Hình thành và phát trin khái nim chuyn hóa
vt chng trong ch- Sinh
hc 11 - Trung hc ph thông

Ngô Th Ngc Hà

i hc Giáo dc
LuLí luy hc; Mã s: 60 14 10
ng dn: PGS. TS. Nguyc Thành
o v: 2011

Abstract: H th lý lun v Khái nim, v hình thành và phát trin khái
nim Sinh hnh thc trng dy hn hóa vt chát và
ng" - Sinh hc 11 - Trung hc ph thông.Xây dng các bin pháp hình
thành và phát trin khái nim, thit k giáo án có s dng bin pháp hình thành và
phát trin khái nim trong dy h- Sinh hc 11 - Trung hc ph thông.
Thc nghi kim tra gi thuyt c tài.

Keywords: Sinh hc; Chuyn hóa vt cht; Chuy   ng; Lp 11;
ng dy

Content
1. Lý do chọn đề tài
1.1.Do yêu cầu yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
Mc tiêu ci mc ph thông là: ng ni dung
c, sách giáo khoa ph thông mi nhng yêu
cu phát trin ngun nhân lc phc v CNH- c phù hp vi thc tin và
truyn thng Vi
1.2 Xuất phát từ thực trạng dạy và học khái niệm Sinh học hiện nay
Chng kin thc ca hc sinh phn ln ph thuc vào vic nm v
ca mi KN, nc ni dung KN Sinh hc. Tuy nhiên có mt tình trng ph bin là

























, 















 ,





















p 9, lp 10 ph thông.
Bên ct nhiu lu c nghiên c
trin các KN v c t chc s trong dy hc Sinh hc  
ca tác gi ng Th D Thy- 2008. Luc s ca Nguyn Th Thm  2010
 cn các KN trong dy hc phn Sinh hc t bào-
Sinh hc 10-  u nhn mnh vic cn thit phi s dng cac bin
t giúp hc sinh h thng kin thn ca bài.
3. Mục tiêu nghiên cứu
c h thng khái nim trong Chương I: Chuyển hóa vật chất và năng
lượng- Sinh học 11 – Trung học phổ thông” cùng bin pháp hình thành và phát trin
khái nim nhm nâng cao hiu qu dy hc sinh hc
11 nói riêng.
4. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu
4.1.Đối tượng nghiên cứu
H thng các khái ni n hóa vt ch 
Sinh hc 11 THPT cùng các bin pháp hình thành và phát tri
4.2.Khách thể
4.2.1. Giáo viên: Giáo viên dy b môn Sinh hng THPT - H Long- Qung Ninh.
4.2.2. Hc sinh : Hc sinh lp 11 thuc 4 trng THPT- H Long- Qung Ninh.
5. Giả thuyết nghiên cứu
Bng cách hình thành và phát trin các khái nim, hc sinh s nm vng kin thc
và rèn luy thng hóa kin thc khái ni- Sinh hc
11- Trung hc ph thông.
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
6.1.Hệ thống cơ sở lí luận về Khái niệm, về hình thành và phát triển khái niệm Sinh học
6.2. Xác định thực trạng dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”-
Sinh học 11- Trung học phổ thông
6.3. Xây dựng các biện pháp hình thành và phát triển khái niệm trong chương I
“Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Sinh học 11- Trung học phổ thông
6.4.Thiết kế giáo án có sử dụng biện pháp hình thành và phát triển khái niệm trong























 : 

















































- 





























.
1.1.1.3. 





























n thc và dy hc
KN có vai trò rt quan trng trong nhn thc b  hình thành các
c. Chính vì vy phát triy hc luôn phi
gn lin vi s hình thành và phát tric.
1.1.2. Khái niệm sinh học
1.1.2.1.Th nào là k sinh hc
Là nhng khái nim phn ánh nhng du hiu và thuc tính chung, bn cht nht
ca các cu trúc sng,các hing, quá trình ca s sng. Khái nim sinh hc còn phn
ánh nhng mi liên h, nhng ma KN vi nhau.
1.1.2.2. Các loi khái nim sinh hc
KN sinh học chuyên khoa: là KN sinh hc phn ánh tng cu trúc, hing,
quá trình ca mng hay mng sinh hc nhnh, phn ánh tng
dng quan h riêng bit cng y.
KN sinh học đại cƣơng: là loi khái nim phn ánh nhng du hiu, hing, quá
trình, quan h n ca s sng, chung cho mt b phn hoc toàn b gii h
trình Sinh hc 11 bao gm kin thn ánh v
1.1.2.3. S hình thành khái nim sinh hc
Lí lun dy hc sinh h nh quá trình hình thành KN có th bng 2 con
ng qui np và din dch




4: 






5: 












6: 









(3) 








cht. 



