Cảnh báo từ các bệnh lý mạch máu não
(Kỳ III)

Tăng huyết áp là một nguyên nhân gây xuất huyết não.
Xuất huyết não (XHN) là loại xuất huyết trong sọ không do chấn thương
thường gặp nhất. Đây là nguyên nhân quan trọng gây đột qụy ở người châu Á và
người da đen. Tăng huyết áp (THA) và bệnh mạch máu não dạng tinh bột gây ra
phần lớn các xuất huyết này. Tuổi cao và uống nhiều rượu làm tăng nguy cơ XHN.
XHN do cocain là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất ở người trẻ tuổi.

XHN do tăng huyết áp

XHN thường do vỡ tự phát động mạch xuyên nhỏ sâu trong não. Những
động mạch nhỏ trong các vùng này dễ bị tổn thương nhất do THA. Mặc dù không
có liên quan đặc biệt gì với gắng sức, song hầu như XHN bao giờ cũng xảy ra khi
bệnh nhân tỉnh táo và đôi khi bị căng thẳng. Biểu hiện lâm sàng là đột ngột thiếu
hụt thần kinh cục bộ, diễn biến nặng dần trong 30-90 phút. Thường bệnh nhân bị
liệt nhẹ nửa người bên đối diện với bán cầu não bị xuất huyết. Khi nhẹ, một bên
mặt xệ xuống, nói líu lại, tay và chân yếu dần. Khi xuất huyết lớn thì uể oải, ngái
ngủ, sau đó là tình trạng sững sờ, đi dần vào hôn mê kèm theo thở sâu, rối loạn
nhịp thở.
Dự phòng: THA là nguyên nhân chính của XHN nguyên phát. Điều trị dự
phòng nhằm làm giảm huyết áp, giảm uống rượu quá mức và không sử dụng
cocain.
Xử trí cấp tính: Khoảng 75% bệnh nhân XHN do THA bị tử vong. Kích
thước và vị trí của khối máu tụ sẽ quyết định tiên lượng bệnh. Khối máu tụ trên lều
lớn hơn 5cm đường kính là có tiên lượng xấu và khối máu tu ở cầu não dưới lều
lớn hơn 3cm thì thường tử vong. Điều trị THA nghiêm trọng là cần thiết, song
giảm huyết áp quá mức lại làm cho bệnh cảnh lâm sàng xấu đi. Cần có những biện
pháp chung nhằm điều trị tăng áp lực nội sọ thứ phát do hiệu ứng khối.
Việc loại bỏ khối máu tụ thường không giúp ích gì, trừ trường hợp xuất

chưa bị bệnh mạch máu não dạng tinh bột.
Những nguyên tắc xử trí XHN do THA nói chung áp dụng được cho bệnh
cảnh này.
XHN liên quan đến cocain
Cocain làm tăng nhịp tim, huyết áp, thân nhiệt và tốc độ chuyển hóa, làm
co mạch gây thiếu máu cục bộ cơ tim, thận, ruột và não.
Đột qụy do cocain là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất của đột
qụy ở người trẻ tuổi. Phần lớn các đột qụy liên quan tới coain đều xảy ra ở những
người dưới 40 tuổi. Chúng xảy ra với mọi cách sử dụng và ở cả người mới sử
dụng lần đầu lẫn người đã sử dụng lâu dài. Đột qụy xuất huyết xảy ra với tần xuất
gấp đôi đột qụy thiếu máu cục bộ. Nếu sử dụng bột cocain thì những biến chứng
xuất huyết và thiếu máu cục bộ xảy ra với tần xuất gần bằng nhau.
Những đột qụy điển hình xảy ra trong vòng nhiều phút đến nhiều giờ sau
khi dùng cocain. Khoảng hơn 50% các xuất huyết nội sọ là xuất huyết trong não,
còn lại là những xuất huyết dưới màng nhện. Cocain làm tăng cường hoạt tính
giao cảm, gây THA cấp tính và điều này có thể dẫn tới xuất huyết. 50% các trường
hợp xuất huyết nội sọ phát hiện thấy các bất thường của mạch máu não đã có từ
trước. Hiện chưa rõ liệu cocain có thể gây viêm mạch hay không. Đôi khi những
động mạch đồ của bệnh nhân đột qụy do cocain cho thấy có hình ảnh viêm mạch,
song những phát hiện này không đặc thù vì có thể thấy trong các bệnh khác.
Những bệnh nhân này ngoài việc cấp cứu và điều trị theo phác đồ của XHN
và qụy cần phải từ bỏ cocain càng sớm càng tốt và cần phải theo dõi chặt chẽ sức
khỏe sau đó vì rất có thể hậu quả của dùng cocain sẽ là nguyên nhân tái bệnh sau
này.