Phần mở đầu
I. Lý do chọn đề tài:
Thế kỷ XX đã trôi qua, và những cuốn sách sẽ còn lại mãi. Tiểu
thuyết vĩ đại chất của thế kỷ chúng ta, thế kỷ đang dần khuất chính là tiểu
thuyết sông Đông êm đềm của nhà văn Nga vĩ đại Mikhain Sôlôkhôp.
Tổng thống Nga đơng nhiệm Vladimir Putin khẳng định sông Đông
êm đềm là "tơng lai, danh dự, lơng tâm của nớc Nga".
Từ khi thiên sử khi nhân dân mãnh liệt sông Đông êm đềm ra đời,
trên thế giới cha có tác phẩm nào có thể sánh đợc với nó cả về tầm cao vĩ
đại lẫn sức cuốn hút mạnh mẽ. Tác phẩm có một thế giới nhân vật cực kỳ
phong phú, đa dạng, đặc sắc. Mỗi nhân vật, kể cả những nhân vật chỉ
thoáng hiện một lần trên trang sách đều để lại dấu ấn của mình trên tấm vải
dệt tài hoa của ngời nghệ sĩ. Có thể nói, sông Đông êm đềm là tác phẩm
không cùng về t tởng cũng nh nghệ thuật xây dựng nhân vật.
Câu chuyện về mối tình đầy khát vọng tự nhiên, đầy bi kịch của
Grigôri Mêlêkhôp và Acxinhia Axtakhôp cùng những diễn biến tâm lý vô
cùng phức tạp, những phút giây cuồng dại, bồng bột với sự ràng buộc ngăn
cản, giằng xé của danh dự, nghĩa vụ tập tục đợc trình bày trên tấm phông
đầy sự kiện chính trị của thời đại rung chuyển không chỉ nớc Nga mà cả thế
giới. Cho đến tận bây giờ ngời ta vẫn không sao hiểu hết đợc đầy đủ, tận
cùng tính cáh và bản năng sục sôi, số phận bi thảm cũng nh nội lực yêu đ-
ơng rực cháy của hai nhân vật trung tâm này. Đó luôn luôn là những bí mật
nghệ thuật đầy sức cuốn hút khám phá.
Axinhia là một trong những hình tợng phụ nữ u tú nhất của văn học
thế giới, cùng với những Lênêlôp trang sử thi của Home, Dextêmona, Juliet
của Sêhpia; Tachiana của Puskin; Natasa, Annakarênina của L.Tônxtôi,
Lâm Đại Ngọc của Tào Tuyết Cần, Thuý Kiều của Nguyễn Du đã để lại
ấn tợng sâu đậm trong lòng bao nhiêu thế hệ độc giả.
Một vẻ đẹp rực lửa, hết sức gợi cảm; một tâm hồn phong phú dồi dào
cảm xúc; một tính cách nổi loạn mạnh mẽ; một số phận đau đớn thảm th-
ơng và nhất là một khả năng vô tận làm cháy rực lên ngọn lửa của tình

Grigôri trong kết cấu tiểu thuyết và nghệ thuật xây dựng nhân vật của
Sôlôkhôp.
ở Liên Xô đã ra đời ngành Sôlôkhôp học chuyên nghiên cứu về nhà
văn và các trớc tác của ông. Những vấn đề gây nhièu tranh cãi trong giới
nghiên cứu bình (không chỉ ở Nga mà cả ở Phơng Tây) là vấn đề quyền tác
giả sông Đông êm đềm, nghệ thuật tiểu thuyết của Sôlôkhôp, về nhân vật
Grigôri Mêlêkhôp, nhân vật Acxinhia Axtakhôp
Do hạn chế về trình độ ngoại ngữ chúng tôi chỉ tham khảo đợc một
vài tài liệu tiếng Nga cơ bản nhất, có liên quan trực tiếp đến đề tài. Đó là
hai cuốn sách giáo khoa lớp 11 cho học sinh phổ thông trung học ở Nga
hiện nay. Không hẹn mà nên cả hai cuốn sách đều giành một số lợng trang
viết tơng đơng về Sôlôkhôp và sông Đông êm ddềm. (cuốn "Văn học Nga
thế kỷ XX" tập II của NXBGD Matxcova 2001 từ trang 172 đến 199; cuốn
của nhà xuất bản Dpopha Matxcova 1999 từ trang 61 đến 87). ở hai cuốn
giáo khoa này, các nhà giáo dục Nga đều có những cách nhìn mới về
Acxinhia.
