KỊCH HÌNH THỂ - SỰ HẤP DẪN KHÔNG LỜI
Kịch hình thể là loại hình nghệ thuật còn hết sức mới mẻ ở nước ta, lấy ngôn
ngữ cơ thể biểu đạt diễn biến tâm lý, giản lược tối đa lời thoại và khá trừu tượng.
“Món ăn” mới thay đổi bộ mặt nghệ thuật đương đại

Một cảnh trong vở "Cảnh ngộ"
Khác với kịch nói lấy lời thoại là chủ yếu, kịch hình thể (KHT) đẩy nói xuống
hàng thứ yếu hoặc có khi không nói. KHT lấy ngôn ngữ hình thể làm trung tâm hàng
đầu và làm phương tiện số một biểu hiện xung đột trên sân khấu. Người diễn viên thay
vì nói, dùng những động tác tạo hình gần giống múa rất đẹp, mà nói theo ngôn ngữ sân
khấu là phác họa những động tác có mã hình thể để tả thực, tả thần. KHT sử dụng
ngôn ngữ tổng hợp, dùng động tác của toàn bộ cơ thể làm chủ đạo - theo PGS.TS
Nguyễn Thị Minh Thái - Phó Chủ nhiệm Bộ môn Văn hoá - Văn học, Khoa Báo chí,
Trường ĐH KHXH&NV.
KHT đang phát triển rực rỡ ở các nước với nhiều cách thể hiện khác nhau. Ở
nước ta độc đáo hơn là không chỉ sử dụng vũ đạo múa của tuồng, chèo, động tác kịch
câm, có lúc sử dụng cả rối, xiếc cho phù hợp, và khi không có động tác nào thể hiện
được thì dùng lời thoại biểu đạt nội tâm nhân vật.
Chính NSND Lan Hương là người có công đưa KHT vào nước ta và sáng tạo
nên bản sắc riêng rất Việt. Khi được hỏi xuất phát từ ý tưởng nào để đến với thể loại
kịch này, Lan Hương kể, khoảng năm 1996, chị vô tình nằm mơ mình diễn một vở gì
đó rất mới, lạ ở nước ngoài vẫn nói mà múa trên một sân khấu thơ mộng và lãng mạn
vô cùng, và nghĩ rằng sao mình không làm theo. Từng đi nhiều nước và được tiếp xúc
với các nền nghệ thuật của thế giới, chị rất thích kịch hình thể. Chị nói: “Với mong
muốn đóng góp một chút gì đó vào sự phát triển nền sân khấu Việt Nam, tôi đã nghiên
cứu và tìm ra một phong cách mới của kịch hình thể cho thật phù hợp với thị hiếu
người xem và thích nghi các chuẩn mực nghệ thuật nước nhà”. Mở đầu là năm 2000,
Đạo diễn Lê Hùng dựng vở Giấc mơ hạnh phúc. Năm 2004, nhóm biểu diễn dưới hình
thức CLB KHT của Nhà hát Tuổi trẻ dưới sự bảo trợ của Hội nghệ sĩ sân khấu".
Đến cuối năm 2005, Đoàn kịch thể nghiệm 3 của Nhà hát Tuổi trẻ được thành
lập do Lan Hương làm Trưởng đoàn.


Cảnh trong vở "Đức tin"
Được hỏi về quan niệm nude trong KHT, Lan Hương kể rằng, những gợi cảm
đó chỉ mang tính thẩm mỹ cao sang, mà quan trọng hơn là người diễn viên làm sao
phải thể hiện cảm xúc kịch tính trên cơ bắp, để biểu đạt rõ rệt hơn những hỉ, nộ, ái, ố
để lột tả nhân vật.
Bước khởi đầu thành công
KHT có thể lấy một đoạn ngắn trong đời sống sinh hoạt đời thường nhưng biểu
đạt tính triết lý cao, có lẽ vì thế mà tầng lớp xem chủ yếu là trí thức. Tuy chất chứa
tính triết lý ẩn sâu bên trong, còn biểu hiện diễn viên rất đời thường nên với khán giả
không quá sâu xa, vẫn dễ hiểu và là một môn nghệ thuật phá vỡ hàng rào ngăn cản
ngôn ngữ.
Một số vở KHT đi diễn ở Trung Quốc, Hàn Quốc bán được vé rất nhiều và
người xem hiểu dễ dàng và rất thích. Nhưng ở nước ta, KHT vẫn chưa nhận được sự
ủng hộ từ số đông khán giả. Kể từ vở đầu tiên Nhà hát Tuổi trẻ dựng vở "Giấc mơ
hạnh phúc", "Nhật nguyệt thực", "Tiếng vọng hành tinh", "Con bệnh bí hiểm", sau đó
đến "100 phút cuối cùng của Hàn Mặc Tử" gây xôn xao dư luận, khen nhiều và chê
cũng lắm, nhưng đã phần nào lay động được thị hiếu khán giả.
Và bằng chứng là “100 phút cuối cùng của Hàn Mặc Tử” đã được trao giải B
giải thưởng Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam 2006. Các nghệ sĩ Đoàn kịch thể nghiệm
3 tin tưởng rằng dần dần họ sẽ chinh phục được khán giả, bởi kịch hình thể rất giàu
sức biểu cảm và có nhiều đất cho diễn viên thể hiện sự nhạy cảm và sáng tạo phong
phú của mình.
Lan Hương tâm sự: Tôi đang rất cố gắng đưa loại hình biểu diễn hình thể nói
riêng và kịch thể nghiệm nói chung đến được với giới trẻ vì đây là lứa tuổi cần được
thưởng thức những gì thú vị nhất, bay bổng nhất, khơi gợi trí tưởng tượng của giới trẻ,
để họ bước tiếp con đường sáng tạo nghệ thuật.
PGS. TS. Nguyễn Thị Minh Thái cho rằng, sau một thời gian thử nghiệm, KHT
đã từng bước khẳng định giá trị nghệ thuật mang bản sắc dân tộc Việt và khá hay. Tuy
nhiên, cái gì mới đưa ra cũng phải có thời gian thích ứng. KHT phải đưa nhiều hơn

