Dạy Tập làm văn như thế nào ở tiểu học?
(bài 1)
Cũng như dạy ngữ văn nói chung, dạy “văn học” nói riêng, dạy tập làm văn cũng
tồn tại nhiều điều đáng để cả xã hội quan tâm. Chúng tôi xin giới thiệu loạt bài viết
về bộ môn này để quý thầy cô giáo nhìn lại một chút trong quá trình giảng dạy môn
tập làm văn.
Nhìn lại mục tiêu

Mục tiêu gắn từng cấp lớp
Ít ra từ cấp phổ thông cơ sở, dăm chục năm nay cái mục tiêu đào tạo “năng lực văn” với
khả năng thưởng thức nghệ thuật khi đọc văn và sáng tạo nghệ thuật khi làm văn đã là
thứ “xưa sao nay vậy”, đường cũ đã đi khó có thể đổi hướng. Có những người còn hùng
hồn tuyên bố có chữ mới có trường dạy (chữ), các dân tộc không có chữ ai mở trường để
dạy trẻ nói cái thứ khẩu ngữ - tức là thứ ngôn ngữ nói, nôm na mách qué theo họ. Và có
“tập làm văn” cũng là thứ tập làm các văn bản cao sang đầy tính văn chương, đầy tính qui
phạm và “cử tử” viết bằng thứ chữ cao quí. Xưa thì tờ “biểu” dâng vua cũng phải là lời
lời hoa mĩ, hàng hàng trầm bổng nhịp nhàng. Nay thì một bài miêu tả của mấy cháu bé
trên dưới mười tuổi cũng đòi hỏi làm ánh lên màu sắc văn hóa, màu sắc triết lý “vạn vật
hữu linh” với những ẩn dụ rung động lòng người bằng sức tưởng tượng! Và kể chuyện
với các cô cậu lớn hơn vài tuổi cũng phải biết xen những kiểu bài gọi là “miêu tả”, “biểu
cảm”, “nghị luận”… Có người còn sợ rằng để chữ Tập trong tên cái môn rèn luyện kỹ
năng này sẽ làm mất đi tính “cao sang”, “khoa học” của bộ môn, ít ra là làm nó mất tính
đối xứng với cái trục “đọc văn” tương xứng với nó trong nhiệm vụ dạy và học ở môn ngữ
văn này, sẽ làm cho nó lẫn với các thứ bổ trợ như kiến thức ngôn ngữ học, lý luận văn
học, văn học sử (1) . Có người còn đòi hỏi không được coi nhẹ vai trò chủ thể sáng tạo
của học sinh trong làm văn phải làm sao cho “mỗi chỗ, mỗi câu văn, mỗi ngôn bản đều là
một tín hiệu về năng lực văn và nhân phẩm người viết”, phải tạo điều kiện cho học sinh
“thực sự sáng tạo, thực sự bộc lộ con người mình” và coi “làm văn thử thách một cách
tổng hợp toàn diện con người học sinh về nhiều phương diện vốn sống vốn văn học, trình
độ chính trị, năng lực tư duy… và cả về phương diện nhân cách cá tính người cầm bút”!
Có người còn ở tầm triết học coi làm văn là quá trình “xâm nhập của chủ thể vào đối

“văn hóa nền” giữa kẻ nói và người nghe (2). Tập làm văn chính là học hỏi cách nói một
ngôn bản hay cách viết một văn bản đáp ứng cái chiến lược giao tiếp phù hợp với qui luật
giao tiếp đó.

Bài tập làm văn, thực chất vẫn là một văn bản giao tiếp gián tiếp với một đối tượng cụ thể
(ngầm ẩn). Nó vẫn phải trả lời được các câu hỏi mà Bác Hồ đã thu gọn lại: Viết cái gì?
Viết cho ai? Viết để làm gì? Tất cả các lý thuyết và kinh nghiệm tạo lập một văn bản chỉ
là cách nói phù hợp qui ước chung trong trường hợp ấy mà thôi. Khi nắm vững cái yêu
cầu cơ bản về giao tiếp người ta sẽ dễ dàng học tập cách làm ngôn bản, văn bản cụ thể
qua cách học ở trường hay tự học qua mẫu thực tế sau này (theo đúng cách đã được dạy ở
trường).

Cái cuối cùng ở tập làm văn là qua các giờ tập nói, tập viết, học sinh sẽ có được năng lực
tạo lập ngôn bản, văn bản phù hợp, đáp ứng yêu cầu của cuộc sống ở trường học hiện
nay và trường đời sau này. Không nhằm vào cái đích tạo lập năng lực giao tiếp ấy sẽ
không hòa nhập được với cộng đồng, không thể đạt được các mục đích giao tiếp dù là ở
cuộc giao lưu tình cảm, ở cuộc tranh luận thông thường hay trong các giao dịch có tính
chính trị - xã hội. Cái ước mong thỏa mãn các yêu cầu cụ thể có thể tầm thường có thể
cao cả mới là cái nhu cầu có thật của người thường. Còn chuyện làm nghệ thuật, chuyện
“chủ thể hóa” hay “đối tượng hóa” cao siêu chỉ là yêu cầu của một nhóm nhỏ có những
điều kiện đặc biệt về nhiều mặt mà thôi, chạy theo các thứ cao siêu, lơ lửng với đại trà
trong lúc thiếu khá nhiều điều kiện cơ bản sẽ chỉ gặt hái thất bại có thể rất thảm hại.

Cũng nên nói về quan niệm về tính chất “giáp ranh” của môn làm văn. Phê phán việc
nhập làm văn vào tiếng Việt, coi làm văn chỉ là công việc thực hành tiếng Việt, người ta
đòi hỏi trả lại cho môn này vị trí vốn có của nó là vị trí giáp ranh giữa hai môn văn và
tiếng Việt để cho nó đáp ứng chức năng riêng của nó mà chỉ nó mới có được! Quan niệm
này rõ ràng là xuất phát từ yêu cầu môn ngữ văn đào tạo năng lực văn chương và hiểu
chữ “Văn” theo nghĩa văn - nghệ - thuật. Thực tế cho thấy cần phải hiểu chữ: “Văn”
(“văn bản”) cần học đọc, học viết ở trường phổ thông để đáp ứng nhu cầu của người phổ