 (
 , 








)
Quy na
̣
p
(2) 










 


 . 







 .




( ,







c
(5) 










Con
đườn
g diễn
dịch
- 







 i mi.
- 


y  n v i my hc, nhing
nhi my hc vi vic s dng nhin dy hc hii
n ni dung liên kt gia các bài hc.
- 









 










, , 












Chƣơng 2: HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KHÁI NIỆM TRONG CHƢƠNG I -
SINH HỌC 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
2.1. Phân tích nội dung chƣơng I : “Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng” Sinh học
11 -Trung học phổ thông
2.1.1. Phân tích chủ đề của chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Sinh học
11- Trung học phổ thông
  n hóa vt ch   
Sinh hc 11 nghiên cu  c t ch ng là
Thc vng vt.Có th hiu CHVC- NL là bii vt chng sang
các dng khác nhau  trong t bào. K t dng vt chc ly
 n vào trong t bào, bin thành t hp cht hu
 và lc bii tip tng và các hp cht trung
gian và các ch không s dc thng.
y, v quá trình chuyn: Ly vào, Chuyn hóa, Bài xut
Quá trình ly vào bao gm: Thu nhn ,Bii, Vn chuyn hóa.
Mn nh u phc hin và thc hi nhnh.
Chuyn hóa, vn chuyn thc hic ph 
vy, s chuyn hóa din ra nhanh hay chm ph thuc vào yu t bên trong và bên ngoài
.
Quá trình chuyn hóa din ra trong t bào gm 2 mng hóa và d hóa.
Quá trình bài xut các cht không cn thi      m con
 vn chuyn.
T ch  m quá trình thì CHVC- NL  c 
th  c dit b sau:

nh 
nh 
nh
Do sách giáo khoa hin nay còn vit Thc vng vt riêng nên khi dy
có th c theo trình t các bài, mi quán trim
  qua tng bài và sau mng tm chung.
2.1.2. Phân tích các nội dung cấu thành của chương I “Chuyển hóa vật chất và năng
lượng” Sinh học 11- Trung học phổ thông
2.1.2.1. Chuyn hóa vt chng  Thc Vt
- Vt cht t c thu nh:
Dng vt
cht :cht vô

     c vt s d c các cht  d   
khoáng, dng phân t t keo( tr mt s ng hp lc mt s phân t
hht)
ng thu nhn: Thc vt t c thu nhn b và lá.
c nhn  r qua lông hút vào các t bào ri vào mch g.
Phân t CO
2
c thu nhn qua lá ch yu nh l khí, ri vào gian bào.
ng ác thu nhn qua t bào có dip lc chuy
ng hóa hc
 thu nhn: Vt chc thu nh (Thc cht là vào t bào c
quan thu nhn ) ch yu b th ng (Khuch tán t  i
có n thp )
-Vt chc chuyn t  dng vt chc hp thu qua
n chuyn ti gian bào
+Dng vt chc vn chuyn
n t   thc hing hóa,
trong t khoáng ch y bào lá
CO
2
n t bào có dip l tng hp cht h
ng vn chuyc, khoáng qua h mch dn (Mch gn gian bào
ca lá.Chc to ra t c dn gian bào ca t  s dng nh mch
rây.
 vn chuyn:
Do chênh lch áp sut thm thu cu và cung vn chuyn
- Vt chc chuyn hóa trong t bào :
Vt chc vn chuyn t n t bào cht
+ Dng vt cht: Các ion khoáng, và phân t CO
2

h
ng vn chuyn:Nh h tuc h tun hoàn kép.
 vn chuyn:
Do chênh lch áp sut thm thu cu và cung vn chuyn
-Vt chc chuyn hóa trong t bào:
+Dng vt cht: Các ion khoáng, và phân t CO
2
, O
2.