những cách nhìn mới trên sân khấu kịch. Điểm mấu chốt của
nghệ thuật hình thể là yếu tố tự nhiên của cơ thể con người phải
được nêu lên như một tố chất chính, không thì “nhòa” cùng tất cả
các nghệ thuật khác sử dụng đến người. Ý tưởng lấy cơ thể để
thực hiện thay ngôn ngữ là độc đáo, sử dụng hình thể tạo nên kịch
tính, giải quyết được các vấn đề xã hội trên sân khấu là rất thú vị.
Nhưng theo tôi, kịch hình thể phải sử dụng đúng ngôn ngữ cơ thể,
có thể sử dụng kịch câm và các loại hình nghệ thuật khác, song, phải nói bằng ngôn
ngữ cơ thể, và có thể có đối thoại hay không cũng được. Tuy nhiên, ngôn ngữ đó phải
được thể hiện đúng đắn hơn, rõ nét hơn. Tất cả nghệ thuật hiện đại có thể giao thoa
rộng rãi, người nghệ sĩ có thể kết hợp sao cho hợp lý, nhưng tôi thấy nhiều khi vẫn đưa
lại cảm giác ngôn ngữ kịch câm. Quan điểm của tôi là, nếu kịch hình thể sử dụng đúng
và làm một cách sáng tạo hơn nữa ngôn ngữ của cơ thể người thì chắc chắn sẽ đem lại
sức hấp dẫn cho sân khấu. Suy nghĩ mạnh bạo và hay, nhưng ngôn ngữ hình thể phải
là tiếng nói độc lập, người nghệ sĩ có thể sử dụng kịch câm, tuồng, chèo , song, bản
thân nó phải có tính đặc thù riêng thì mới hay.
Nguyễn Thị Vân Anh – sinh viên khoa Biên Kịch – Đại học Sân khấu Điện Ảnh:
Quá ít khán giả biết đến kịch hình thể!
Kịch hình thể là một hình thức nghệ thuật hiện đại. Sáng tạo được một tác phẩm kịch
hình thể rất công phu. Tuy nhiên nhiều người còn có quan niệm sai lầm về khái niệm
sex, nude trong kịch hình thể. Sex là một yếu tố nghệ thuật, nó được nhìn nhận theo
nhiều khía cạnh khác nhau để cảm nhận được sự tinh tế và vẻ đẹp của nó. Ở nước
ngoài, nude có nghĩa là cởi bỏ hoàn toàn, nhưng trong kịch hình thể của Việt Nam lại
khác, diễn viên có ngoại hình đẹp, mặc bộ đồ bó sát người để bộc lộ rõ ngôn ngữ hình
thể, vì thế có thể đã có một vài ý nghĩ sai lệch về nude trong kịch hình thể. Vở kịch
“100 phút cuối cùng của Hàn Mặc Tử” được coi là tiêu biểu của dòng kịch hình thể
của Việt Nam đã gây sốc khi lần đầu tiên được ra mắt, và đã nảy sinh nhiều ý kiến
khen, chê khác nhau. Nhưng theo tôi, cần phải nhìn nhận rằng, kịch hình thể đem lại
một “ luồng gió mới” cho kịch hiện đại Việt nam. Nếu được phát triển đúng, nó sẽ là
nhân tố “kéo” khán giả đến với sân khấu kịch nhiều hơn.