Trang 193 đến 194 cuốn "Văn học Nga XX" của NXBGD viết riêng
về Acxinhia. Tác giả sách giáo khoa đặc biệt chú trọng đến vấn đề tính cách
và số phận của nữ nhân vật Sông Đông êm đềm và khẳng định: " Acxinhia
là nhân vật bi đát nhất của tiểu thuyết sau Grigôri Mêlêkhôp - một trong
những khám phá nghệ thuật cao nhất của Sôlôkhôp". Nàng là ngời đàn bà
có sắc biết yêu mãnh liệt tình yêu là thứ tình cảm đọc tôn trong lòng
Acxinhia. Ngời viết sách giáo khoa luôn đặt Acxinhia trong tơng quan so
sánh với Natalia nh một đối cực. Nếu nh ở Natalia tình cảm yêu đơng dẫu
mạnh mẽ nhng vẫn bị san sẻ cho tình mẫu tử, tình cảm gia đình; còn ở
Acxinhia thì " chỉ có một mình Grisca trên đời này thôi. Ngời đầu tiên và
cũng là ngời cuối cùng" (233/IV). Nếu nh Natalia "rực lên vẻ đẹp bên trong
thuần khiết" thì sức hấp dẫn ở Acxinhia là vẻ đẹp "tội lỗi, khiêu khích". Đặc
biệt về tính bi đát của số phận Acxinhia, tác giả đặt nữ nhân vật trong tơng
quan với Grigôri. Đến phút cuối cùng của cuộc đời trong lòng Acxinhia vẫn

Ngòi bút táo bạo của Sôlôkhôp đã phơi bày cả những ''khuyết điểm của
Acxinhia nh: đời sống bản năng quá mạnh, tăm tối "mù tịt" về các vấn đề
thời đại, xã hội Nubarôp cho rằng đó là sản phẩm của một chủ nghĩa hiện
thực nghiêm ngặt chứ hoàn toàn không phải sa đà tự nhiên chủ nghĩa.
Nubarôp cũng đề cập đến nghệ thuật tâm lý của Sôlôkhôp khi miêu tả
thế giới nhân vật nói chung và Acxinhia nói riêng. "Tài năng của Sôlôkhôp
là ở chỗ ông biết vạch ra mối liên hệ trực tiếp của những biến đổi trong tính
cách con ngời với những biến đổi trong bản thân cuộc sống. Biến đổi nhng
không phá vỡ tính toàn vẹn của tính cách". Acxinhia chính là kết tinh nghệ
thuật miêu tả tâm lý của Sôlôkhôp.
Cuốn "Những kiệt tác của nhân loại" của hai tác giả I.A.A BRAMOP
và V.N.Đêmin do nhà xuất bản thế giới ấn hành năm 2001 có năm trang về
Sông Đông êm đềm. Ngời viết đặc biệt chú ý đến nghệ thuật tâm lý của
4
Sôlôkhôp trong thể hiện nhân vật Grigôri và Acxinhia. Hai ông gọi Sông
Đông êm đềm là "tiểu thuyết tâm lý đạo đức" vĩ đại nhất thế kỷ XX.
Các nhà nghiên cứu Việt Nam viết về Sôlôkhôp và Sông Đông êm
đềm không thật nhiều. Đề cập đến Acxinhia đầu tiên là giáo s Hoàng Trinh
và Nguyễn Thuỵ ứng - ngời dịch Sông Đông êm đềm. Họ đều nhìn nhận
Acxinhia bằng cách tiếp cận xã hội học; quan niệm văn học nh một tấm g-
ơng để soi vào con ngời; chủ yếu nghiên cứu ở khía cạnh nghệ sĩ "viết cái
gì" ở góc độ tiếp cận đó, các nhà nghiên cứu đã cố gắng chỉ ra những phẩm
chất giai cấp, xã hội tích cực của Acxinhia. "Trong lịch sử văn học, cha từng
thấy một nhân vật phụ nữ nào trong tầng lớp lao động đợc thể hiện với
những tình cảm sâu sắc, phức tạp, mãnh liệt với vẻ đẹp tâm hồn nh
Acxinhia" (Nguyễn Thuỵ ứng - Lời giới thiệu Sông Đông êm đềm). "Nghệ
thuật cao cờng" của Sôlôkhôp đã tạo dựng đợc những hình tợng văn học
chân thực, sinh động "đầy những tình cảm lớn lao say đắm của con ngời"
(Nguyễn Thuỵ ứng - SĐD).
Cuối những năm tám mơi trở lại đây, một hình thức khám phá giá trị

cay.
Gần đây trong cuốn "Lịch sử văn học Nga" xuất bản 1998, Huy Liên
đã khái quát "thi páp Sôlôkhôp " và khẳng định Acxinhia là nhân vật thăng
hoa phong cách tâm lý của Sôlôkhôp. Tình yêu lãng mạn đầy bi kịch của
nàng chính là một hành động khiêu chiến quyết liệt đối với xã hội cô rắc
bảo thủ, lạc hậu. Từng diễn biến tâm lý trong tâm hồn Acxinhia khi mối
tình muộn màng và cuồng dại với Grigôri nảy nở đợc Sôlôkhôp nắm bắt
tinh tế và thể hiện tài hoa thông qua phong cảnh thiên nhiên, ngôn ngữ, đặc
biệt là qua "hành vi hớng nội" và những so sánh táo bạo, bất ngờ. Đời sống
nội tâm của Acxinhia đợc "hình tợng hoá" trở nên có da cơ thịt, có sinh khí,
sống động và phong phú vô cùng.
Có thể thấy giáo s Nguyễn Hải Hà và Huy Liên đều đã chỉ ra những
thủ pháp nghệ thuật cơ bản và đặc sắc của Sôlôkhôp trong nghệ thuật xây
dựng nhân vật và cách thể hiện tâm lý. Tuy nhiên do khuôn khổ của giáo
trình nên hai tác giả trên cha đi sâu vào phân tích cụ thể nhân vật Acxinhia
mà chỉ điểm qua về nhân vật để soi chiếu vào bi kịch đời t của Grigôri
Mêlêkhôp. Acxinhia vẫn còn là một lãnh địa văn học để ngỏ
Sông Đông êm đềm nói chung và nhân vật Acxinhia nói riêng quả là
có sức hấp dẫn lớn lao đối với những ngời say mê văn học Nga. Nhiều sinh
viên đã tìm đến Sông Đông êm đềm nh một mảnh đất màu mỡ để làm luận
văn tốt nghiệp, luận án thạc sĩ Dù viết về đề tài nào trong Sông Đông êm
đềm thì ngời viết cũng ít nhiều đề cập đến Acxinhia.
