Nguồn gốc và diễn tiến của ngôn ngữ
2. Diễn tiến của ngôn ngữ
2.3. Nét nổi bật trong thời kì hình thành dân tộc là hình thành một ngôn ngữ dân
tộc thống nhất.
Dân tộc vốn là một phạm trù lịch sử, xuất hiện vào một giai đoạn nhất định, với
những điều kiện và hoàn cảnh nhất định.
Một trong những điều kiện quan trọng bắt buộc, để đảm bảo một cộng đồng
người hình thành một dân tộc (ví dụ như điều kiện về lãnh thổ, về kinh tế, về cấu
tạo tâm lí và văn hoá vật chất, văn hoá tinh thần…) là cộng đồng đó phải có một
ngôn ngữ chung.
Tuy nhiên, ngôn ngữ chính thức, thống nhất của nhà nước với ngôn ngữ thống
nhất của dân tộc không phải bao giờ cũng trùng nhau. Tình trạng này hiện nay
chúng ta vẫn còn quan sát được ở nhiều nước châu Phi: tại đó, có nhiều ngôn ngữ
của các dân tộc bản địa, nhưng ngôn ngữ nhà nước lại là một thứ tiếng châu Âu
nào đó, được phổ biến từ thời thực dân. Ví dụ tiếng Anh ở Nigiêria, tiếng Pháp ở
Mali và Ghilê…
Dân tộc được hình thành, làm tăng cường thêm sự thống nhất về nhiều mặt,
trong đó có thống nhất ngôn ngữ. Những dị biệt của ngôn ngữ mang tính xã hội
hoặc lãnh thổ giữa các bộ lạc, bộ tộc bị triệt thoái dần; còn những nét chung, thống
nhất càng ngày càng được phát hiện, xây dựng và củng cố để trở thành tài sản
chung của tất cả mọi người.
Thông thường, ngôn ngữ dân tộc có thể được xây dựng trên cơ sở của một
ngôn ngữ có sẵn (thường là phương ngữ ở vùng trung tâm kinh tế, chính trị, văn
hoá trong quan hệ nhà nước) hoặc xây dựng trên cơ sở của các tác động qua lại
dẫn đến sự tổng hoà, có chọn lọc từ các phương ngữ khác nhau. Ví dụ, có thể coi
tiếng Việt với phương ngữ Bắc (mà trung tâm là hai vùng đồng bằng sông Hồng,
sông Mã) thuộc trường hợp thứ nhất; còn tiếng Nga với sự tổng hoà các phương
ngữ Bắc Nga và Nam Nga cùng một phần tiếng Slave cổ, thuộc về trường hợp thứ
hai.
Tính thống nhất của ngôn ngữ dân tộc, tuy vậy, vẫn buộc phải chấp nhận tình
trạng còn tồn tại những phương ngữ địa lí và phương ngữ xã hội. Đó là sự thực

1. Nó không phát triển, biến đổi theo phương thức đột biến và cách mạng,
mặc dù luôn luôn biến đổi không ngừng
2. Trong các quá trình biến đổi, do những tác động ảnh hưởng nhiều chiều,
nhiều kiểu của nhiều nhân tố trong và ngoài ngôn ngữ, thì ba mặt: ngữ âm, từ
vựng và ngữ pháp của nó vẫn không biến đổi đồng đều như nhau. Để thực hiện
được chức năng làm công cụ giao tiếp và phản ánh, bảo đảm cho mọi người sử
dụng có thể hiểu được nhau, mặt từ vựng của ngôn ngữ bao giờ cũng thay đổi
nhanh nhạy nhất, mặt ngữ âm biến đổi chậm hơn rất nhiều so với từ vựng, còn
ngữ pháp là bộ phận biến đổi chậm nhất và ít nhiều nó mang tính cách của một
nhân tố, một thành phần bảo thủ.