Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
1
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA NGỮ VĂN
……………….*******………………
TIỂU LUẬN VĂN HÓA
Đề tài:
PHÁC THẢO THẪM MỸ NHÂN CÁCH VIỆT NAM
Truyền thống và hiện đại.
Giảng viên: TS Ngô Thời Đôn
Học viên :Đoàn Thị Minh Trà

HUẾ, ngày 24 tháng 12 năm 2009
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ Ngô Thời Đôn,người đã tận tình giảng dạy và khơi
mở cho chúng tôi những miền tri thức mới lạ và sâu sắc về văn hóa dân tộc và mối
quan hệ giữa hình thái ý thức này với văn chương.
Tiểu luận này như bản thu hoạch quá trình tiếp nhận môn học ,báo cáo kết quả học tập
của bản thân tôi trong thời gian vừa qua.
Huế,ngày 24 tháng 12 năm 2009
2
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
MỤCLỤC Trang
A.LỜI MỞ ĐẦU:………………………………………………………………… 4
B.NỘI DUNG: ……………………………………………………………………. 4
I.Thẫm mĩ nhân cách Việt Nam truyền thống.

Người ta nói rằng :”văn hóa là động lực phát triển của xã hội” (1),là nền tảng tinh thần
của xã hội ,một mục tiêu định hướng bao trùm ,tác động sâu xa đến các lĩnh vực hoạt
động khác như :kinh tế ,chính trị ,tư tưởng ,khoa học,giáo dục(2).Văn hóa Việt Nam là
sản phẩm do những chủ thể nhân cách Việt Nam xây đắp nên.
Trong bài tiểu luận này, người viết thử đi vào tìm hiểu những nét thẫm mĩ nhân
cách Việt Nam trong dòng sống từ truyền thống vươn đến hiện đại.
Thiết nghĩ thử vạch ra đôi nét thẫm mĩ nhân cách Việt Nam trong bối cảnh dân tộc
đang vươn mình ra biển lớn thế giới cũng là một cách vừa định vị dân tộc vừa là sự
bộc lộ ,khẳng định một bản lĩnh văn hóaViệt Nam trong sự hội nhập lớn từ phạm vi
khu vực đến phạm vi toàn cầu,góp phần không ngừng bồi đắp nhân cách Việt,nâng
cao vị thế dân tộc ,xây dựng một đất nước phát triển và chung tay xây đắp ngôi nhà
thế giới hòa bình ,thịnh vượng.
(1)Theo PGS-TS Đỗ Lai Thúy ,(2) Theo GS Nguyễn Văn Hạnh.
4
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
B.PHẦN NỘI DUNG
Soi mình vào dòng lịch sử ,tìm trong đó những giá trị thẫm mỹ để xây đắp cho
nhân cách hôm nay ,đó là một cách tư duy khôn ngoan .Gamzatov đã nói rất chí
lí:”Nếu hiện tại ám sát quá khứ bằng súng lục thì quá khứ sẽ nả súng lục vào tương
lai”.Tuổi trẻ Việt Nam rất thấm thía điều đó vì sau lưng họ là cả một bề dày lịch sử
mấy nghìn năm văn hiến .Tài sản quý giá ấy không dễ gì tuổi trẻ ở đất nước nào có
được .Tuổi trẻ Việt Nam hiểu cái gia tài tinh thần của các thế hệ cha ông xưa để lại là
toàn diện và vẫn giữ được những giá trị hiện đại.Tất cả những vốn liếng đó đã kết tinh
thành những giá trị nhân cách con người Việt Nam ,đặc biệt là những giá trị thẫm mĩ
nhân cách.
Thẫm mĩ nhân cách không chỉ là cái thẫm mĩ đẹp .Đó chỉ là một biểu hiện ,một
phương diện của nhân cách .Thẫm mĩ nhân cách còn là cái thẫm mĩ trác tuyệt ,thẫm
mĩ cái bi…của nhân cách .Thẫm mĩ nhân cách Việt Nam là sản phẩm của đời sống
thẫm mĩ đặc thù Việt Nam.Đặc thù đó tập trung biểu hiện nơi cái thẫm mĩ của lịch sử
kinh tế- chính trị -xã hộiViệt Nam