Đáng chú ý có Lê Tuấn Anh trong đề tài "Vai trò các đoạn tả thiên
nhiên trong việc thể hiện nội tâm nhân vật chính của tiểu thuyết Sông Đông
êm đềm". Luận văn tốt nghiệp sau đại học 1985 - có hẳn một chơng đề cập
đến Acxinhia "Bức tranh thiên nhiên với việc thể hiện đời sống nội tâm
nhân vật Acxinhia". Acxinhia có một tâm hồn "đa sầu, đa cảm, đa tình thậm
chí phong tình" đợc thể hiện độc đáo qua hình ảnh thiên nhiên là các loài
hoa. Năm 1992 đề tài tốt nghiệp của Lê Ngọc Quỳnh là "Nghệ thuật thể
hiện chân dung Acxinhia" ngời viết chủ yếu đi vào khảo sát các chi tiết, đ-

Phần cách thức thể hiện nội tâm nhân vật, chúng tôi lu ý đến nghệ
thuật miêu tả tâm lý qua hành vi hớng nội, ngôn ngữ (nhất là ngôn ngữ đối
thoại và lời văn *** trực tiếp) và phong cảnh thiên nhiên.
Trong chơng mối quan hệ của hình tợng Acxinhia trong thế giới nhân
vật, chúng tôi chủ yếu đặt nhân vật tơng quan, so sánh những nhân vật có
liên quan trực tiếp tới cuộc đời và tính cách của nữ nhân vật chính có tính
chất tơng đồng hoặc tơng phản làm nổi bật phần ánh sáng và bóng tối trong
"con ngời bên trong " của Acxinhia. Còn hệ thống nhân vật lịch sử chúng
tôi không đề cập đến.
7
Acxinhia là một nhân vật vừa mang tính điển hình vừa có một số
phận cá nhân cực kỳ phong phú, phức tạp, gần nh vô tận vơn ra ngoài khuôn
khổ các trang sách. Vì thế chỉ xét riêng nghệ thuật xây dựng nữ nhân vật
Acxinhia chúng tôi cũng không thể nói lời cuối cùng về nàng cũng nh về
cái tài và cái tâm của nghệ sĩ Sôlôkhôp.
2. Phơng pháp nghiên cứu:
Chúng tôi chủ yếu tiếp cận tác phẩm bằng thi pháp học, xem tác
phẩm nh một sinh thể, thống nhất, toàn vẹn và nhân vật là một phơng diện
trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm.
Chính vì vậy cần tìm hiểu nhân vật trong mối quan hệ hữu cơ với
toàn bộ tác phẩm từ kết cấu, hệ thống nhân vật, những đặc sắc nghệ thuật
Các yếu tố đó luôn soi chiếu, bổ sung cho nhau
Luận văn sử dụng các phơng pháp chủ yếu là thống kê sơ bộ, so sánh
liên hệ, phân tích, tổng hợp, khái quát
IV. Cấu trúc luận văn.
Luận văn của chúng tôi gồm trang. Ngoài phần mở đầu
( trang); phần kết luận ( trang); th mục tham khảo ( trang); phần
nội dung ( trang) đợc triển khai trên ba chơng:
Chơng I: Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật ( trang)
Chơng II: Nghệ thuật thể hiện nội tâm nhân vật ( trang)

hôi lấp lánh lẫn cái mùi "ngầy ngậy" của nó là những nét đặc sắc tô điểm
cho bức chân dung Acxinhia thêm phần chân xác, gần với cuộc sống.
Sông Đông và đồng cỏ là hai không gian quen thuộc gắn bó với đời
sống thờng nhật của ngời cô răc yêu lao động, yêu thiên nhiên. Sôlôkhôp đã
để cho nhân vật Acxinhia bộc lộ sức sống tràn trề trong chính cuộc đời thực
của mình.
1. Hình ảnh Acxinhia trên bến Sông Đông.
Bức chân dung đầu tiên của Natalia đợc Sôlôkhôp khắc hoạ trong
khung cảnh gia đình; còn Acxinhia là trên bến Sông Đông. Đó là bến sông
cuộc dời của Acxinhia, là nơi in đậm dấu ấn cuộc tình kỳ lạ của nàng, cũng
là khung nền để tôn vinh vẻ đẹp của ngời phụ nữ khác thờng ấy.
9
Sức sống hừng hực của Acxinhia đợc thể hiện sống động trong hai
công việc khá nặng nhọc là gánh nớc và đánh cá.
