nối lïn àiïìu gò?
Thûá nhêët giêëy àûúåc sẫn xët bùçng mấy vò nïëu khưng bẩn àậ cố thïí
xế dïỵ dâng úã cẫ hai chiïìu. Thûá hai lâ giêëy àûúåc cêëu tẩo tûâ nhûäng hẩt
xenlulo nhỗ trong lội ca cêy. Trûúác khi giêëy xët hiïån thò con ngûúâi
àậ lâm ra rêët nhiïìu chêët liïåu àïí viïët. 4000 nùm trûúác àêy nhûäng
ngûúâi Ai Cêåp cưí àậ lêëy nhûäng thên cêy tûúác lêëy phêìn vỗ vâ nến cho
phùèng àïí lâm giêëy viïët. Sau nây ngûúâi ta àậ àùåt chưìng nhûäng vỗ cêy
lïn nhau, nến rưìi dấn chng lẩi, sau khi sêëy khư cố thïí dng àïí viïët.
Nhûng àố vêỵn chûa àûúåc coi lâ giêëy.
Ngûúâi àêìu tiïn lâm ra giêëy lâ ưng Sai Lun, ngûúâi Trung Qëc,
vâo nùm 105 ưng àậ nghơ ra phûúng thûác lâm giêëy tûâ nhûäng súåi bïn
trong ca vỗ cêy dêu. Ngûúâi Trung Qëc àậ hổc cấch nghiïìn nất vỗ
cêy vâ nûúác àïí tấch lêëy súåi, sau àố hổ àưí hưỵn húåp nây ra nhûäng khay
to trïn àố cố dùåt nhûäng ưëng tre nhỗ, khi nûúác chẫy hïët ài ngûúâi ta
mang cấc têëm giêëy mỗng ài phúi khư trïn bïì mùåt bùçng phùèng. Sau
nây àïí nêng cao chêët lûúång ca giêëy cố ngûúâi àậ nghơ ra cấch cho
thïm tinh bưåt vâo. Nhûäng nhâ bn ca Trung Qëc àậ ài khùỉp mổi
núi, lïn phûúng Bùỉc xëng phûúng Nam rưìi àïën thânh phưë
Samarcan. úã àêy ngûúâi ẫ Rêåp àậ àấnh cùỉp bđ quët ca hổ vâ mang
àïën Têy Ban Nha, tûâ àố nghïå thåt lâm giêëy lan truìn khùỉp thïë
giúái. Câng ngây con ngûúâi câng tòm ra nhiïìu phûúng phấp àïí sẫn
xët giêëy, ngûúâi ta lâm ra chiïëc mấy cố thïí lâm ra nhûäng túâ giêëy rêët
dâi vâ rêët mỗng úã nûúác Phấp nùm 1798.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI
8


TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI
9

nhòn mổi vêåt, mổi viïåc tưët hún vâ chùỉc hùèn àậ trõ vò cấc qëc gia tưët
hún!
Khưng ai biïët tïn ca ngûúâi lâm ra cùåp kđnh àêìu tiïn. Chó biïët
rùçng vâo nùm 1266 ưng Rodger Becon àậ dng chiïëc kđnh lp àïí cố
thïí nhòn rộ hún cấc chûä cấi trïn trang sấch. Côn vâo nùm 1352 trïn
mưåt bûác chên dung ngûúâi ta nhòn thêëy hưìng y giấo ch Jugon cố àeo
mưåt àưi kđnh cố hai mùỉt kđnh àûúåc båc vâo mưåt cấi gổng. Nhû vêåy
chng ta chó cố thïí biïët àûúåc rùçng àưi kđnh àûúåc lâm ra àêu àố giûäa
nùm 1266 vâ 1352.
Khi nhûäng cën sấnh in ra àúâi thò nhûäng àưi kđnh cng trúã nïn
rêët cêìn thiïët. Vâo thïë k XV nhûäng cùp kđnh ch ëu àûúåc sẫn xët
tẩi miïìn bùỉc nûúác vâ miïìn nam nûúác Àûác, lâ nhûäng núi têåp trung
nhiïìu ngûúâi thúå giỗi.
Nùm 1629 vua Charles I ca nûúác Anh àậ k sùỉc lïånh thânh
lêåp hiïåp hưåi ca cấc thúå lâm kđnh mùỉt. Côn vâo nùm 1784 Bedzamin
Franklin àậ sấng tẩo ra nhûäng àưi kđnh cố hai tiïu àiïím. Ngây nay
ngoâi viïåc gip con ngûúâi àổc vâ nhòn tưët hún , nhûäng chiïëc kđnh côn
àûúåc sûã dng vâo nhûäng mc àđch khấc nhau. Nhûäng chiïëc kđnh dêm
gip chng ta àúä chối mùỉt vâ cẫn nhûäng tia nùỉng mùåt trúâi cố thïí lâm
hẩi mùỉt. Ngûúâi ta côn sẫn xët nhûäng chiïëc kđnh àùåc biïåt cho nhûäng
ngûúâi thúå thưíi thu tinh, nhûäng ngûúâi trûúåt tuët, cấc phi cưng, cấc
nhâ thấm hiïím vng cûåc... àïí bẫo vïå mùỉt khỗi nhûäng tia cûåc tđm vâ
tia hưìng ngoẩi. Chng ta côn cố thïí kïí ra àêy rêët nhiïìu ngânh nghïì
cêìn cố nhûäng àưi kđnh àùåc biïåt àïí àẫm bẫo sûác khoễ vâ an toân lao
àưång.