2
, O
2.
qng hô
hp. Chng và O
2
c chuyn vào máu và mch bch huyn t bào tng
hp cht h.
: Ch ng hoc b ng
+Quá trình chuyn hóa:
ng hóa: To cht h và tng hp các cht h
D hóa: Phân gii các cht h tng hp tp
cht không s dng s thi ra ngoài t bào r
th.
-Vt cha s i ra ngoài bt hoc hô hp
+Vt cht t t bào thi ra gian bào qua màng t bào
+Vt cht t gian bào vào h tun hoàn, h tiêu hóa.
+Vt cht t h tun hoàn, tiêu hóa chuyng. Ta có th
 hóa quá trình hp th vt chng t  b
sau:

hoá (t bào)
Vt ch

 sng
i (thc vt: lá;
ng vt h tun
hoàn, h tiêu hoá)
2.1.3. Phân tích sự phát triển hệ thống các khái niệm của chương I “Chuyển hóa vật
chất và năng lượng” Sinh học 11- Trung học phổ thông
 hic quá trình phát trin ca nhng ni dung KN mt cách sâu sc và
toàn din ta nên nhóm các KN vào các yu t  kho sát chúng, nên trong khuôn kh
lu  cp ti s hình thành và phát trin các KN CHVC- NL
- Chuyn hoá vt chng - Sinh hc 11- 
SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KHÁI NIỆM TRONG CHƢƠNG I-
CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG. Chuyển hóa
vật chất
và
năng lượng
ở động vật
Thu nhận
Vật chất

Ô xi

Cơ quan

Túi tiêu hóa









tim - 
Chuyển hóa


Đào thải
Con




2.2. Phân tích nội hàm các khái niệm trong chƣơng I “Chuyển hóa vật chất và năng
lƣợng” Sinh học 11- Trung học phổ thông

Khái niệm
Ni hàm khái nim
1
-Hấp thụ nƣớc
c ch yu  r ca thc vt.Trong quá
c vn chuyn t t vào lông hút,
qua t bào nhu mô v, t bào ni bì, vào ti
mch g ca r.
2

- Cân bằng nƣớc
 a quá trình hp th c và
c.
9
-Nguyên tố dinh dƣỡng
khoáng thiết yếu
- Là nguyên t mà
+Thiu nó cây không hoàn thành chu trình sng
+Không thay th
+Tham gia trc tip vào quá trình chuyn hóa
vt chng.
10
-Nguyên tố đa lƣợng
Là nguyên t chim t l >=100 mg/kg cht khô
ca cây
11
-Nguyên tố vi lƣợng
Là nguyên t chim t l <=100 mg/kg cht khô
ca cây
12
- Quá trình khử nitrat
Là s bii t d
3-
)thành
d (NH
4
+
)
13
- Quá trình đồng hoáNH

Có ánh sáng mt trc dip lc h
to ra cacbonhidrat và ôxi t khí cacbonic
18
- Sắc tố quang hợp
Các sc t hp th ng ánh sáng s dng
cho quá trình quang hp.Chúng  trong lc lp
ca thc vt hoc phân tán trong t bào cht .
19
- Pha sáng
Là pha chuyng c
c DL hng ca các liên
kt hóa hc trong ATP và NADPH.
-Di s dng H
+

n t cho vic hình thành ATP và NADPH,
ng thi gii phóng oxi
20
- Quang phân ly
c to H
2
và O
2

21
- Pha tối
Quá trình kh CO
2
din ra trong cht nn ca
lc lp, nh   c hình thành

Là mt phn ct sinh hc cha trong
 kinh t t, c, qu,
lá.
28
- Hệ số kinh tế
Là t s ch     
kinh t và tng s cht khô quang hc.
29
- Hô hấp sáng
Là quá trình hô hp xng thi vi quang
hp, hp th O
2
xy ra cùng vi s thiCO
2
ph
thuc vào ánh sáng.
30
- Cƣờng độ hô hấp
 p ca thc vt, tính
bng s mg CO
2
thoát ra hay s mg O
2
hp th
trong m  thi gian và m  khi
ng
31
- Tiêu hóa nội bào
Là s phân gii các cht hy ra trong t
bào ti nhng xoang riêng bit (lizoxom)