Khi Acxinhia gánh nớc ở bến sông, Sôlôkhôp đã đặc tả nàng bởi
những đờng nét khoẻ mạnh, rắn rỏi của một phụ nữ quen lao động, rất thạo
việc. "Acxinhia đặt bàn tay rám nắng xuân lên đòn gánh" (511/III); "Gió
thổi phần phật cái váy, nghịch những món tóc xoăn trên cái gáy rám nắng
cái áo hồng ôm lẳn cái lng ngay ngắn và cặp vai chắc nịch lằn rõ đờng
sống lng dới làn áo" (38/I). Cái áo Acxinhia mặc có thể nhìn rõ "hai đám
nâu nâu chỗ nách áo bạc màu vì mồ hôi" (38/I); còn khi đi đánh cá
"Acxinhia mặc chiếc áo rách màu xanh da trời" (45/I). Nàng làm việc thành
thạo và trong từng cử động đều đợm một vẻ duyên dáng riêng: "Acxinhia
đứng trên ván cầu cúi xuống múc rất khéo một thùng nớc nhẹ nhàng nhún
nhảy đi lên dốc" (38/I).
Ngắm nhìn Acxinhia trong khung cảnh ấy thật khác xa với "bộ mặt
yêu kiều, cặp mắt xám long lanh cùng một lúc vừa tìm kiếm vừa ban phát
hạnh phúc" của Anna Kaxenince đợc vẽ trong những phòng khách thợng lu
hay trong những chuyến du lịch; khác xa với vẻ yếu liễu đào tơ "vẻ th nhàn
hoa rọi mặt hồ, dáng đi đứng liễu nghiêng trớc gió" của cô tiểu th lá ngọc

ngời mẹ.
Thể chất khoẻ mạnh sẽ nuôi dỡng cho một tâm hồn sôi nổi mãnh liệt
ở Acxinhia.
II. Vẻ đẹp rực lửa, giết ngời trong mối tình say đắm.
Acxinhia trong lao động, Acxinhia trong tình yêu hoàn toàn không
tách biệt. Chúng tôi chỉ phân chia có tính chất tơng đối để khảo sát.
Má hồng không chỉ ở ngời thiếu nữ mà cả trong mắt của kẻ ngắm
nhìn. Acxinhia cuốn hút Grigôri bởi những nét hấp dẫn ma quái của hình
thể; bởi gió nội hơng đồng của thảo nguyên - của mảnh đất mà Grigôri yêu
đến nhức nhối - đã quyện thấm vào nhan sắc của nàng tạo nên một mãnh
lực đặc biệt. Grigôri nhìn thấy tâm hồn nồng cháy và thân thuộc của ngời
mình yêu sự đắm say cuồng dại khi ở gần và trên về với nàng nh bến bờ
bình yên vĩnh cửu khi xa cách, khi bão tố của cuộc đời đang thổi qua trên
đầu chàng. Sôlôkhôp miêu tả Acxinhia đẹp hơn bao giờ hết trong tình yêu
lớn với Grigôri.
1. Trong con mắt của kẻ si tình
Acxinhia là hiện thân của sắc đẹp tội lỗi, khiêu khích đầy nhục thể
mà lại nồng nàn thuần hoà nh hoa cỏ của thảo nguyên.
a. Vẻ đẹp tội lỗi, khiêu khích ma quái, đầy nhục thể
Trong mắt Anđrây, Natasa là những gì trong trẻo, tự nhiên, tơi mát
"không Peterbua một chút nào". Vẻ hồn nhiên, đáng yêu; sự nồng nhiệt trẻ
thơ của nàng đã phục sinh "cho tâm hồn mỏi mệt, tàn úa của Anđrây". "Tất
cả niềm vui cuộc đời đã mở rộng trớc mắt, chàng và ngời đàn ông đã trải
nhiều khổ đau, tuyệt vọng ấy lại "ôm ấp những mộng tởng thi vị về tình yêu
11
và hạnh phúc với nàng" (285/II-). L.Tônxtôi đã viết về tình yêu một cách
"cổ điển nh vậy trong "chiến tranh và hoà bình".
"Bằng những lời mới " Sôlôkhôp đã thể hiện tuyệt vời mối tình
đầy khát vọng tự nhiên của những con ngời Cô rắc vùng Sông Đông
nồng nhiệt.

của nòi nhà Mêlêkhôp. Sắc thái "tội lỗi" gắn với đôi mắt, cặp môi Acxinhia
12
tạm thời mất đi khi nàng làm mẹ "hai con mắt đẹp ra với một ánh nhìn ấm
áp khác trớc làm khuôn mặt rõ ràng càng thêm a nhìn" (324/I). Càng về
cuối khi tình yêu của Grigôri và Acxinhia chuyển vào chiều sâu, trở nên
đằm lắng, gần nh tình cảm mẫu tử thì tĩnh ngữ "tội lỗi" không tồn tại nữa,
thay vào đó Grigôri nhìn thấy ở Acxinhia vẻ "đáng thơng", sự gắn bó của
tâm hồn.