sống xã hội kinh tế đó .Công xã nông thôn là nơi nảy sinh và nuôi dưỡng tinh thần dân
chủ;nó là ‘trung tâm duy nhất của tự do và sinh hoạt công dân’(C.Mác),nhưng ở Việt
Nam quan hệ huyết thống tự nhiên của công xã thị tộc hòa vào cơ cấu công xã nông
thôn .Tinh thần con người Việt Nam là một sự thống nhất trong đối lập giữa tính tự
do,dân chủ và tính tuân thủ theo các trật tự huyết thống .Từ đó cho thấy thẫm mĩ nhân
cách Việt Nam truyền thống sinh thành bằng quan hệ đồng nhất giữa mỗi con người
với cộng đồng xã hội.
Trên cơ cấu công xã nông thôn theo quan hệ huyết thống ,một thể chế xã hội NHÀ-
LÀNG –NƯỚC được sinh thành một cách chặt chẽ và ràng buộc lẫn nhau.Thể chế xã
hội đã cộng hưởng lớn đến thẫm mĩ nhân cách Việt Nam,đặc biệt là đơn vị tổ chức gia
đình. Nhân cách Việt Nam cảm nhận xã hội bằng cảm thức gia đình.Những hệ tư
tưởng triết học ,mĩ học phương Tây đề cao cá nhân cực đoan ,hạ thấp gia đình ảnh
hưởng rất hạn chế đối với thẫm mĩ nhân cách Việt Nam.Con người Việt Nam từ xưa
đến nay đều rất sợ cái phức cảm “mồ côi gia đình”.Tình gia đình luôn là sức sống
tinh thần trong lòng họ.Dù gót chân đã từng in dấu khắp xứ sở xa lạ thì đi theo trái tim
con người Việt Nam mỗi khi phải rời xa quê hương vẫn là :ngôi nhà cha mẹ, tổ tiên xa
xôi,hay mái rạ ,đụn rơm ủ khói …
Những câu thành ngữ ,tục ngữ quen thuộc mà người Việt ta vẫn luôn nhắc nhở
nhau như: “lá rụng về cội “,cáo chết ba năm còn quay đầu về núi”,”uống nước nhớ
nguồn” là dấu ấn của phức cảm ấy trong tâm thức người Việt.Trong những cuộc
chiến đấu chống xâm lược, chính tình yêu gia đình là một động lực mạnh mẽ thúc
giục mỗi con người Việt Nam bước vào chốn sinh tử .Hình ảnh người mẹ già,người
chị yếu hay người em nhỏ ngây thơ lại là những hình ảnh khiến những chiến sĩ bồn
chồn nhớ trên những chặng đường hành quân,lại là động cơ chiến đấu của họ.
Trong “Tống Biệt Hành” Thâm Tâm viết :
Đưa người ta không đưa qua sông
Sao có tiếng sóng ở trong lòng .
Bóng chiều không thắm không vàng vọt
Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong .
6

