Những cạm bẫy tư duy
(Phần cuối)

Chúng ta xây dựng những kiểu ý nghĩ vô ích theo từng biểu thời gian có thể
nhận thức được. Một chiếc bẫy tư duy có thể trói buộc chúng ta chỉ trong một khoảnh
nào đó khắc hoặc cũng có thể là suốt cuộc đời. Tác hại của cả hai loại bẫy này là như
nhau. Do tính chất ngắn ngủi nên sự lãng phí thời gian và sinh lực mà những chiếc
bẫy tạm thời gây ra rất khó nhận biết và điều chỉnh. Chúng đến và đi trước khi ta nhận
thức được những hành vi của mình. Kết quả là chúng càng xuất hiện nhiều hơn. Một
công dân thành thị của thế kỷ XXI có thể hoàn toàn thoát khỏi cái bẫy tư duy kéo dài
hơn vài phút trong một khoảng thời gian nhất định hay không vẫn còn là một nghi
ngờ. Tác hại tích lũy trong suốt một ngày từ những cái bẫy nhỏ này sẽ gây ra sự suy
kiệt khó lường
Ngưng trệ
Trong bẫy ngưng trệ, con đường tiến tới mục tiêu của chúng ta gặp phải cản
ngại. Chúng ta không thể làm gì thêm cho đến khi nhận được một cuộc gọi, một sự cho
phép, một cuộc gửi nguyên vật liệu, một cảm hứng mới. Nhưng thay vì chuyển sang
những việc khác, ta lại duy trì tình trạng giậm chân tại chỗ cho đến khi có thể tiếp tục
công việc đó một lần nữa. Nói tóm lại, chúng ta chờ đợi.
Để chuẩn bị cho buổi gặp mặt tại nhà vào lúc 8 giờ, chúng ta lau dọn nhà cửa,
tắm rửa, thay quần áo, bày biện đồ ăn thức uống. Mọi thứ đều sẵn sàng. Nhưng đồng
hồ chỉ mới 7 giờ 30. Bây giờ cho đến khi khách đến, ta làm gì? Chúng ta
có thể dùng
khoảng thời gian này để làm một số việc vặt mà trước sau gì cũng phải làm. Hoặc tự
cho phép mình thư giãn một chút. Nhưng ta không
cảm thấy đây là khoảng thời gian
trống. Ta nhận thấy dường như mình đang bận rộn: đang chuẩn bị một buổi tiệc. Sự
thật là trong thời gian này, ta không
làm gì cho bữa tiệc cả, nhưng lại duy trì trạng thái
bận rộn của mình như khi đang chuẩn bị tiệc. Cũng giống như những người lính trong
cuộc diễu hành khi đụng phải một bức tường, ta cứ tiếp tục để tâm đến công việc của

chí ta càng vô thức hơn. Khi tái diễn dưới dạng khuếch đại, ít nhất ta cũng mong đợi
đạt được mức độ bảo đảm cao hơn về tình trạng hoàn tất của công việc. Trong khi
người chủ nhà trong trường hợp ngưng trệ thì không còn hoài nghi gì về việc anh ta đã
chuẩn bị cho buổi tiệc rất đầy đủ. Anh ta kiểm tra lại những hai, ba lần chỉ với mục
đích giết thời gian.
Nếu việc tái diễn, những ước muốn và những lời ca thán tỏ ra có tác dụng, ta
có thể ưu tiên xem xét một hình thức tinh vi khác của bẫy ngưng trệ: tình trạng
đình
trệ
. Dù đã mệt mỏi với việc tìm cách giữ mình ở trạng thái bận rộn khi chẳng có việc
gì để làm, ta vẫn không cải thiện được tình hình. Thay vì vậy, ta ngồi lơ đãng, mụ mị
trong tình trạng tê liệt tư duy. Tuy nhiên, trạng thái lơ đãng này không đơn giản là sự
thiếu vắng ý nghĩ. Nghịch lý thay, đầu óc đình trệ vừa trong tình trạng trống rỗng, lại
vừa bị choáng chỗ hoàn toàn. Ta cảm thấy tình trạng căng thẳng của những nỗ lực tư
duy. Ta bận. Nhưng khi được hỏi đang bận việc gì, ta không thể trả lời được.
Khi không thể làm bất kỳ việc gì hữu ích để tiến đến mục tiêu, tốt hơn là chúng
ta hãy quên nó đi và chuyển sang việc khác – ngay cả khi mục tiêu là vô cùng quan
trọng và lựa chọn thay thế không đáng kể. Bất kỳ giá trị gì được tạo ra cũng đều thỏa
đáng hơn so với việc giết thời gian đơn thuần. Trước khi bị rơi vào tình thế phải làm
một việc gì đó để cứu cả thế giới khỏi thảm họa hạt nhân hủy diệt hàng loạt, hãy thong
thả uống một cốc trà. Khi đứng xếp hàng chờ tính tiền, ta có thể quan sát những người
khác hoặc vui thú với những hình ảnh tưởng tượng của riêng mình. Khi bị kẹt xe, ta có
thể tập vài bài tập thể dục tĩnh luyện. Thời gian bắt buộc phải chờ đợi thường là cơ hội
quý giá để thư giãn một chút khi ta không thể tạo ra một thời điểm đặc biệt nào dành
cho việc thư giãn trong cuộc sống bận rộn của mình. Đây là dịp để tắm táp thư giãn
hoặc tản bộ, cho chó ăn, nói chuyện về xử thế với một đứa trẻ, giải thích hình khối của
những đám mây. Rơi vào bẫy ngưng trệ, ta đã vứt bỏ món quà mà khoảnh khắc trống
trải mang lại.
Những chọn lựa thay thế cho việc giết thời gian đôi khi bị giới hạn bởi tình
huống mà ta phải chờ đợi. Ta không thể giải thích hình khối của những đám mây trong