b Và hơng đồng gió nội:
Nếu nh vẻ đẹp gợi tình của Acxinhia tạo nên sức quyến rũ mãnh liệt
đối với Grigôri thì cái còn lại trong tâm hồn chàng mãi mãi lại chính là vẻ
thanh tân, thuần hậu, nồng nàn của nàng. ở Acxinhia còn toả ra vẻ đẹp ngát
hơng, mát mẻ của nắng gió, cỏ hoa thảo nguyên Sông Đông. Grigôri không
chỉ thấy ở Acxinhia một bản năng yêu đơng dữ dội mà dờng nh ở nàng còn
kết tinh những tinh hoa của cảnh sắc thiên nhiên, linh hồn của đất, của n-
ớc làm nê vẻ thuần khiết tự bên trong. Sôlôkhôp để cho Grigôri cảm nhận
đợc một cách sâu sắc, cảm động những mùi hơng ấm áp, thân thuộc của quê
hơng qua Acxinhia. Trong tình yêu với Acxinhia còn ẩn chứa cả tình yêu
với mảnh "đất đen" màu mỡ, với thiên nhiên hơng đồng gió nội đã "thanh
lọc" tình yêu của họ
Grigôri cảm nhận thấy rõ rệt từ mái tóc dày của ngời yêu "một mùi
hơng dìu dịu nhng ngây ngất dễ say nh rợu cứ nh thứ hoa nho nhỏ, trăng
trắng" (51/I); từ đôi môi đa tình "một mùi hơng thanh thanh không biết là
hơi gió hay hơng cỏ xa xôi trên đồng cỏ" (259/I) "trên môi Grigôri còn lu
mùi hơng không biết là của gió đông hay mùi hơng xa xôi khó tả của cỏ
khô trên đồng sau trận ma xuân" (261/I). Cuộc sống lao động hàng ngày với
bao vất vả cũng để lại trên ngời Acxinhia "mùi mồ hôi hăng hắc ngầy ngậy
nh hốt bố cha lên men" (87/I), hay "mùi sữa tơi" còn nồng trên những ngón
tay chai sần của nàng mà Grigôri đã cảm nhận một cách tinh thế, thấm thía.
Và "cái mùi hơng xa xôi", "ngây ngất" ấy trở thành nỗi ám ảnh,

của nó. Nhng trong phút im lặng ngắn ngủi giữa hai trận đánh ý nghĩ đầu
tiên của Grigôri là về Acxinhia. Chiến trờng bên bờ sông Stôkhôt một đêm
băng giá bóng đèn dày đặc khu rừng bị đạn pháo làm gãy làm gãy nát
nham nhở. Grigôri nheo mắt nhìn sao Bắc Đẩu ánh sáng giá băng của
ngôi sao làm rỉ ra dới hàng mi của chàng vài giọt nớc mắt cũng lạnh buốt
nh thế Hình ảnh Acxinhia hiện ra lung linh trong giọt nớc mắt đàn ông
lạnh buốt của chàng, ngọt ngào nh một nỗi đau thơng
"Kìa nàng đã quay đầu lại, nghịch ngợm âu yếm, hai con mắt đen láy
bừng bừng nh hai hòn than cặp môi mỏ đọng, đa tình và thèm khát đang
thì thầm một lời gì sôi nổi, vô cùng trìu mến hai món tóc xoăn rất dày
trên chiếc gáy rám nắng hai món tóc đúng nh ngày xa Grigôri rất thích
hơn ".
"Grigôri rùng mình. Chàng có cảm tởng nh thoáng ngửi thấy trong
giấy phút mùi hơng hết sức kín đáo nhng ngây ngất của làn tóc" (65/II).
Grigôri lại ngớc lên bầu trời, nhìn rất lâu ngôi sao Bắc Đẩu "lấp lánh
nh con bớm xanh rất đẹp vỗ cánh đứng yên một chỗ sa cây thông gãy ở đ-
ờng chân trời" (65/II).
Grigôri yêu thích những vì sao và yêu mến quê hơng. Acxinhia phải
chăng là hình ảnh của một ngôi sao Bắc Đẩu trong tâm hồn Grigôri dẫn đ-
ờng và cứu rỗi chàng. "Những đờng nét vô vàn thân thơng" trên gơng mặt,
14
dánh hình và mùi thơm trong làn tóc ngời yêu dấu không bao giờ thôi khiến
Grigôri nhức nhối.
Chiến tranh đã tàn phá thể xác và linh hồn Grigôri, khiến chàng
"không bao giờ còn cất tiếng cời nh xa đợc nữa" (72/II). Có lẽ một trong
những điều thiêng liêng giữ cho nhân tính của Grigôri không bị huỷ diệt
hoàn toàn là tình yêu, là những giấc mơ, những hình ảnh về Acxinhia mà
chàng gọi là "sợi chỉ rất mảnh màu xanh da trời " mà con mắt bên trong
của chàng âu yếm và man mác buồn thỉnh thoảng lại soi vào đó, tìm một
phút bình yên

15
Khoảng cách của ký ức và thời gian đã gọi dũa những nét thô nhóm trong
chân dung của Acxinhia.
Trên khung nền của thiên nhiên và tình yêu, ngoại hình của nhân vật
Acxinhia đã đợc khắc hoạ một cách ấn tợng. Sức sống mãnh liệt, tự nhiên,
vẻ đẹp nồng nàn và cực kỳ quyến rũ của Acxinhia ẩn chứa một tâm hồn
cuồng nhiệt, một tính cách mạnh mẽ Acxinhia là ngời phụ nữ của lao
động và của tình yêu.
Acxinhia còn là một ngời phụ nữ tự biết mình đẹp. Điều đó đợc thể
hiện qua chân dung tâm lý.
III. Chân dung tâm lý.
Acxinhia là nữ nhân vật chính của bản anh hùng ca - bi kịch. Vẻ đẹp
vừa quê mùa vừa lộng lẫy, bốc lửa của Acxinhia phần nào biểu hiện một
con ngời bên trong cực kỳ phức tạp với những mâu thuẫn nội tâm giằng xé,
tâm hồn khoẻ khoắn, trẻ trung đầy khổ ải.
