TIỂU LUẬN:

Phân tích mối quan hệ giữa vật chất
và ý thức vận dụng vào việc xây
dựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
Lời mở đầu

Thế giới xung quanh ta có vô vàn sự vật và hiện tượng phong phú và đa
dạng. Nhưng dù phong phú và đa dạng đến đâu thì cũng quy về hai lĩnh vực:
vật chất và ý thức. Có rất nhiều quan điểm triết học xoay quanh vấn đế về mối
quan hệ giữa vật chất và ý thức, nhưng chỉ có quan điểm triết học Mác - Lênin
là đúng và đầy đủ đó là: vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau. Vật chất
quyết định sự ra đời của ý thức, đồng thời ý thức tác động trở lại vật chất.
Trước năm 1986, đất nước ta đã gặp rất nhiều khó khăn bởi một nền kinh
tế trì trệ, một hệ thống quản lý yếu kém cũng là do một phần không nhận thức
đúng và đầy đủ về mối quan hệ giữa vận chất và ý thức. Vấn đề này đã được
nhận thực đúng sau đổi mới ở đại hội VI, và quả nhiên đã giành rất nhiều thắng
lợi sau khi đã chuyển nền kinh tế từ cơ chế quan liêu bao cấp sang cơ chế thị

Thứ hai, là phải có lao động và ngôn ngữ đây chính là nguồn gốc xã hội
của ý thức. Nhờ có lao động mà các giác quan của con người phát triển phản
ánh tinh tế hơn đối với hiện thực ngôn ngữ là cần nối để trao đổi kinh nghiệm
tình cảm, hay là phương tiện thể hiện ý thức. ở đây ta cũng nhận thấy rằng
nguồn gốc của xã hội có ý nghĩa quyết định hơn cho sự ra đời của ý thức.
Vật chất là tiền đề cho sự tồn tại và phát triển của ý thức nên khi vật chất
thay đổi thì ý thức cũng phải thay đổi theo.
VD1: Hoạt động của ý thức diễn ra bình thường trên cơ sở hoạt động
sinh lý thần kinh của bộ não người. Nhưng khi bộ não người bị tổn thương thì
hoạt động của ý thức cũng bị rối loạn.
VD2. ở Việt Nam, nhận thức của các học sinh cấp 1, 2, 3 về công nghệ
thông tin là rất yếu kém sở dĩ như vậy là do về máy móc cũng như đội ngũ giáo
viên giảng dậy còn thiếu. Nhưng nếu vấn đề về cơ sở vật chất được đáp ứng thì
trình độ công nghệ thông tin của các em cấp 1, 2, 3 sẽ tốt hơn rất nhiều.
VD2. Đã khẳng định điều kiện vật chất như thế nào thì ý thức chỉ là như
thế đó.
2. ý thức tác động trở lại vật chất.
Trước hết ta đưa ra định nghĩa của ý thức: ý thức là sự phản ánh sáng tạo
thế giới khách quan vào trong bộ não con người thông qua lao động mà ngôn
ngữ. Nó là toàn bộ hoạt động tinh thần của con người như: Tình cảm yêu
thương, tâm trạng, cảm súc, ý trí, tập quán, truyền thống, thói quen quan điểm,
tư tưởng, lý luận, đường lối, chính sách, mục đích, kế hoạch, biện pháp,
phương hướng.
Các yếu tố tinh thần trên đều tác động trở lại vật chất cách mạng mẽ.
VD. Nếu tâm trạng của người công nhân mà không tốt thì làm giảm năng suất
của một dây chuyền sản xuất trong nhà máy. Nếu không có đường lối cách
mạng đúng đắn của đảng ta thì dân tộc ta cũng không thể giảng thắng lơị trong

