Nhiếp ảnh là một hoạt động sáng tạo, nó bị chi phối bởi quy luật
nội dung và hình thức

Mặc dầu kỹ thuật đóng vai trò quan trọng trong nhiếp ảnh, nhưng ngh
ệ
thuật nhiếp ảnh là m
ột sản phẩm đặc biệt của trí tuệ mang một nội dung
nhất định trong một hình thức phù hợp.
Nghệ thuật nhiếp ảnh là m
ột hoạt động sáng tạo nằm trong đội ngũ
nghệ thuật tạo hình, nên nó ch
ịu sự chi phối của những quy luật chung
xác định nên nội dung và hình th
ức của tác phẩm nghệ thuật. Trong
ảnh nghệ thuật cũng như trong các lo
ại văn học nghệ thuật khác. Hội
họa, điêu khác, đ
ồ họa…, quy luật chung đó mang lại những nét độc
đáo khác nhau, làm cho nội dung và hình th
ức của nhunữg nghệ thuật
khác. Thật vậy có nh
ững nghệ thuật rất gần nhau, đều thuộc lĩnh vực
nghệ thuật thị giác như nhiếp ảnh và hội họa: cả hai nghệ thuật này đ
ều
đưa các vật thể từ không gian ba chiều lên mặt phẳng hai chiều và c
ũng
đều chịu sự phi phối của những luật chung như luật phối cảnh, đư
ờng
chân trời, điểm vô cực.v.v…. Nhưng rõ ràng nội dung và hình th
ức của
hai loại nghệ thuật tạo hình này hoàn toàn khác nhau. Vì th

ởng mang
chất thơ có trong tác phẩm đó. Còn hình thức của tác phẩm là s
ự thể
hiện nội dung thực tế qua nguyên liệu chính của loại hình ngh
ệ thuật
đó. Nói cách khác hình thức của tác phẩm nghệ thuật là h
ệ thống tín
hieụe khác nhau dùng để thu nhận, thể hiện và truyền đạt cho ngư
ời
xem (nếu là nghệ thuật tạo hình), người nghe, ngư
ời đọc (văn học)
lượng nội dung đáng tin cậy mà nó chứa đựng. Qua phân tích, ta c
àng
thấy rõ mỗi loại hình nghệ thuật đều có một hình thức mang chất th
ơ
riêng biệt. Nhiệm vụ của nhà nhiếp ảnh là phải xác định cho đư
ợc nội
dung của tác phẩm, để từ đó có hình thức thể hiện phù hợp.

Bất luận loại hình nghệ thuật nào, bao giờ nội dung đều được h
ình
thành bởi sự kết hợp cái khách quan với cái chủ quan (cái tư duy c
ủa
tác giả), tức là giữa cái nhận thức được với cái đã đánh giá, gi
ữa đức
tính mẫn cảm và vốn sống của nhà nghệ sĩ. Điều này không th
ể hiện
trong ảnh tư liệu, ảnh khoa học, ảnh dịch vụ… Nó chỉ thể hiện rất r
õ
trong ảnh nghệ thuật. Vì ảnh thời sự, tài li

ọa sĩ. Nói cách khác
nó bị chi phối bởi sự tưởng tượng, sự tư duy của anh ta, làm cho hi
ện
thực khách quan không còn như nguyên mẫu.

Đối với nhiếp ảnh nghệ thuật, trong nội dung hình tư
ợng bao giờ cái
khách quan cũng được đặt lên trên cái ch
ủ quan. Trong ảnh nghệ thuật
cái khách quan và cái chủ quan là một thể thống nhất.

Cũng như các ngành ngh
ệ thuật khác, trong ảnh nghệ thuật sự thống
nhất hai mặt của nội dung. Cái khách quan và cái chủ quan – là m
ột
việc làm bắt buộc và rất cần thiết. Nhưng trong nhi
ếp ảnh nghệ thuật
mối tương quan giữa đối tượng (hiện thực) và ý đ
ồ thể hiện của tác giả
khác với các loại hình nghệ thuật khác:

Trong âm nhạc, hiện thực khách quan được phản ánh đến mức dư
ờng
như đã bị cái chủ quan của nhạc sĩ thay thế hoàn toàn, ngư
ời nghe chỉ
còn nhận biết một cách mơ hồ cuộc sống con người. Ngư
ợc lại, trong
nhiếp ảnh sự bay bổng về nghệ thuật của nhà nhi
ếp ảnh bị giới hạn
trong pạhm vi mà đối tượng cho phép. Nghĩa là đối tư

ào mà anh ta
muốn biểu hiện lúc đó. Nói cách khác nhiếp ảnh đi sáng tác trư
ớc hết
không phải do cảm xúc mà do tư tưởng. Ngư
ợc lại trong văn học, hội
hoạ, âm nhạc… , người nghệ sĩ sáng tác trước hết không phải do “t
ư
tưởng thúc bách” mà do cảm xúc.