Điểm sáng tạo độc đáo trong nghệ thuật khắc hoạ chân dung tâm lý
nhân vật của Sôlôkhôp là nhà văn để cho nhân vật tự soi ngắm mình nhìn
nhận, đánh giá, xúc cảm trớc gơng mặt của mình hoặc là nhân vật khi trong
tâm t mang nặng nỗi niềm thì tìm đến gơng soi nh một hình thức giải toả.
Sôlôkhôp đã để cho Acxinhia tự vẽ chân dung của mình trong gơng
và bên các loài hoa - để cho nàng đợc nhìn thấu chính bản thân mình, nhìn
vào tận cõi lòng riêng t sâu thẳm.
1. Soi mình trong hoa:
Sôlôkhôp đã lắng nghe từng rung động, từng nhịp đập trái tim của
ngời đàn bà nhiều đau khổ, nhiều khao khát khi miêu tả chân dung
Acxinhia bên cá loài hoa.
Trong "Hồng Lâu Mộng" có một bức tranh rất đẹp và rất buồn vẽ
cảnh một mỹ nhân âu sầu chôn cất những cánh hoa tàn mà than thở cho số
phận, lại có một bức tranh rất tơi sáng, tự nhiên vẽ cảnh một thiếu nữ trẻ
trung xinh đẹp ngủ quên dới những bông thợc dợc rực rỡ.

của nàng. "Hai vệt sâu hoắm dới con mắt nàng thâm lại nh màu trong"
(86/I). Trong cả Acxinhia và Grigôri đều "cháy bừng bừng ngọn lửa tình
điên rồ, trâng tráo" (86/I). Mối quan hệ cuồng loạn và công khai của họ nh
một cái tát vào d luận, một sự thách thức. Cái hơng thơm ma quái của một
tình yêu dữ dội, ngông cuồng vừa bản năng, vừa chân thành làm cả Grigôri
và Acxinhia ngây ngất. Giữa họ "có một mối liên hệ quan trọng, chẳng có
vẻ gì một sự tằng tựu phất phơ" (87/I). Acxinhia yêu vì cha bao giờ đợc yêu,
vì cha bao giờ yêu và sẽ không bao giờ yêu ai nh vậy nữa.
Qua gơng mặt rạng ngời xao xuyến, kiêu hãnh của Acxinhia,
Sôlôkhôp đã diễn tả tuyệt vời tình yêu kỳ lạ trong tâm hồn nàng. Cho đến
những trang cuối cùng của cuộc đời, Acxinhia lại tết vòng hoa dại đặt lên
đầu ngời nàng yêu tha thiết. Hoa dại tợng trng cho mối tình nồng say và bi
kịch ngay từ phút đầu của nữ nhân vật chính. Acxinhia với mối tình nở hoa
muộn màng ngỗ ngợc của nàng mãi mãi cuốn hút Grigôri.
17
* Hoa hớng dơng - nỗi đau rực rỡ:
Nghệ sĩ Sôlôkhôp để cho Acxinhia soi mình trong hoa hớng dơng
loài hoa "luôn nhìn thẳng vào mặt trời" nh một sự khẳng định: tình yêu của
nàng không phải là truỵ lạc. Gắn với hình ảnh Acxinhia là những bông hoa
rực rỡ, chói chang, tơi rói nh tính cách của nàng nh tính chất tình yêu của
nàng. ở một đoạn khác Sôlôkhôp cũn miêu tả hình ảnh hoa hớng dơng, nh-
ng là những bông hoa "chín rũ, bị chim sẻ mổ nham nhở, nặng nề trĩu đầu
xuống đất để rơi những hạt long ra" (201/I) gắn liền với Lida - ngời đàn bà
phóng đăng.
Acxinhia có tâm hồn mãnh liệt, nỗi đau của nàng cũng khác thờng.
Loài hoa rực rỡ ấy còn là tiếng lòng đau đớn của một mối tình bị chà đạp
"Đôi ủng da của chính Grigôri đã dẫm nát cái tình cảm vừa nở rộ thành
những bông hoa vàng óng" (147/I) trong tim Acxinhia. Grigôri đã không
thể vợt qua những rào cản của trách nhiệm, tập tục trong xã hội Cô zắc,
không vợt qua thói gia trởng của ông Panchêlây mà rũ bỏ tình yêu, gây nên

mắt đoạn đờng xa ngái, thăm thẳm của cô đơn, sự tàn phai của nhan sắc
Acxinhia không chỉ là ngời phụ nữ có sắc đẹp rực lửa mà còn có một tâm
hồn phong phú, cực kỳ tinh tế và sâu sắc.
Lâm Đại Ngọc trong Hồng Lâu Mộng thơng hoa, chôn hoa xót xa
cho những kiếp hoa tàn và gửi theo những nỗi niềm khắc khoải "ngẫm khi
xuân muộn hoa tàn " của đời mình. Phải chăng đó là nỗi lòng của con ngời
muôn thuở.
Với hoa linh đan Acxinhia đã sống với con ngời bên trong và những
tình cảm sâu lắng nhất, thầm kín nhất, u buồn nhất.