xóm yêu thương lẫn nhau của những người trong một làng như:’lá lành đùm lá rách
“,tối lửa tắt đèn có nhau,’bầu ơi thương lấy bí cùng ,tuy rằng khác giống nhưng chung
một giàn”,…có lẽ xuất phát từ chính tình yêu làng mạc ,thương yêu người đồng
7
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
hương . Cũng với tinh thần ấy , ta mới cảm thụ hết nỗi đau bất lực của lão Hạc, vì
nghèo đói để đến nỗi đứa con trai duy nhất (trong tác phẩm ‘Lão Hạc’- Nam Cao)phải
đi kiếm ăn biệt xứ .Nỗi lo sợ vì con đi làm cao su chỉ là nỗi sợ thứ yếu ,cái chính yếu
vẫn là nỗi đau con trai biệt xứ đã ẩn tàng và dày vò tâm can lão nông đáng
thương,đáng trọng ấy.
Tâm thức làng quê bồng bềnh thẫm mĩ trong cảm hứng và kí ức về “hội làng”,một
hoạt động văn hóa thẫm mỹ trữ tình,tươi tắn trong khuôn khổ văn minh xóm
làng.Chính từ đây,một nền văn hóa Việt Nam thần túy và thuần phát được hình thành
với những hằng số văn hóa bền vững.Chính cái chất văn hóa ấy đã chống đỡ,ngăn
chặn những luồng văn hóa ngoại nhập trong suốt một trường kì lịch sử nạn đồng hóa
của xâm lược phương Bắc.
Có dịp trở về với những đêm tiếng trống hội làng để nghe lại linh hồn Việt Nam
trong Folklo ta mới cảm hết cái chiều sâu tâm thức làng quê lắng đọng như là vô thức
trong nhân cách truyền thống Việt Nam qua những giai điệu quan họ Bắc ninh ,câu hò
mái nhì,mái đẩy xứ Huế ,qua câu dân ca vọng cổ miền sông nước Tiền giang,Hậu
giang…
Làng Việt không những có tác dụng ngăn ngừa những phản giá trị thẫm mĩ của
nhân cách mà còn bồi đắp cho nhân cách Việt trở nên đẹp đẽ ,trác việt.Làng Việt là
cộng đồng của nhiều nhà,nhiều họ ;là một cộng đồng gia tộc rộng mở.
Từ LÀNG đến NƯỚC.Nước là một đơn vị hành chính lớn nhất trong cơ cấu xã hội
và trong ý thức truyền thống Việt Nam,nó vẫn không ra ngoài khái niệm huyết
thống ,gia tộc.Một định nghĩa về khái niệm quốc gia ,đất nước dựa theo những nội
dung phổ biến sẽ không bao giờ là khái niệm đầy đủ đối với Việt Nam truyền
thống .Huyền thoại “Lạc Long Quân- Âu Cơ”là huyền thoại về cái khởi đầu mô hình
mẫu mực của các mối liên kết cộng đồng trong tinh thần gia tộc .Do vậy nó đặt quy

Đất nước hiện diện từng giây từng phút trong đời sống sinh hoạt thường nhật của
mỗi người Việt Nam.Không gian của đất nước trở nên huyền ảo ,lung linh;là nơi nảy
nở tình yêu lứa đôi;là không gian sinh tồn của cộng đồng dân tộc;là nơi chôn nhau cắt
rốn của mỗi một đời người.Đất nước cũng là núi sông, rừng bể ;là cội nguồn của dòng
giống Lạc Hồng.

Thể chế Nhà –Làng –Nước đã qui định thẫm mĩ nhân cách truyền thống Việt Nam.
Đời sống lịch sử -xã hội-kinh tế ấy đang qui định mỗi nhân cách ấy ý thức mình trong
mối quan hệ đồng nhất với cộng đồng chung chứ chưa tự ý thức mình là một cá nhân
riêng tư .Do vậy ,truyền thống nhân đạo thẫm mĩ Việt Nam chỉ đặt vấn đề giải phóng
cộng đồng chung chứ chưa đặt vấn đề giải phóng cá nhân.
Từ khi quan hệ kinh tế hàng hóa phát triển ở thế kỉ XVIII, ý thức về cá nhân chớm
nở. Cơ cấu tổ chức của thẫm mĩ nhân cách truyền thống có chuyển động ,có yếu tố
cách tân. Thẫm mĩ cái bi tráng tuy vẫn là hạt nhân của tổ chức nhân cách nhưng thẫm
mĩ cái bi chân chính của số phận cá nhân cũng xuất hiện trong thẫm mĩ nhân
cách.Nguyễn Du ,Hồ Xuân Hương, Nguyễn Gia Thiều đã cất cao giai âm chủ là thẫm
mĩ cái bi trên những số phận cá nhân.
Một Nguyễn Du –đại thi hào dân tộc –danh nhân văn hóa thế giới-ở thời đại mình
sống,dù rất ý thức về tài hoa và nhân cách của bản thân cũng phải ngậm ngùi mà than
thở:
9
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
Bất tri tam bách dư niên hậu
Thiên hạ hà nhân khốc Tố Như?
(Độc Tiểu Thanh kí)
Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa
Người đời ai khóc Tố Như chăng ?

