VỀ SỨC SỐNG CỦA TUỒNG
CUNG ĐÌNH

Vấn đề đặt ra là đánh giá thế nào về vị trí của tuồng cung đình trong đời sống văn hoá của các
thế hệ người Việt Nam hôm nay ? Phải chăng thời đại chúng ta là thời đã suy tàn và kết thúc của
tuồng cung đình ? Hay ngược lại, thời đại này đã tạo ra sự đổi mới và phát triển về mọi mặt của
đất nước, cũng các thể đem lại sự phục hưng cho tuồng cung đình và trả lại cho nó sức sống bất
diệt.
Tuồng cung đình vốn là sản phẩm của thời phong kiến, vốn phục vụ cho cung đình phong kiến.
Phải chăng chính vì lẽ ấy mà nó không còn thích hợp dưới chế độ ta khi chế độ phong kiến đã bị
xoá bỏ, khi dân tộc ta đang tiến lên trên con đường xã hội chủ nghĩa, khi thị hiếu của nhân dân
đã đổi thay ?
Còn một vấn đề có thể chưa hẳn đã xoá bỏ trong suy nghĩ của một số người, đó là tuồng Việt
Nam có nguồn gốc nước ngoài hoặc chịu ảnh hưởng sâu sắc của nghệ thuật sân khấu phong
kiến Trung Hoa.
1. Tư tưởng thống trị và tâm hồn dân tộc
Tư tưởng thống trị trong đời sống xã hội phong kiến là tư tưởng của giai cấp phong kiến. Sự
thống trị ấy diễn ra trên mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội và văn hoá. Sự thống trị ấy vừa
mang tính bạo lực vừa mang tính phi bạo lực. Hai mặt đó bổ sung cho nhau, tạo thành một sức
mạnh bảo vệ và kéo dài chế độ phong kiến.
Bạo lực chính trị đã thể hiện từ đời này qua đời khác ở sự đàn áp bằng quân sự, sự trừng trị
bằng pháp luật. Tuy nhiên, giai cấp phong kiến đã sớm thấy rằng, thứ võ khí tàn bạo không đủ để
duy trì sự thống trị của nó. Nó cần một thứ vũ khí ôn hoà hơn. Đó là vũ khí tư tưởng mà nó tìm
thấy ở tôn giáo, triết học, nghệ thuật. Đây là thứ vũ khí lợi hại, sắc bén và sâu sắc được sử dụng
ở nhiều nước phương Đông, đặc biệt là ở các nước Đông Á, các nước theo Nho giáo.
Ở Việt Nam, trong quan hệ giai cấp, sự đồng thuận thường mạnh hơn sự xung đột. Giai cấp
phong kiến giác ngộ rằng sự sống còn của nó là phải dựa vào nhân dân : "Dân vi bản, dân vi
quý", dân vừa có sức đẩy thuyền, vừa có sức lật thuyền". Về phía nông dân, họ bị giai cấp phong
kiến bóc lột nhưng trước sự tấn công của bọn xâm lược và sự tàn phá của thiên tai, họ cần phải
đoàn kết chặt chẽ với nhau và cùng ủng hộ triều đình phong kiến để đánh đuổi giặc ngoại xâm và
đương đầu với hạn hán bão lụt