* Hoa tầm xuân - dự cảm về cực lạc:
Số phận Acxinhia, cõi lòng sóng gió, thấp thỏm lo sợ của nàng, từ
đầu đến cuối cuộc tình với Grigôri, luôn ôm ấp giấc mộng hạnh phúc ở một
vùng đất hứa xa xôi, luôn mơ hồ linh cảm về một miền cực lạc khiến tâm
tình này quằn quại, hoang mang cảnh Acxinhia úp mặt vào hai bàn tay
ngả thiếp đi dới gốc tầm xuân, những cánh hoa hồng rụng lả tả lên ngời
nàng là một bức tranh tuyệt đẹp về sự giao hoà đặc biệt giữa con ngời và tự
nhiên phảng phất chất thần thoại: những lá tầm xuân bay thốc lên trong gió
với những tiếng rì rào đầy lo lắng; những con chim xanh hoảng sợ bay lên
trong khi Acxinhia vẫn ngủ vùi. Dờng nh có một sự xao động nào đó đang
mơ hồ đánh động vô thức của ngời đàn bà kỳ lạ này.
Những bông tầm xuân xinh đẹp, bạc mệnh còn xuất hiện cùng hình
ảnh Acxinhia lân cuối cùng trớc khi nàng lìa đời: Lần ra đi sau cuối với
Grigôri - nhiều lần Sôlôkhôp đã để cho Acxinhia thoáng thấy ảo ảnh của
hạnh phúc. Nàng khóc cay đắng cho thân phận ngời đàn bà trong bài dân ca
về con ngỗng xám bơi đi mất hút.
19
"Em sẽ theo anh đến tất cả mọi nơi, dù là đi đến cái chết !". Câu nói
chan chứa tinh yêu và đầy linh cảm ấy, cùng với những bông tầm xuân định
mệnh Acxinhia đã kết thúc cuộc đời hạnh phúc thì ít mà cay đắng thì nhiều
của mình. Nhng dù ngọt ngào hay cay đắng thì cũng đều hết sức mãnh liệt,

Grigôri sau bao nhiêu năm xa cách. Lời chào âu yếm "chào Acxinhia,
Acxinhia yêu quý" của Grigôri đã làm thức dậy trong nàng những tình cảm
yêu đơng say đắm ngày xa. Acxinhia vô cùng xúc động "vừa về đến nhà
nàng đã bớc tới mảnh gơng nhỏ treo trên bếp lò, bồi hồi nhìn đi nhìn lại mãi
gơng mặt đã già nhng còn rất đẹp của mình" (513/IV). Cùng một lúc, trong
20
gơng Acxinhia thấy mình vẫn còn nhan sắc nhng tuổi trẻ thì đã qua rồi và
thấy mình vẫn còn rất yêu Grigôri. Bao nhiêu năm tháng trôi qua "Sông
Đông đã chảy bao nhiêu nớc" rồi mùa thu cuộc đời cũng đã để lại trên
khuôn mặt Acxinhia những màu tàn úa. Chỉ có cái cây tình yêu trong trái
tim là vẫn xanh tơi và nở hoa.
Một ngời phụ nữ cứng cỏi, mạnh mẽ, gan góc nh Acxinhia mà trong
cái khoảnh khắc đối diện với gơng mặt của mình, với chính cõi lòng mênh
mang của mình ấy đã phải "khóc nức nở, những giọt nớc mắt tràn trề". Lâu
lắm rồi, nàng không đợc khóc một lần nào nh thế. Những giọt nớc mắt đàn
bà, những giọt nớc mắt tình yêu tích tụ bao ngày tháng đã rửa sạch tâm hồn
nàng, làm nàng "nhẹ lòng nhẹ dạ" (514/III). Dù cho thời gian đã phủ lên má
nàng những màu héo hắt, làm mí mắt nàng úa vàng, dệt thêm vài sợi bạc
nh tơ nhện lẫn trong làn tóc mun, làm mờ đi cái ánh long lanh trong con
mắt ngày nay đã thoáng một vẻ mệt mỏi bi thảm nhng dờng nh những
điều đó chỉ càng làm cho Acxinhia đẹp và gần gũi hơn trong mắt Grigôri.
Giờ đây ngoài vẻ "lẳng lơ mê ngời, Acxinhia còn có vẻ quyến rũ âu sầu, vẻ
đẹp toả ra từ tâm hồn nàng" - "Ngày xuân càng gió càng ma càng nồng".
Acxinhia lại tự tin, ngọn lửa tình lại rực cháy, thiêu đốt nàng. Nàng rửa mặt,
chải đầu, mặc chiếc sơ mi sạch và "nhìn lại mình loáng một cái trong gơng"
(515/III) để tìm cách gặp Grigôri. "Vì hoa nên phải đánh đờng tìm hoa".
Nếu nh ở tập một, Sôlôkhôp chủ yếu miêu tả sự cuồng nhiệt, những
khao khát yêu đơng đầy bản năng, đầy mãnh liệt của Acxinhia thì ở tập bốn
nhà văn lại diễn tả nhiều lần nỗi lòng khắc khoải mong chờ, lo lắng triền
miên của nàng cho tính mạng của ngời yêu, sự mệt mỏi u buồn của bản

Acxinhia cũng biến đổi linh hoạt theo những trạng thái tình yêu trong lòng.
Bởi vì đó là lúc Acxinhia chuẩn bị đón Grigôri sang nhà nàng, đón Grigôri
trở lại với nàng sau bao nhiêu năm tháng đợi chờ khao khát. Trong gơng lúc
đó dờng nh lại là Acxinhia ngày xa cuồng dại trong cộc tình sôi nổi
Acxinhia không gìm nổi nụ cời cứ nở rạng trên môi, nàng thốt lên thành
tiếng niềm hạnh phúc dào dạt, khát vọng yêu đơng đang chín rực trong ng-
ời: "chà, anh Grigôri Mêtêkhôp, anh hãy cẩn thận đấy " (586/IV). Tuy vậy
"nàng vẫn tìm trên thái dơng vài sợi tóc bạc và nhổ đi". Sôlôkhôp đã cực kỳ
tinh tế khi miêu tả hành động ấy của Acxinhia. Ông đã nhìn thấu tâm hồn
nhân vật, nắm bắt tinh nhạy những quy luật tâm lý, những diễn biến tinh vi
trong nội tâm con ngời. Acxinhia cũng không thể thoát khỏi quy luật thời
gian nhng vì tinh yêu Acxinhia có thể làm tất cả. Nàng muốn giữ mãi sự trẻ
trung, tuổi thanh xuân, nhan sắc của mình cho ngời tình mà cuồng si.
Miêu tả chân dung Acxinhia trong gơng, Sôlôkhôp đã soi chiếc kính
hiển vi nghệ thuật màu nhiệm để nó phản chiếu diện mạo tâm hồn của nhân
vật qua bức chân dung tâm lý độc đáo.
Kết luận ch ơng I:
Nh vậy, những chi tiết về ngoại hình, dù là ngoại hình thuần tuý hay
mang tính tâm lý ở Acxinhia đều cho thấy Acxinhia là một phụ nữ nông dân
22
Cô zắc vùng Sông Đông điển hình có sức sống tràn trề, vẻ đẹp rực cháy, tâm
hồn mãnh liệt, cực kỳ phong phú. Hình ảnh Acxinhia không chỉ in đậm
trong tâm trí Grigôri suốt đời mà mãi mãi là một bức chân dung đặc sắc,
không thể lẫn những ngời phụ nữ bất tử trong văn học thế giới.
23
Ch ơng II
Nghệ thuật thể hiện nội tâm nhân vật
- Ngời buồn cảnh có vui đâu bao giờ -
Thể hiện nội tâm là phơng thức quan trọng nhất để chiếm lĩnh đời
sống con ngời bằng văn học nghệ thuật. Thể hiện nội tâm nhân vật là sự tái

phẩm bốn lần Acxinhia bỏ đi theo Grigôri, lần nào cũng hồi hộp. Niềm vui
24
sớng, hân hoan, những kỳ vọng về hạnh phúc hiện ra trên nét mặt biểu cảm
tuyệt vời của nàng. Lần đầu tiên, khi nhận đợc tin nhắn của Grigôri gọi đi
Cu-ban (sau lại đi Iagôtnôie). "Từ sáng, hai gò má Acxinhia cứ đỏ hây hây.
Mắt nàng long lanh nom trẻ hẳn ra" (237/I). Lần thứ hai Grigôri hẹn nàng
đến Vôsenxcair. Sau bao năm xa cách, tình yêu xa lại hồi sinh và còn rực
cháy gấp bội lần. Acxinhia đi tìm Grigôri, sẵn sàng từ bỏ gia đình vợt qua
lửa đạn chiến tranh, chỉ cần Grigôri lên tiếng gọi. Bao nhiêu chờ đợi, rạo
rực, yêu thơng bừng bừng trong tim khiến chân nàng chạy nhanh đến nỗi
một gã lực điền nh Prôkho không tài nào theo kịp. Khi vừa nhìn thấy ngời
yêu "vừng trán trắng trắng của nàng đầm đìa mồ hôi. Trên khuôn mặt nhợt
nhạt, trong hai con mắt mở trừng trừng hung dữ cháy lên ngọn lửa tình
cuồng dại dến nỗi Grigôri vừa nhìn thấy nàng trái tim chàng đã run lên sung
sớng" (636/III).
Bao nhiêu chờ đợi khắc khoải, bao nhiêu nhung nhớ đêm ngày tình
yêu vô bờ bến đều chất chứa trong ánh mắt Acxinhia. Đôi mắt nàng là cả
một thế giới ngôn ngữ đặc sắc; hé mở cánh cửa bí ẩn, dào dạt cảm xúc - đôi
mắt của ngời đàn bà có tâm hồn mãnh liệt, có những tình cảm lớn, say đắm
"trong ánh mắt nàng nung nấu một cái gì rất đáng thơng, nhng đồng thời
cũng vô cùng tàn nhẫn hệt nh mắt con thú bị vây bắt, làm cho trong khi
nhìn nàng Grigôri bỗng thấy ngợng ngùng đau khổ" (637/III). Trong ánh
mắt kỳ lạ của Acxinhia, Grigôri đã đọc thấy một niềm khát yêu đơng vừa
sôi nổi vừa đau đớn vừa chất chứa hy vọng vừa âm thầm tuyệt vọng. Tâm
hồn Acxinhia lúc ấy đã mang những vết thơng đau. Lần thứ hai, hạnh phúc
đến với họ quá ngắn ngủi, chỉ vẻn vẹn có hai ngày cho cả một sự chờ đợi
thăm thẳm
Sôlôkhôp rất chú trọng đến những nét ngoại hình tâm lý của Acxinhia
lần ra đi thứ ba, giấc mơ về hạnh phúc vẫn làm Acxinhia ngời lên niềm háo
hức; chỉ có điều lần này sự biểu hiện thật dịu dàng sâu lắng: "cặp mắt đen