3. Thẫm mĩ nhân cách Việt Nam – sản phẩm của điều kiện địa lí tự nhiên Việt
Nam.

Cây đa bến cũ con đò khác đưa
Cây đa bến cũ còn lưa
Con đò năm ngoái ,năm xưa mô rồi?
(Ca dao)
Nước non nặng một lời thề
Nước đi đi mãi không về cùng non
Nhớ lời nguyện nước thề non
Nước đi chưa lại non còn đứng trông …
(Tản Đà-Thề non nước )
Thiên nhiên mĩ lệ xiết bao trong huyền thoại con người :
Tiếng hát ai chiều nay vang lừng trên sông .Nhớ Lưu Nguyễn ngày xưa lạc tới đào
nguyên .Kìa đường lên tiên ,kìa nguồn hương duyên ,đâu đó tiếng đàn xao xuyến phím
tơ lưu luyến mấy cung u huyền ,mấy cung trìu mến như nước reo mạn thuyền .Âm ba
thoáng rung cánh đào rơi .Nao nao bầu sương khói phủ quanh trời .Lênh đênh dưới
hoa chiếc thuyền nan.Quê hương dần xa lấp núi ngàn
(Văn Cao-lời bài hát Thiên thai)
Nghệ thuật Việt Nam đã làm hiện lên một thẫm mĩ nhân cách Việt Nam đang tắm
mình trong những suối nguồn thiên nhiên rất nhiều màu vẻ.Những công trình kiến trúc
Việt xưa bao giờ cũng hòa lẫn cùng cây lá thiên nhiên làm nên đặc thù của kiến trúc
Việt.
Với nhân cách Việt Nam ,tự nhiên trong những thuộc tính thẫm mĩ của mình đã trở
thành những chuẩn mực cho thẫm mĩ của chính con người.Người Việt Nam từ ngàn
xưa đến nay vẫn có xu hướng hướng về thẫm mĩ –cái thuần phác ,cái hồn nhiên,vốn là
những chất thẫm mĩ được chứa đựng trong tự nhiên.Người Việt Nam ưa thích những
cách sống ôn hòa ,nhẹ nhàng có lí mà cũng có tình,hồn hậu như chính thiên
nhiên.Họ yêu những ai chân thành cởi mở ,xởi lởi Thẫm mĩ của cái đẹp nhân cách
truyền thống và hiện đại Việt Nam lấy tự nhiên làm một hệ qui chiếu rất trực tiếp.Nó
muốn tìm nơi tự nhiên những bản thể nhân sinh .Đó là sức mạnh rất hùng hậu cho một
tư tưởng thẫm mĩ Việt Nam truyền thống trong cuộc gặp gỡ để chan hòa vào tư tưởng
Macxit sau này.

(Truyện Kiều –Nguyễn Du)
Quá trình đó không chỉ xảy ra mạnh mẽ,sâu sắc nơi những hoạt động tư tưởng –
thẫm mĩ dân gian.Khả năng đồng hóa Nho giáo một cách mãnh liệt từng được tìm
thấy trong dân gian thể hiện qua bài ca dao dí dỏm :
Mình về ta chẳng trung cho về,
Ta nắm vạt áo ta đề câu thơ .
Bài thơ ba chữ rành :
Chữ trung chữ hiếu ,chữ tình là ba
Chữ trung là để phần cha,chữ hiếu phần mẹ ,đôi ta chữ tình.

