Tập làm văn là môn thực hành.
Đó là điều hầu như ai cũng nói. Nhưng vẫn còn nhiều điều cần nói khi “nhìn lại”
việc dạy thực hành này.
Dường như ít người để ý đến bản chất “dạy nghề” trong dạy thực hành. Thực ra dạy kỹ
năng là “dạy nghề”, dạy “kỹ thuật” dù là dạy những kỹ năng trong hoạt động trí óc(1) Đã
là học một kỹ năng thì phải học theo mẫu, phải học làm theo một quy trình. Hình như
ít người chú ý đến điều đó, hơn nữa còn hiểu sai về nó. Việc coi thầy đưa ra các bài mẫu
là một thứ áp đặt làm học sinh rập khuôn thiếu sáng tạo khi làm văn là một biểu hiện.
Cần phân biệt sao chép theo mẫu và học theo mẫu, không nên giận những kẻ sao chép mà
không thấy cái đúng trong nguyên tắc. Trước khi viết văn sáng tạo, các nhà văn đều đi
tìm các “mẫu” để học, tìm các bậc thầy để học “bí quyết” tham khảo “cách làm”. Trẻ học
nói và cả người lớn học nói cũng đều nghe người khác nói (như tìm đến “mẫu”, tất nhiên
ở đó có cái đúng, cái hay) mà học theo, “bắt chước” nói theo cách đó. Những người
không đi học, những người đã thôi học đều học theo cách đó dù chưa ý thức đầy đủ.

Qui trình dạy thực hành

Qui trình dạy thực hành như các bác thợ cả truyền nghề, các thầy đào tạo công nhân kỹ
thuật làm có thể tóm lược như thế này:
1. Phân tích mẫu, rút ra những điều có tính lý thuyết về cách làm.
2. Cho học trò
thực hành từng mức độ.
- Có thể tập từng thao tác cơ bản.
- Có thể lắp ráp lại theo một cái mẫu đã cho với hai giai đoạn được cung cấp vật liệu, linh
kiện - tự tìm vật liệu hoặc chế tác ra các linh kiện.
- Có thể làm các sản phẩm với yêu cầu sáng tạo khác nhau từ một cái “mẫu” (cải biên ở
điểm này điểm khác, có thể tạo ra một sản phẩm khác hẳn cơ bản về mặt nào đó để đáp
ứng yêu cầu thực tế).
Qui trình này không phải là trước nay không thực hiện nhưng ý thức cho rõ ràng thì chưa
chắc đã có ở nhiều người. Có cả chuyện thầy không biết đóng vai thợ cả làm mẫu. Cái lý
luận hơi mơ hồ là tôn trọng sự sáng tạo của học sinh vì làm văn là sáng tạo hoặc cho rằng

hạn. Có thể là khôi phục lại một văn bản với sự rút gọn tước bỏ các chi tiết phụ nào đó.
Có thể ở mức cao hơn: thay vai kể. Khi đã làm quen với việc kể chuyện dựa trên chất liệu
có sẵn, học sinh mới có thể tự tìm chất liệu xây dựng cốt truyện… để làm loại bài kể
chuyện theo truyện có thực hay hư cấu vừa sức. Với văn nghị luận cũng vậy, rất cần
được học tập làm theo các cái mẫu phù hợp với các hình thức luyện tập thích hợp. Nếu
coi nghị luận chứng minh là một kiểu bài mang tính độc lập có những đặc thù khác giải
thích, khác bình luận, thì việc dạy thực hành từ tập nói đến tập viết cũng phải hướng về
yêu cầu cụ thể về thể loại với các nội dung phù hợp (từ nội dung vấn đề gắn với đời sống
học sinh đến trọng tâm rèn luyện về phương pháp).
Lại cũng phải nói thêm về việc dạy thực hành tập làm văn là vấn đề tập nói. Với phương
hướng dạy kỹ năng giao tiếp ngôn ngữ không thể không đề cao việc dạy nói, đặt nó vào
đúng vị trí của nó. Dạy nói một thứ
ngôn ngữ văn hóa (không phải chỉ là “khẩu ngữ”
như có người hiểu lầm khi nói về ngôn ngữ nói) thực ra là yêu cầu với tất cả các bộ môn
và nhiều thầy cô giáo các môn đã ý thức từ lâu. Trong môn văn cần có ý thức cao hơn,
quan tâm đầy đủ hơn, quán triệt trong mọi khâu dạy tiếng Việt, trong mọi lúc (như khi
phát biểu xây dựng bài ở dạy đọc văn bản). Đặc biệt trong môn tập làm văn, cần có ý
thức từ việc chọn đề bài tập đến việc hướng dẫn nói theo yêu cầu. Kể chuyện không phải
là đọc lại một câu chuyện viết sẵn. Nghị luận có thể là “tranh luận tay đôi” không chỉ là
đọc một bài “toàn vẹn” hay một đoạn viết sẵn!
Cuối cùng cũng phải nêu ra sự lúng túng hiện nay trong cả nhận thức lẫn việc làm khi dạy
tập làm văn. Tình trạng quá đề cao sự sáng tạo khi làm văn, thậm chí đòi hỏi đào tạo
“người cầm bút” (!) đã đẩy việc dạy lý thuyết đến chỗ cóp nhặt sách vở kể cả sách vở
chép kinh nghiệm nhà văn để tạo ra những lời khuyên bảo hơn là những hướng dẫn cụ thể
về phương pháp. Giáo viên chắc cũng ít người đủ tư cách là “người cầm bút” để đàng
hoàng nhận đào tạo “người cầm bút” nên càng dễ “mặc cảm” trước cái chức năng mà
nhiều nhà sư phạm đòi hỏi ở họ. Học sinh, kể cả cuối cấp THPT, hiện viết câu chưa thành
câu, càng ngơ ngác khi nghe lý thyết làm các bài văn ra văn, càng sợ bị đòi viết những
thứ “văn là người”!
Đi vào dạy “thực hành” thì càng thấy những di hại của quan điểm đào tạo “người cầm