chủ động phát triển mình trên cơ sở tiếp nhận những nhân tố ngoại sinh. Nhân tố ngoại sinh chỉ
có thể trụ được trên cơ sở đáp ứng được nhu cầu nội sinh của văn hoá dân tộc.
Tuồng cung đình cũng như mọi loại hình sân khấu không thể tự bằng lòng với cái vối vốn có của
nó. Vì lợi ích phát triển bản thân, nó tất yếu phải khai thác những thành tựu từ bên ngoài, nhưng
thành tựu này phải được dân tộc hoá và trở thành bộ phận máu thịt của nghệ thuật dân tộc.
Có rất nhiều điểm tương đồng giữa tuồng Việt Nam với kinh kịch của Trung Quốc, chẳng hạn,
như mô hình nhân vật, cách vẽ mặt, phục trang, xử lý không gian, thời gian
Nhưng tất cả các thứ đó chỉ là những phương tiện biểu diễn, đặc trưng cho hình thức tuồng. Bản
chất nghệ thuật tuồng Việt Nam không chỉ nằm ở đó mà trước hết ở tâm hồn Việt Nam, ở tài
năng sáng tạo của nghệ sĩ Việt Nam, ở hiện thực Việt Nam, ở xu hướng tiến bộ của đất nước
Việt Nam và ở chỗ đáp ứng được nguyện vọng và thoả mãn được thị yếu thẩm mỹ của con
người Việt Nam. Các học giả nghiên cứu tuồng Việt Nam đã chứng minh và sẽ tiếp tục chứng
minh tinh thần sáng tạo của nghệ sĩ tuồng Việt Nam khiến cho nghệ thuật tuồng cung đình chứa
đựng những giá trị trường cửu của dân tộc.
3. Giá trị truyền thông và nhu cầu hiện đại
Truyền thống dân tộc trong mọi hoạt động vật chất và tinh thần không phải là những giá trị bất
biến. Cuộc sống luôn luôn biến đổi, luôn luôn vận động về phía trước dẫn tới những bước nhảy
vọt tạo ra những khúc ngoặt lịch sử, khép lại một thời kỳ cũ và mở ra một thời kỳ mới. Truyền
thống luôn luôn vận động và biến đổi cùng với sự biến đổi về mọi mặt của đời sống. Không như
thế, nó sẽ trở thành vật cản của lịch sử và sớm muộn cũng bị diệt vong.
Nói tới những biến đổi hiện nay của đất nước cũng là nói tới tính hiện đại của sự phát triển.
Nhưng hiện đại không thể cắt đứt với quá khứ mà phải là cầu nối giữa quá khứ và tương lai.
Hiện đại là nhân tố quyết định sự có mặt của cái ngày xưa trong xã hội ngày mai, là người thẩm
xét cao nhất đối với di sản của quá khứ. Sự thẩm xét ấy có thể đúng, cũng có thể sai. Nhưng dù
đúng hay sai thì nó vẫn. giữ vai trò quyết định đối với tính liên tục hay tính đứt đoạn của một
truyền thống văn hoá, đối với sự ra đi tạm thời hay vĩnh viễn của một loại hình nghệ thuật.
Lịch sử đã có những thời kỳ mà xã hội đương thời dứt bỏ đi một truyền thống, ưa thích hoặc
chán ghét một loại hình nghệ thuật. Tuy nhiên, lịch sử cũng chứng minh rằng, có những nghi lễ
tôn giáo, những phong tục tập quán tưởng đã mất đi lại có lúc phục hồi. Cũng có những loại hình
nghệ thuật đã tàn tạ trong một thời gian có lúc lại bừng dậy với một sức sống mới. Có thể lấy thí

sản và nói chung là của toàn thể nhân dân lao động. Sức mạnh của giai cấp vô sản là ở chỗ nó
lấy lợi ích dân tộc làm lợi ích của bản thân mình và nói như Các Mác, giai cấp vô sản trở thành
dân tộc.
Chính với tinh thần trên mà khẩu hiệu mới về văn hoá trong hiến pháp Việt Nam là "Dân tộc, hiện
đại, nhân văn". Đó là sự phát triển và nâng cao, trong thời đại ngày nay, khẩu hiệu đã được nêu
lên trong Đề cương văn hoá (1943) : "Dân tộc, khoa học, đại chúng".
Ngày nay, sự trường tồn của tuồng cung đình phụ thuộc vào chỗ nó nắm được tinh thần của thời
đại. Điều này nghĩa là nó phải được dân tộc hoá, hiện đại hoá và nhân văn hoá hơn nữa.
Đứng trước nguy cơ suy thoái và có thể diệt vong của một bộ môn nghệ thuật mà ông cha ta từ
đời này qua đời khác bỏ vào đấy biết bao công sức và tâm huyết, thế hệ chúng ta, đặc biệt là
giới khoa học và nghệ sĩ cảm thấy trách nhiệm lịch sử đè nặng lên vai. Có rất nhiều việc khẩn
cấp phải được tiến hành để làm thế nào thế hệ chúng ta chuyển giao được di sản quý báu này
đến con cháu mai sau :
1. Cần phải có một cuộc điều tra xã hội học để tìm hiểu thị hiếu thẩm mỹ của các tầng lớp nhân
dân với nghệ thuật tuồng và tuồng cung đình, để có những biện pháp khoa học hữu hiệu, đưa
nghệ thuật tuồng vào công chúng rộng rãi trong cả nước.
2. Nhà trường giữ một vai trò cực kỳ quan trọng trong việc chuyển giao di sản tinh thần. Hiện
nay, lơ là đối với việc giáo dục nghệ thuật truyền thống cho học sinh là một thiếu sót nghiêm
trọng. Mác đã từng nói về sự vô dụng của âm nhạc trước những cái tai không biết nghe nhạc.
Nghệ thuật tuồng làm thế nào có thể được thế hệ trẻ ưa thích nếu như họ không được tiếp xúc
với nó và có những hiểu biết tối thiểu về giá trị của nghệ thuật này.
3. Các nhà văn hoá và các nghệ sĩ tuồng cần có thêm sự khuyến khích và ủng hộ từ phía Đảng
và Nhà nước, để có thể đi sâu hơn nữa trong việc tìm tòi, nghiên cứu, biểu diễn nhằm bảo tồn và
nâng cao hơn nữa di sản quý báu này của ông cha ta.
GS. Vũ Khiêu