Quá trình đó còn được thấy rõ qua một bộ phận thơ ca của các nhà sư thời Lí –
Trần.Thơ thiền lúc đó không còn mang bản chất tôn giáo của nó mà đã trở thành triết
lí sống đẹp đầy bản lĩnh dân tộc và mang nét văn hóa Đông A.
Trạch đắc long xà địa khả cư
Dã tình chung nhất lạc vô dư
12
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
Hiếu thì trực hướng cô phong đỉnh
Trường khiếu nhất thanh hàn thái hư.
(Ngôn Hoài-Sư Không Lộ)
Dịch thơ :
Kiểu đất long xà chọn được nơi
Tình quê nào chán suốt ngày vui
Có khi đỉnh núi trèo lên thẳng
Một tiếng kêu vang lạnh cả người.
(Phan Võ dịch)
Dứt bỏ cuộc đời trần tục đi tu, Sư Không Lộ,nhà sư gốc gác dân chài này lại sống
chan hòa trong tình yêu quê hương ,yêu thiên nhiên.Chọn được thế đất lí tưởng theo
thuật phong thủy nhà sư đã gắn mình với vườn tược ,cỏ cây Tình yêu cuộc sống có
lúc lên đến tột đỉnh khiến nhà sư hét lên.Tiếng hét mãnh lực là lời vô ngôn lại làm run

không loại trừ một điều gì trên cõi đời này.Phải chấp nhận lệ tuần hoàn để đừng cuồng
vọng về sự trường sinh bất tử,để đừng còn những tham, sân ,si làm cho tâm hồn trở
nên bất tại,từ đó mà giữ một thái độ sống – chết an bằng.Nhưng những mâu thuẫn
giằng xé không tự ý thức được trong tâm can mỗi người về sự sống –chết như một
ánh sáng trực giác giờ đây đột ngột bật ra trong tâm linh thiền sư như một chân lí:

Đừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết,
Đêm qua sân trước một nhành mai.
Hai câu thơ nói lên một chân lí hiển nhiên về sức mạnh của sự sống ,sự vận động
đi lên của cuộc sống con người mà trong hoạt động thực tế của mình ,nhà sư đã hiểu
dần ra và một lúc nào đó chân lí này đã hoàn toàn lay đảo quan điểm tuần hoàn của
nhà thiền học trong ông và làm cho ông đốn ngộ :Sự sống là vĩnh cữu,qui luật tiến đi
lên của sự sống là vĩnh cửu.Nhà sư đã phát hiện cái đẹp của sự sống ,cái ý vị đẹp đẽ
đầy ý nghĩa thẫm mĩ quý giá nhất của sự sống dài lâu của con người trên trái đất này
trong tinh thần lạc quan chứ không phải ở tinh thần xuất thế ,giải thoát vốn chứa đầy
trong những bài kinh kệ của giáo lí nhà Phật .
Quá trình đó cũng diễn ra nơi các nhà tư tưởng như Nguyễn Trãi,Ngô Thì
Nhậm,Nguyễn Bỉnh Khiêm Tư tưởng Nhân nghĩa trong quan niệm của Nguyễn Trãi
khác xa với Nhân nghĩa trong phạm trù nhân của hệ tư tưởng khổng Mạnh
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
(Bình Ngô Đại Cáo –Nguyễn Trãi)
Nếu phạm trù Nhân ở Nho giáo mang ý nghĩa chỉ đạo lí con người thì nội dung nhân
nghĩa theo quan điểm của Nguyễn Trãi còn gắn với tinh thần yêu nước,thương dân
qua việc trừ bạo – yên dân
14
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
Quan điểm Thiền của Ngô thì Nhậm (được trình bày trong tác phẩm :Trúc Lâm
tông chỉ nguyên thanh ) không hề giống với thiền Ấn Độ hay Trung Hoa .
Cũng vậy ,về sau chủ nghĩa duy lí của phương Tây đến được với tinh thần Việt

hóa Phương Đông – và Phương Tây trong sự hấp thu và gạn lọc các luồng văn hóa
đó, là nét thẫm mĩ nhân cách Việt Nam hiện đại,làm nên kì tích lịch sử : một đất
nước nhỏ mà đã đánh thắng hai cường quốc lớn,khiến cho thế giới phải thán phục
tinh thần và khí phách của dân tộc Việt Nam .Đó là Phan Bội Châu,Hồ Chí Minh,Võ
15
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
Nguyên Giáp những đại biểu cho thẫm mĩ nhân cách ấy của con người Việt Nam
trong thời hiện đại.
Có những phút làm nên kịch sử
Có những phút hóa thành bất tử
Có những lời hơn vạn bài ca
Có những con người do chân lí sinh ra.
( Hãy nhớ lấy lời tôi- Tố Hữu)