AI ÀẬ LÂM RA NÛÚÁC HOA?

àêëy.

Hiïån nay khoa hổc àang khưng ngûâng chẩy àua vúái thiïn nhiïn
trong viïåc sấng tẩo ra nhûng mi nûúác hoa múái. Cấc chun gia m
phêím cố thïí sấng tẩo ra nhûäng mi nûúác hoa múái lẩ vâ thúm ngất
àïën nưỵi nhûäng bưng hoa tûúi cng phẫi ghen tõ vò hûúng quën r
ca chng.
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI
11
AI ÀẬ LÂM RA QUÍN
TÛÂ ÀIÏÍN TIÏËNG ANH ÀÊÌU TIÏN?
Bẩn cố biïët tûâ àiïín ra àúâi khi nâo khưng? Trong tiïëng La Tinh
cố tûâ "diccionarius" cố nghơa lâ "sûu têåp cấc tûâ". Mưåt thây giấo ngûúâi
Anh tïn lêì Jonh Garland àậ tuín têåp mưåt sưë tûâ tiïëng La Tinh vâo
"diccionarius" àïí bùỉt båc cấc hổc sinh ca mònh phẫi hổc thåc. Àố
lâ vâo khoẫng nùm 1225. Tïn gổi ca cën tûâ àiïín giẫi nghơa tiïëng
Anh cng bùỉt ngìn tûâ "diccionarius" ca tiïëng La Tinh.
Hún 300 nùm trûúác trïn trấi àêët chûa hïì cố bêët k mưåt cën tûâ
àiïín tiïëng Anh nâo. Phêìn lúán cấc tûâ àiïín úã nûúác Anh àûúåc viïët ra
nhùçm gip àúä mổi ngûúâi hổc tiïëng La Tinh. Nhûäng quín tûâ àiïín
nhû vêåy thưng thûúâng cố nhûäng cấi tïn rêët giâu hònh ẫnh nhû "khu
vûúân tûâ ngûä".
Phẫi àïën nùm 1552 thò cën tûâ àiïín tiïëng Anh àêìu tiïn múái
thûåc sûå ra àúâi. Tấc giẫ ca nố lâ ưng Richard Haloet. Cën tûâ àiïín

ngốn chên bùçng nhûäng súåi dêy vâ vông qua gốt chên. úã cấc vng giấ
lẩnh, cấc àưi dếp quai hêåu mỗng mẫnh kia khưng thïí chõu àûúåc rết
mûúát nïn con ngûúâi àậ thïm vâo àố nhûäng chêët liïåu khấc dêìy dùån vâ
êëm ấp hún àïí tẩo thânh nhûäng àưi giây.
Ngûúâi Ai cêåp cưí àẩi lâ nhûäng ngûúâi àêìu tiïn sûã dng rưång rậi
nhûäng àưi giây àûúåc lâm tûâ nhûäng miïëng da hóåc gưỵ cố dêy chùçng
quanh chên. Àïí bẫo vïå ngốn chên cấi nhûäng chiïëc giây àûúåc ën cong
úã phđa trûúác. Nhûäng ngûúâi La mậ côn tiïën xa hún. hổ àậ lâm ra
nhûäng àưi giây cố àc lưỵ úã hai bïn àïí lìn dêy qua vâ båc lẩi úã giûäa.
Nhûäng ngûúâi úã cấc giai têìng khấc nhau trong xậ hưåi ài nhûäng àưi
giây khấc nhau. úã nhûäng nûúác cố khđ hêåu lẩnh hún, ngûúâi ta àậ dng
cỗ nhưìi vâo nhûäng chiïëc bao nhỗ cố dêy thùỉt lẩi àïí lâm giây àưng.
Dêìn dêìn nhûäng ngûúâi eskimo vâ nhûäng thưí dên da àỗ tûâ nhûäng àưi
giây thư sú nây àậ tẩo ra nhûäng àưi giây mưca.
Nhûäng àưi giây cố hònh th hiïån àẩi nhû ngây nay àûúåc tẩo búãi
bân tay ca nhûäng ngûúâi lđnh thêåp tûå. Àïí bẫo vïå àưi chên ca mònh
trong cấc cåc trinh phẩt kếo dâi àùçng àùéng hổ àậ phẫi lâm ra nhûäng
àưi giây vûâa bïìn vûâa êëm. Nhûäng àưi giây "mưàen" lêìn àêìu tiïn xët
hiïån úã Phấp, rưìi úã Anh, úã . Theo thúâi gian giây cng ln thay àưíi
mưët. Vđ d nhû úã Anh vâo thúâi k trõ vò ca vua James I nhûäng ngûúâi
thåc têìng lúáp qu tưåc ài nhûäng àưi giây gốt nhổn, lâm tûâ mưåt loẩi da
TẤC GIẪ CA NHÛÄNG PHẤT MINH, SẤNG CHÏË NƯÍI TIÏËNG THÏË GIÚÁI
13

mỗng. Ài nhûäng àưi giây nây thêåt lâ bêët tiïån nhûng ngûúâi ta vêỵn tiïëp
tc sûã dng nố trong mưåt thúâi gian dâi. Trûúác khi cố mưët ài giây cao
ngûúâi Anh àậ ài nhûäng àưi giây hểp vâ cố mi dâi rêët dâi khoẫng 12-
15cm, vâ húi cong lïn trïn. Côn úã M nghïå thåt àống giây bùỉt àêìu
xët hiïån tûâ nùm 1629.
AI ÀẬ NGHƠ RA BẪNG CHÛÄ CẤI ÀÊÌU TIÏN?