tắc. Có nhiều khả năng sẽ tìm ra được một giải pháp đột phá nếu ta đánh một giấc và
mơ thấy những giấc mơ.
Ngưng kết là trạng thái vô thức mặc dù chúng ta bắt buộc phải cân nhắc. Nếu
phải quyết định ngay bây giờ thì việc chọn bừa một lựa chọn nào đó vẫn tốt hơn là cứ
ngồi nhìn. Nếu không thể trả lời một câu hỏi trong bài thi, ta có thể đoán. Đương
nhiên, lựa chọn một cách tùy hứng có thể sai lầm. Thế nhưng nếu cứ chịu đựng trong
chiếc bẫy ngưng trệ thì cũng không thể mảy may làm giảm bớt nguy cơ này. Vì vậy
hãy chấm dứt sự lãng phí thời gian và tìm cách đưa ra quyết định chắc chắn: bằng cách
tung một đồng xu.
Chắc chắn, điều gây phiền toái nhất của tình trạng ngưng trệ là sự lo lắng. Lo
lắng là nghĩ về những khả năng rủi ro tiềm ẩn mà chúng ta không thể can thiệp. Ta
đánh mất một chiếc vali trên xe buýt và phải đợi đến sáng mới có thể đi tìm lại. Trong
thời gian chờ đợi đến sáng, ta không thể làm gì cả. Thế nhưng ý nghĩ của ta cứ quanh
quẩn với vấn đề này hết lần này đến lần khác. Ta “phân vân” không biết liệu có thể tìm
thấy chiếc vali hay không. Ta “hi vọng” rằng sẽ tìm được nó. Ta “ước ao” giá như ta
chưa từng làm mất chiếc vali.
Chúng ta đã nghe cả ngàn lần rằng: lo lắng chỉ vô ích. Lo lắng không mang lại
lợi lộc gì ngoài việc khiến ta đau khổ. Không giống như những loại bẫy khác, đây là
loại bẫy rất dễ dàng nhận diện khi nạn nhân là một người khác. Nhưng nếu chúng ta
chính là người hay lo lắng thì ta sẽ không nhận thấy rõ rằng những hành động của
mình là vô ích và ngu xuẩn. Không nhận biết được điều đó, ta có cảm giác mê muội
rằng những vấn đề sẽ tự thành ra tệ hại hơn trừ khi ta suy nghĩ về chúng. Bất kỳ khả
năng rủi ro nào cũng đều được ta xem như một kẻ thù lợi hại sẵn sàng tấn công ngay
khi ta quay lưng. Hoặc có thể hiện tại ta phải chịu đựng để xoa dịu cơn thịnh nộ của
chúa. Trong bất cứ trường hợp nào thì việc không lo lắng vẫn mang đến cảm giác rằng
ta đang liều lĩnh một cách không thể giải thích được.
Thời gian đã bị lãng phí vào việc duy nhất là chờ đợi – chờ một tiếng chuông
reo, đợi một chương trình bắt đầu, đợi tin tốt hoặc tin xấu đến, đợi đường thông xe, đợi
cho bài thuyết trình chán ngắt kết thúc – như một phần quan trọng trong cuộc sống.
Thế nhưng ngoại trừ những khoảnh khắc này ra, chúng ta cũng có thể khổ sở bởi tình

đơn thuần là một vị hoàng đế tương lai, một cô bé con không chỉ là một phụ nữ trong
tương lai. Hoàng tử, trẻ con, sinh viên, học viên, những tác giả chưa được biết đến,
những nghệ sĩ đang sống chật vật và viên chức trung cấp đều là những chủ thể hoàn tất
và đã được xác định rõ. Họ đã có thể đối mặt với những niềm vui, nỗi khổ lớn nhất của
cuộc đời.
Ngưng trệ kéo dài ẩn chứa một nghịch lý lớn. Sau thời gian dài chờ đợi, ta lại
cảm thấy tiếc nuối những ngày tươi đẹp đã qua. Trong dịp kỷ niệm ngày cưới, người
nghệ sĩ chưa thành danh đã từng trao cho vợ mình một chùm nho và ước ao đó là
những viên ngọc trai quý giá. Thế rồi nhiều năm sau đó, khi đã đạt được thành công
lớn, anh tặng vợ chuỗi hạt trai và lại ước gì nó chỉ là những trái nho như ngày nào.
Cuộc sống không có khúc dạo đầu. Cuộc sống bắt đầu ngay trong hiện tại.