Họa sĩ thì phải vẽ Khi Picasso qua đời, Bùi Xuân Phái đã viết trong cuốn sổ “nhật ký
nghệ thuật” của ông:
“Picasso đã sáng tác khoảng 25.000 bức tranh, để lại gia tài trị giá 5 tỷ
phrăng. Đó là một cái gương lớn về lao động nghệ thuật. Chúng ta đã
làm được bao nhiêu?”
Cũng trong cuốn sổ nhật ký ấy, Bùi Xuân Phái nêu cao một “khẩu
hiệu”:
“Những họa sĩ lớn làm việc nhiều vô kể. Không thể có một họa sĩ làm
việc lơ mơ mà lại có tài năng lớn bao giờ cả”.
Bùi Xuân Phái còn viết:
“Một đời người nghệ sĩ không lấy gì làm dài lắm, phần lớn không thọ
lắm thì phải [Toulouse - Lautrec, Modigliani]. ở Việt Nam đời anh
nghệ sĩ họa không dài, phần lớn thì giờ anh ta phải làm thì than ôi
không lấy gì làm đáng kể. Nó không dính dáng gì đến công việc sáng
tác tác phẩm. Phần đông họa sĩ Việt Nam không có nhiều tác phẩm để
lại [Tô Ngọc Vân chẳng hạn]. Đó là một điều đáng buồn!”.
Tuy nhiên: “Phải nhận trong nghệ thuật - Bùi Xuân Phái viết tiếp - có
nhiều cái khó, rất khó. Khi mà thấy nghệ thuật dễ dãi thì chính là anh
đang đi trên con đường mòn, đang làm lại một cái gì quen thuộc, cũ
rích, kém suy nghĩ, tìm tòi, nghiên cứu
Phải luôn luôn nâng cao mình lên, phải có nhiều vốn. Phải đáp ứng
được yêu cầu cao của xã hội. Không phải như làm cái bánh phục vụ
người ăn xong rồi tiêu đi mà người ăn cũng không cần biết là ai làm
bánh. Còn nghệ thuật thì trách nhiệm rõ hơn. Không thể thế nào xong
thôi! Không thể chỉ đạt kết quả là lấy được tiền!
Không. Phải đặt tài năng của anh vào đó. Nếu không có tài thì đừng
háo danh háo lợi. Phải trân trọng với công việc anh làm, dù là nhỏ bé.”
Một đoạn khác, Bùi Xuân Phái viết:

năng và phát triển nó lên. Không phải chỉ hiểu biết đơn thuần là làm
được, biết mà vẫn không làm nổi đấy vì có rèn luyện gì đâu. Cứ ngắm
cái ông thợ mộc giỏi kia, sao ông ấy bào dễ thế, tưởng chừng như mình
cũng làm được. ấy thế thử đưa cái bào cho mình bào xem sao?
Vấn đề nghệ thuật còn khó hơn nhiều. Chính vì thế vấn đề rèn luyện,
vấn đề làm việc đòi hỏi rất cần thiết. Không thể coi thường được”
Về Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm nói: “Bùi Xuân Phái có phong
cách, có bản lĩnh, không được ‘rộng’, nhưng cũng có thay đổi. Nếu cứ
đòi hỏi nhiều cái khác nữa ở Phái thì không thành Phái được. Nhắc đến
‘phố cổ’, ‘chèo’ thì phải nhắc đến ai khác ngoài Bùi Xuân Phái?”
Bùi Xuân Phái vẽ nhiều vô kể phố cổ, phong cảnh (nông thôn, miền
núi), biển, chân dung, tĩnh vật, các nhân vật sân khấu chèo. Tranh Bùi
Xuân Phái chủ yếu là sơn dầu, bột màu, khuôn khổ thậm chí thường
nhỏ hơn rất nhiều so với khổ tiêu chuẩn tối thiểu.
Với tâm trạng nặng u hoài, Bùi Xuân Phái luôn luôn lấy quá khứ làm
nguồn cảm hứng chủ đạo. Song, những bộ tranh minh họa của ông, đặc
biệt minh họa cho tuần báo “Văn Nghệ”, có thể nói, chính là những ô
cửa sổ mở vô cùng đẹp đẽ và tràn trề lạc quan nhìn ra cuộc sống thực
tại.
Với Nguyễn Sáng, như chính ông nói: “Vẽ là thở”. Nguyễn Sáng đã
từng vẽ rất nhiều, vẽ tranh to, phác thảo bằng phấn, thậm chí hàng chục
bức trên cùng một mặt nền, trên sàn nhà, có bức rất đẹp nhưng không
thực hiện hết được.
Trên thực tế, Nguyễn Sáng đã vượt qua cái eo hẹp của hoàn cảnh, của
phương tiện, của số phận bằng một sự sáng suốt lạ thường.
Giản lược giỏi bất cứ gì và không bị sa vào những vấn đề nan giải của
kỹ thuật, nghệ thuật Nguyễn Sáng đã đạt tới những đỉnh cao của sự
thanh thản, mà ở đó, ông đã hòa giải được một cách hoàn hảo cả hai
truyền thống, hai tâm tính hội họa phương Đông và phương Tây.
Các bộ tranh “Kiều”, “Gióng”, “Múa cổ” và đặc biệt “Con giống” đã