2.Thời kì đất nước đổi mới,hội nhập :
Sau hơn 20 năm hội nhập cùng thế giới trong bối cảnh giao lưu rộng mở trên nhiều
lĩnh vực đời sống, thẫm mĩ nhân cách Việt Nam mang nét đẹp của tinh thần duy
lí,đề cao thực nghiệm,tự chủ ,dấn thân,sáng tạo trên tinh thần kế thừa những nét
thẫm mĩ truyền thống : yêu nước ,trọng tình (duy tình) ,liên tục kế thừa truyền
thống
Trải bao thăng trầm của lịch sử , tinh thần yêu nước vẫn giữ nguyên vẹn giá trị
đối với nhân cách Việt Nam hiện đại. Sự hội tụ đông đảo của những người con Việt
Nam ở nước ngoài tại Hội nghị người Việt Nam ở nước ngoài lần I;những hưởng ứng
mạnh mẽ,nhanh chóng và rộng khắp của đồng bào ta trong nước cũng như ngoài nước
trong những đợt kêu gọi quyên góp ,cứu trợ đồng bào bị thiên tai bão lũ trong nhiều
năm qua đã minh chứng cho sự bền vững của nét thẫm mĩ nhân cách gốc rễ ấy ở
người Việt Nam qua thử thách của thời gian và không gian.
Con người Việt Nam hôm nay đang hồ hởi làm kinh tế và đột phá trên mọi lĩnh
vực khoa học, giáo dục, y tế, văn hóa,chính trị, để đưa dân tộc không ngừng tiến lên.
Bên cạnh những nét nhân cách trác việt ,nhân cách con người Việt Nam hiện đại

lực văn hóa.Thẫm mĩ nhân cách Việt Nam hiện đại kế thừa ,phát huy từ thẫm mĩ nhân
cách Việt Nam truyền thống hòa nhập nhưng không hòa tan,tạo được nội lực mạnh mẽ
gieo vào lòng bạn bè thế giới sự mến mộ ,thán phục ,tin tưởng qua nhiều vai trò gần
đây của Việt Nam trên nghị trường khu vực và thế giới như : vai trò thành viên không
thường trực Hội Đồng Bảo An Liên Hợp Quốc với số phiếu tín nhiệm 183/190 ;chủ
tịch luân phiên của Hội Đồng Bảo An Liên Hợp Quốc .Ỏ phạm vi khu vực ,Việt Nam
là thành viên tích cực giữ chức vị chủ tịch luân phiên Asian.(Đông Nam Á)
Một dân tộc biết làm giàu cho trí tuệ từ những cái mình nhận được và làm giàu
cho trái tim từ những cái họ trao đi,thẫm mĩ nhân cách đó là bản ngã dân tộc được
thêu dệt từ lớp trầm tích văn hóa Việt sẽ bất chấp sự tàn phá của thời gian ,bất chấp sự
ngoại sinh của của văn hóa ngoại lai,đóng góp mạnh mẽ vào công cuộc Công nghiệp
hóa,Hiện đại hóa đất nước và góp phần xây dựng một thế giới rộng mở ,hòa bình ,đa
dạng trong thống nhất.
D.TÀI LIỆU THAM KHẢO
18
Tiểu luận văn hóa Đoàn Thị Minh Trà
1.Tuổi Trẻ thẫm mĩ,Hoàng Thiệu Khang,NXB Trẻ TP Hồ Chí Minh,1987.
2.Sách giáo khoa Ngữ Văn 12,tập 1, NXB GD,2008.
3. Sách giáo khoa Ngữ Văn 11,tập 1, NXB GD,2007.
4.Ca dao Việt Nam,Đinh Gia Khánh,NXB Trẻ TP Hồ Chí Minh,1998.
19