Trong nhiếp ảnh nghệ thuật, nội dung khách quan đư
ợc biểu hiện ở giai
đoạn đầu, tức giai đoạn chụp. Giai đoạn hai, còn gọi là giai đoạn l
àm
hậu kỳ, tức là giai đoạn làm ra tấm ảnh. Ở thời điểm này có s
ự thay đổi
về chất. Như chúng ta điều biết tấm phim âm là ghi lại mối t
ương quan
giữa tư tưởng do chính nhà nghệ sĩa xây dựng nên, tức là kho
ảnh khắc
trong quá trình tồn tại của đối tượng mà tác giả đã phát hi
ện ra khi lựa
chọn bối cảnh, bố cục, đư
ờng nét, ánh sáng, phạm vi thể hiện… cho
tấm ảnh. Nhưng từ tấm phim làm ra tấm ảnh là nh
ằm mục đích nâng
cao m
ức tối đa sức biểu hiện nghệ thuật với sự hỗ trợ tối đa của các
biện pháp kỹ thuật, kỹ xảo (ngày nay s
ử dụng phần mềm photoshop),
để phù hợp với nội dung và khuyếch trương tính tích c

ờng không có kết cấu nghệ thuật nhất
địn h, thì giá trị nhận thức thông tin sẽ được nhấn mạnh hơn nhiều v
à
nó sẽ trở thành ảnh thời sự (tài liệu, khoa học) nghệ thuật.

Trong ảnh nghệ thuật, tiêu chuẩn lựa chọn phương pháp bi
ểu hiện bao
gồm 2 mặt có liên quan chặt chẽ với nhau. Đó là đánh giá mức độ t
ư
tưởng (cảm xúc chất thơ có trong đối tượng mô tả) và đánh giá c
ấu trúc
nghệ thuật của đối tượng, mà cấu trúc nghệ thuật chính là phương ti
ện
chứa đựng và truyền đạt ý nghĩa tinh thần của đối tượng. Đó chính l
à
mối tương quan giữa nội dung và hình thức.

Mối tương quan giữa nội dung và hình thức được biểu hiện rõ qua s
ự
phân tích một số tác phẩm sau: “G
ặp lại con sau những năm tháng bị
Mỹ - nguỵ tù đầy” của cố nghệ sĩ nhiếp ảnh Lâm Hồng Long, là m
ột
thành cô ng trong việc biểu hiện tình cảm của hai mẹ con người tử t
ù,
chính là nhờ phương pháp th
ể hiện qua cấu trúc nghệ thuật của tấm
ảnh, từ những mảng sáng tối, mái tóc bạc phơ của bà mẹ, nói lên d
ự
đợi chờ mong con trở về bao đêm thức trắng… Trên nét m

ợng ấy mang ý
nghĩa nội dung, cũng như về tư tưởng và c
ảm xúc. Chính nhờ sự đối
lập có tính nghệ thuật mà tấm ảnh gây cho người xem ấn tư
ợng mạnh
như tác phẩm “O du kích nhỏ” của Phan Thoan, “K
éo xác máy bay
Mỹ” của Quang Văn, “Từ Thần sấm xuống xe trâu” của Văn Bảo.

Ngoài ra còn có một cách xây dựng hình th
ức nghệ thuật trong ảnh
nghệ thụât là cách b
ố cục có nhịp điệu. Đối với những tấm ảnh đối
tượng mô tả có nhiều bộ phận, có nhiều chi tiết có liên quan m
ật thiết
với nhau, liên kết với nhau một cách có nhịp điệu, tạo nên s
ự chặt chẽ
bên trong và sự hài hòa về cấu trúc bên ngoài.

Đối với nhiêp ảnh, lối bố cục có nhịp điệu mang tính độc đáo ri
êng,
không phải bản thân ảnh tạo ra được nhịp điệu. Nh
ịp điệu đó sẵn có
trong tựu nhiên. Vấn đề quan trọng là nhà nhiếp ảnh phát hiện ra đư
ợc
và đánh giá đư
ợc nhịp điệu đó. Chẳng hạn bức ảnh chụp những chú
chim sâu đậu rải rác trên những sợi dây thép, tạo ra như nh
ững nốt
nhạc, rất có nhịp điệu.