- Bề mặt trao đổi khí
i khí O
2
khuych
tán t  và khí CO
2

t  ra ngoài.
37
- Tuần hoàn đơn
Ch có 1 vòng tun hoàn
38
- Tuần hoàn kép
Có 2 vòng tun hoàn, gm vòng tun hoàn nh
và vòng tun hoàn ln.
39
- Tuần hoàn hở
- ng
mch, tii cht trc tip vi các
t  v tim.
40
- Tuần hoàn kín
-          
thông liên tc trong m v tim
41
- Chu kì tim
Là hong ca tim mang tính chu k gm:Pha
t co, pha giãn chung
42
- Huyết áp

Mô t thí nghim H2.3
Bƣớc 3: Phân tích du hiu chung, bn cht
T thí nghing du hiu biu hin ca áp sut r (du hiu bên ngoài)
ng thi gii thích s xut hin nhng biu hi
HS:
+Du hiu ngoài: Hing r nha và hing  git
+Du hiu bn cht: Lc gây ra do các t bào r ch t khoáng lên các
mch g.
Bƣớc 4
ng dn HS hoàn thi các du hiu và hình thành khái nim, GV hi :
Vy cây rêu có áp sut r không?
HS:  lc lc là do các t bào r ch t
khoáng lên các mch g  thc vt có mch.
T u HS t phát biu KN. Sau khi HS phát biu KN, GV cht li ln na V
KN áp sut r: Là lc gây ra do các t bào r ch t khoáng lên các
mch g  thc vt có mch.
Bƣớc 5: Luyn tp, vn dng KN
Ví dụ 3:   Khái nim Quang h  Thc vt C
3
, Thc vt C
4
, thc vt
p  các nhóm thc vt Thc vt C
3
,C
4

hc 11SGK) bng din dch
Bƣớc 1t v
Quá trình quang hp có din ra ging nhau  tt c các loài thc vt hay không?

O
- ATP, NADPH
- CO
2

Sn phm
- O
2

- ATP, NADPH
- (CH
2
O)

Loi phn ng
- Ôxihóa
- Kh
Vai trò
Bi    

C nh CO
2
( Kh CO
2

thành cacbonhidrat)
-  m ca pha sáng và pha ti hãy cho bit O
2
c gii phóng t phân
t H

2
u
tiên

photphat
PEP
PEP
Sn phm nh
u tiên
APG
AOA
Hp cht AOA
Hp cht AOA
chuyn hóa thành
Malat.
u kin c nh
Ánh sáng, nhi,
n CO
2
, O
2
bình
ng.
Ánh sáng, nhi
cao, n CO
2

gim, O
2


i din
Ph bin  Thc vt:
Cây g ln, cây h u
-Ngô, mía, c lng
vc, c gu
-Dng,
cây thuc bng. Bƣớc 4i vào h thc
Gv xây dng Grap v i chng  thc v phân tích giúp HS
nh c v trí ca KN trong h thng các KN có liên quan

Bƣớc 5: Luyn tp và vn dng KN:
Cho HS vn dng khái nim mi bng vi xui có th 
sut cây trng thông qua viu chnh quá trình quang hp c nào?
2.3.2.2. Bin pháp phát trinKN CHVC-NL bng b khái nim
- i vi GV: S du bit nhi KN và
mi quan h gia các KN
- i vi HS: Bng ving dn HS t l khc sâu kin thc
và ghi nh lâu bn 
2.3. Xây dựng hê
̣
thô
́
ng BĐKN CHVC-NL với sự hỗ trợ của phần mềm IHMC
Cmap Tools
2.3.1. Các dạng BĐKN
- Da theo thành phn, có các d ch có KN,B ch có các
ng ni, B câm,B hn hp,

nh KN ph thuc KN tng quát c hc:


3:  thuc KN t

c:


4: Xây dng các dng và các ki hình thành và phát trin KN mi.


5: Xây dn DH cn thi hình thành và phát trin KN
mi


6: Thit k giáo án có s d hình thành và phát trin KN cho HS.
Sơ đồ 2.1: Sự phát triển KN chuyển hóa vật chất và năng lượng ở Thực vật
Sơ đồ 2.2: Sự phát triển KN chuyển hóa vật chất và năng lượng ở Thực vật

Sơ đồ 2.3: Sự phát triển KN chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật