Lý thuyết trường nghĩa và việc phân tích văn
bản thơ cho học sinh trung học phổ thông
Hoàng Thị Hà Trường Đại học Giáo dục
Luận văn ThS. ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Ngữ văn)
Mã số: 60 14 10
Người hướng dẫn: PGS.TS. Đỗ Việt Hùng
Năm bảo vệ: 2010 Abstract. Trình bày cơ sở lý luận: Cơ sở ngôn ngữ học; cơ sở tâm lý và giáo dục
học. Thực trạng việc phân tích văn bản thơ ở nhà trường THPT và việc ứng dụng
trường nghĩa vào việc phân tích văn bản thơ. Đề xuất cách dạy ứng dụng trường
nghĩa vào phân tích văn bản thơ cho học sinh THPT. Thực nghiệm sư phạm: Thiết
kế giáo án thực nghiệm “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử, dạy thực nghiệm, kiểm
tra, đánh giá kết quả thực nghiệm.

Keywords. Ngữ văn; Phương pháp dạy học; Phân tích thơ; Lý thuyết trường nghĩa Content
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Trước sự bùng nổ của nền kinh tế tri thức, giáo dục trong những năm qua đã có những
chuyển biến mạnh mẽ nhằm đào tạo những con người mới đáp ứng yêu cầu của thời đại.
Trung tâm đổi mới của giáo dục là đổi mới hoạt động dạy học. Trong đó, dạy học theo
hướng tích hợp là một xu thế phổ biến trên thế giới. Dạy học theo hướng tích hợp là chìa

chức năng thi ca và một nhà văn học mà thờ ơ với các vấn đề ngôn ngữ thì đều lỗi thời như
nhau”( Jacopson-“Ngôn ngữ và thi ca”,Tài liệu dịch ĐHTH Hà Nội).
Việc ứng dụng những thành tựu của ngôn ngữ vào phân tích văn học mở ra những hướng tiếp
cận, giải mã mới cho các văn bản văn học, đặc biệt là thơ.
Việc đọc hiểu các văn bản thơ chiếm một tỷ lệ khá lớn trong chương trình THPT. Phân tích
văn bản thơ là một công việc thường xuyên và không kém phần khó khăn phức tạp của người
dạy và người học. Giải mã ngôn ngữ thơ sao cho đúng, trúng tư tưởng, chủ đề tác phẩm, sao
cho ra cái được biểu hiện, mạch ngầm văn bản của một thứ ngôn ngữ đa nghĩa, cô đọng, hàm
súc, giàu hình ảnh như thơ bằng một con đường gần nhất. Đấy là điều người viết hết sức quan
tâm.
1.3. Một vấn đề cốt lõi của ngôn ngữ học là ngữ nghĩa học vẫn luôn được lưu tâm, việc
nghiên cứu đã đạt được những thành tựu quan trọng trong đó lý thuyết như lý thuyết về
trường nghĩa( trường từ vựng ngữ nghĩa) là đối tượng được các nhà nghiên cứu quan tâm từ
rất lâu. Nghiên cứu trường nghĩa (trường từ vựng ngữ nghĩa) sẽ làm sáng tỏ các mối quan hệ
ngữ nghĩa của hệ thống từ vựng. Đặc biệt, nếu đặt các từ của trường nghĩa trong hoạt động,
người nghiên cứu sẽ có điều kiện phát hiện ra quy luật chuyển hóa từ trạng thái tĩnh sang
trạng thái động, qua đó phát hiện ra các đặc điểm sử dụng của từ ngữ.
1.4. Phân tích văn bản thơ trong chương trình THPT đã có rất nhiều cách tiếp cận như tiếp
cận từ thể loại, từ hệ thống thi pháp. Cùng với việc tiếp cận văn bản từ các yếu tố ngoài văn
bản thì việc tiếp cận văn bản thơ từ chính hệ thống ngôn ngữ ( yếu tố nội tại của văn bản)
trong mối quan hệ với các yếu tố ngoài văn bản là một công việc hết sức quan trọng. Vì khi
phân tích văn bản thơ, ngoài những yếu tố cần tìm hiểu như: xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, thể
loại thì việc phân tích chính ngôn bản như câu chữ, hình ảnh, nhịp điệu…là hết sức cần thiết,
đặc biệt là tìm ra nội dung cái được biểu đạt, mạch ngầm văn bản đằng sau những câu chữ cụ
thể.
Ngôn ngữ thơ, đặc biệt là thơ trữ tình nghiêng về biểu hiện với việc tổ chức kép các
lượng ngữ nghĩa vừa là một thử thách với người đọc, vừa là vẻ đẹp độc đáo, thú vị của thứ
ngôn ngữ “ý tại ngôn ngoại”.
Tuy nhiên, trong quá trình dạy học văn ở nhà trường THPT, do thói quen của lối dạy
học cũ (tách rời các phân môn) và đặc biệt là việc phân tích văn bản thơ theo lối cảm tính,

R.Jakobson đi tìm các nguyên tắc tạo ra văn bản thơ làm nên “tính thơ”, “tính văn học” để
phân biệt văn bản văn học với phi văn học, mà tính văn học, tính thơ là do cách cấu tạo chất
liệu ngôn ngữ mà thành. Mục tiêu số một của thi pháp học cấu trúc là tìm ra mô hình cấu trúc
của văn bản, từ đó tìm cách để giaỉ mã văn bản. Lý thuyết đọc của chủ nghĩa cấu trúc kết hợp
với ký hiệu học nghệ thuật chú ý thêm phần ngữ nghĩa học và dụng học, trong đó phương
diện ý nghĩa, tạo nghĩa đóng vai trò quan trọng. Mà nói đến ý nghĩa thì cấu trúc học phải mở
ra, biến đổi, chứ không khép kín, bất biến như trường phái hình thức Nga và phê bình mới
Anh, Mỹ quan niệm.
Chủ nghĩa cấu trúc ra đời có ảnh hưởng rất lớn tới việc nghiên cứu, giải mã tác phẩm
thơ. Mở ra nhiều hướng tiếp cận mới mang tính liên ngành cho hai ngành khoa học ngôn ngữ
và văn học.
Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay việc tiếp cận thơ ca từ góc độ ngôn ngữ chưa thực sự
được quan tâm đúng mức. Ngoại trừ một số bài báo đăng rải rác trên các tạp chí (“Ngôn ngữ
thơ mới và ngôn ngữ thơ kháng chiến”-T.S Vũ Duy Thông, Tạp chí ngôn ngữ số1/2001;
“Một cách nói của ngôn ngữ thơ”- Hồng Diệu, Tạp chí ngôn ngữ số3/2001, “Ngôn ngữ thơ
hiểu thế nào cho phải?”-Trần Nhuận Minh,Tạp chí ngôn ngữ số6/2001; “Ngôn ngữ và nhà
thơ” -Đào Duy Hiệpv.v ) Chỉ đi vào một số mặt về ngôn ngữ của mảng thơ kháng chiến, về
một cách sử dụng số từ trong thơ Nguyễn Bính, một cách lý giải về ngôn ngữ thơ, một ý kiến
bàn luận về ngôn ngữ thơ, một nhận định về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và ngôn ngữ thơ,
giữa ngôn ngữ thơ và nhà thơ trong công việc sáng tạo v.v
Chỉ thấy một số ít chuyên luận đi vào miêu tả những hoạt động của ngôn ngữ thơ ca
dưới các góc độ khác nhau :Bùi Công Hùng-Góp phần tìm hiểu phong cách nghệ thuật thơ
ca, H, 1989. Phan Ngọc-Góp phần tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều, H,
1985. Nguyễn Phan Cảnh- Ngôn ngữ thơ,H, 1987. Hữu Đạt- Ngôn ngữ thơ ca Việt Nam,
Viện Hàn lâm khoa học Nga,M, 1993. Và một số luận văn, luận án nghiên cứu ngôn ngữ
nghệ thuật của từng tác giả khác nhau như: “Ngôn từ nghệ thuật trong thơ Nguyễn Bính”,
“Tìm hiểu ngôn từ thơ Hàn Mặc Tử” v.v
2.2. Lịch sử nghiên cứu văn học dựa trên trường nghĩa
Trường nghĩa và việc nghiên cứu trường nghĩa đã có từ lâu.Song, việc nghiên cứu sự
hành chức của một trường nghĩa mới đang ở giai đoạn đầu.

phương pháp này không phải không có hạn chế( tác phẩm bị chẻ ra thành những yếu tố nhỏ,
dễ làm mất tính chỉnh thể) nhưng sự phân tích lại đạt tới trình độ chính xác, khoa học như
vậy là khá tối ưu.
Trong luận văn này, tác giả mới thử nghiệm phân tích một số tác phẩm thơ ca nhưng
còn hết sức sơ lược về hướng phân tích văn học theo trường nghĩa, việc phân tích lại chủ yếu
nhằm so sánh giữa các phương pháp nên chưa thực sự đi sâu vào hướng phân tích này.
Tuy nhiên, việc ứng dụng trường nghĩa như môt phương pháp vào dạy học bộ môn Ngữ
văn, đặc biệt là ngôn ngữ thơ cho học sinh trong nhà trường THPT thì vẫn còn là một khoảng
trống, Đây là công việc người viết muốn tìm tòi đi sâu nghiên cứu.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu chung: Đề xuất một hướng tiếp cận văn bản thơ cho học sinh nhà trường THPT,
phân tích ngôn ngữ thơ dựa trên mối quan hệ ngữ nghĩa của hệ thống từ vựng (trường ngữ
nghĩa) với đề tài, chủ đề của văn bản thơ.
Mục tiêu cụ thể: Từ mục tiêu chung, trong qua trình triển khai nghiên cứu, đề tài sẽ tập trung
giải quyết những mục tiêu cụ thể sau đây.
3.1. Phân tích ngôn ngữ thơ đặt trong mối quan hệ với các trường nghĩa:
Trường nghĩa biểu vật
Trường nghĩa biểu niệm
Trường nghĩa tuyến tính (trường nghĩa ngang)
Trường nghĩa liên tưởng.
3.2. Chỉ ra các hiện tượng sử dụng đúng trường nghĩa, chuyển trường nghĩa.
Từ đó lí giải các biện pháp tu từ các hiện tượng lệch trường trong ngôn ngữ thơ. Từ đó tìm ra
mạch ngầm văn bản, cái được biểu đạt của ngôn ngữ thơ
3.3. Chỉ ra hướng tiếp cận văn bản thơ từ lí thuyết trường nghĩa
Xác định chủ đề, đề tài Xác lập các trường nghĩa giúp cho việc phân tích ngôn ngữ
thơ chính xác, rõ ràng, khoa học tránh tùy tiện chủ quan.
4. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi nội dung: đề tài giải quyết 3 mục tiêu ,nghiên cứu đề ra ở mục 3
- Giới hạn trong mục tiêu nghiên cứu; văn bản thơ ở chương trình THPT gồm ca dao, thơ
trung đại Việt Nam, thơ hiện đại Việt Nam, thơ nước ngoài

nghĩa
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
References
1. Phạm Thị Kim Anh. Tín hiệu thẩm mỹ thuộc trường nghĩa cây trong thơ Việt Nam.
Luận án tiến sĩ. ĐHSP.H, 2005
2. Aristote. Nghệ thuật thơ ca. Nxb văn học. H, 1999
3. Nguyễn Phan Cảnh. Ngôn ngữ thơ. Nxb văn hóa thông tin. H, 2001
4. Nguyễn Huy Cẩn. (chủ biên) Ngôn ngữ học, một số phương diện nghiên cứu liên
nghành. Nxb khoa học xã hội. H, 2008
5. Đỗ Hữu Châu. Cở sở ngữ nghĩa học từ vựng. NxbGD,1998
6. Đỗ Hữu Châu. Từ vựng học tiếng Việt.NXBĐHSP.H, 2004
7. Đỗ Hữu Châu. Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt. Nxb Đại học Quốc Gia Hà nội. H,
1996
8. Đỗ Hữu Châu. Trường từ vựng ngữ nghĩa và việc dùng từ ngữ trong tác phẩm nghệ
thuật. Ngôn Ngữ số 3,1974
9. Nguyễn Viết Chữ. Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường.
NxbGD. H,2009
10. Phạm Minh Diện. Tìm hiểu một số phương pháp phân tích ngôn ngữ tác phẩm văn
học( thử nghiệm so sánh các phương pháp qua việc phân tích một bài thơ). Luận văn
thạc sỹ ĐHSP.H,1985
11. Hồng Diệu. Một cách nói của ngôn ngữ thơ. Tạp chí ngôn ngữ số3, 2001
12. Hữu Đạt. Ngôn ngữ thơ Việt Nam. NxbGD. H,1996
13. Hà Minh Đức. Lý luận văn học.NxbGD.H,1995
14. Fde.Saussure. Giáo trình ngôn ngữ học đại cương. Nxb Khoa học xã hội, 2005
15. Phạm Nhị Hà. Trường từ vựng ngữ nghĩa chỉ màu sắc trong thơ Xuân Quỳnh. Luận
văn thạc sỹ khoa học Ngữ Văn. ĐHSP. H,2004
16. Nguyễn Thái Hòa. Tìm cái mới trong biểu đạt thơ Việt Nam hơn nửa thế kỷ qua. Tạp

37. Trịnh Thanh Sơn. Bàn về ngôn ngữ thơ. Tạp chí ngôn ngữ số6 ,2001
38. Trần Đình Sử. Những Thế giới nghệ thuật thơ. NXBGD-Hội Nhà văn,1995
39. Trần Đình Sử. Một số vấn đề thi pháp học hiện đại. Vụ giáo viên. H, 1993
40. Trần Đình Sử. Ngôn ngữ với việc lĩnh hội tác phẩm thơ. Tạp chí Văn Học số
10/1999
41. Trần Đình Sử. Tính mơ hồ, đa nghĩa của văn học. Tạp chí văn học. Số1/1996
42. Bùi Minh Toán. Những mối quan hệ hệ thống của ngôn ngữ và việc phân tích ngôn
ngữ nghệ thuật của tác phẩm văn học. Tạp chí ngôn ngữ số3,1989
43. Bùi Minh Toán. Từ trong hoạt động giao tiếp. Nxb GD, 1999
44. Nguyễn Bá Thành. Tư duy thơ và tư duy thơ Việt Nam hiện đại. NxbVăn học.H,
1996
45. Trần Khánh Thành.Vài nét về hướng sáng tạo trong ngôn ngữ thơ Việt Nam hiện
đại. Tạp chí văn học số 2, 1982
46. Trần Ngọc Thêm. Suy nghĩ về một phương pháp phân tích văn bản thơ.Tạp chí văn
học số 5, 1981
47. Lã Nhâm Thìn. Phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại.
NxbGD.H, 2009
48. Vũ Duy Thông. Ngôn ngữ thơ Mới và ngôn ngữ thơ kháng chiến. Tạp chí ngôn ngữ
số 1 , 2001
49. Đỗ Lai Thúy. Con mắt thơ. Nxb Lao động. H,1992
50. Hoàng Trinh . Thơ và hình thức thơ.Tạp chí Văn học số1, 1983
51. Trung Tâm Ngữ Văn. Mấy vấn đề về ngôn ngữ học và văn học. Nxb Khoa học xã
hội và nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh , 1997
52. Lê Dục Tú . Về một số đặc điểm của thơ hôm nay. Tạp chí văn học số 3, 1992
53. Nguyễn Như Ý(chủ biên). Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học.NxbGD, 2003