1. Để xây dựng xã hội chủ nghĩa phải nhận thấy nguyên lý vật chất
quyết định ý thức là phải xuất phát từ thực tế khách quan và hành động
theo nó.
Trươc thời kì đổi mới, khi cơ sở vật chất con chưa có chúng ta nôn nóng
muôn đốt cháy giai đoạn nên đã phải trả giá. ở thời kì này chúng ta phát triển
quan hệ sản xuất đi trước lực lượng sản xuất mà không nhìn thấy vai trò quyết
định của lực lượng sản xuất. Sau giải phóng đất nước ta là một đất nước nông
nghiệp với số dân tham gia vào ngành này tới hơn 90%. Nhưng chúng ta vẫn
xây dựng các nhà máy công nghiệp trong khi để nhanh chóng trở thành nước
công nghiệp hoá trong khi lực lượng sản xuất chưa phát triển, thêm vào đó là
sự phân công không hợp lý về quản lý nhà nước và của xã hội, quyền lực quá
tập trung vào Đảng, và Nhà nước quản lý quá nhiều các mặt của đời sống xã
hội, thực hiện quá cứng nhắc làm cho toàn xã hội thiếu sức sống, thiếu năng
động và sáng tạo,. Các giám đốc thời kì này chỉ đến ngồi chơi xơi nước và cuối
tháng lĩnh lương, các nông dân và công nhân làm đúng giờ quy định nhưng
hiệu quả không cao ở đây chúng ta đã xem nhẹ thực tế phức tạp khách quan
của thời kì quá độ, chưa nhận thức đầy đủ rằng thời kỳ quá độ lên xã hội chủ
nghĩa là quá trình lịch sử lâu dài và phải trải qua nhiều chặng đường.
Từ đây, chúng ta phải có cơ sở hạ tầng của xã hội chủ nghĩa và cơ sở vật
chất phát triển. Chúng ta phải xây dựng lực lượng sản xuất phù hợp quan hệ sản
xuất. Chúng ta có thể bỏ qua tư bản chủ nghĩa nhưng không thể bỏ qua những
tính quy luật chung của quá trình từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn. Chúng ta
cũng phải biết kế thừa và phát triển tích cực những kết quả của công nghiệp tư
bản như thành tựu khoa học, kỹ thuật và công nghệ - môi trường, là cơ chế thị
trường với nhiều hình thức cụ thể tác động vào quá trình phát triển kinh tế.
Để vực nền kinh tế lạc hậu của nước nhà, Đảng xác định là phải phát
triển nền kinh tế nhiều thành phần để tăng sức sống và năng động cho nền kinh

thiệp trực tiếp vào sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp mà nên tập
trung tốt các chức năng tạo môi trường, hướng dẫn, hỗ trợ cần thiết cho các
doanh nghiệp nước ngoài. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ
nhưng thông thoáng lành mạnh để tạo sự tin tưởng cho các nhà đầu tư của
nước ngoài. Tránh tình trạng giấy tờ phức tạp rắc rối, trên bảo dưới không
nghe làm cho quá trình giải toả mặt bằng gặp nhiều khó khăn.
Với các chủ trương trên ta nhận thấy vai trò quyết định của vật chất đối
với ý thức, đó cũng là bài học quan trọng của Đảng là: "Mọi đường lối chủ
trương của Đảng phải xuất phát từ thực tế, tôn trọng quy luật khách quan.
2. Để xây dựng XHCN cũng cần phải hiểu sâu sắc vai trò của ý thức
tác động trở lại vật chất
Một rong chủ trương quan trọng là phải lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư
tưởng Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam cho hành động. Tư tưởng Hồ Chí Minh
nằm trong hệ tư tưởng Mác - Lênin là sự thốn nhất giữa chủ nghĩa Mác -
Lênin và thực tiễn của đất nước Việt Nam. Tư tưởng Hồ Chí Minh đã bảo về
và quán triệt chủ nghĩa Mác - Lênin đúng đắn và hiệu quả nhất. Như vậy
muốn hiểu sâu sắc và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh phải nắm vững chủ
nghĩa Mác - Lênin, nhất là phép biện chứng duy vật và phải nghiên cứu, nắm
vững thực tiễn. Chúng ta phải tập trung suy nghĩ về hai mặt:
Một là, về mục tiêu, lý tưởng và đạo đức lối sống. Đây là yếu tố cơ bản
nhất chi phối mọi suy nghĩ, hành động của chúng ta quyết định phẩm chất của
người cán bộ, đảng viên trong điều kiện chuyển biến của thế giới và tình hình
trong nước. Tư tưởng của Bác khẳng định mỗi người chúng ta hãy nâng cao
đạo đức cách mạng, đạo đức công dân và đạo đức của người cộng sản. Cụ thể,
chúng ta phải "cần kiệm liêm chính, chí công vô tư", luôn vì sự nghiệp dân
giàu nước mạnh vì lợi ích của cá nhân và cả lợi ích của cộng đồng. Kiên quyết
và nghiêm khắc chống chủ nghĩa thực dụng với các biểu hiện tính đa dạng

động như: cơ chế quản lý mới phải thể hiện rõ bản chất của một cơ chế dân
chủ, và cơ chế này phải lấy con người làm trung tâm, vì con người, hướng tới
con người là phát huy mọi nguồn lực. Cơ chế quản lý mới phải xây dựng đội
ngũ quản lý có năng lực và phẩm chất thành thạo về nghiệp vụ.
Ba là, đảm bảo lợi ích của người lao động là động lực mạnh mẽ của quá trình nâng cao
tính tích cực của con người: cần quan tâm đúng mức đến lợi ích vật chất, lợi ích kinh tế của
người lao động đảm bảo nhu cầu thiết yếu của họ hoạt động sáng tạo như ăn, ở, mặc, đi lại,
học hành, khám chữa bệnh, nghỉ ngơi. Cũng cần có chính sách đảm bảo và kích thích phát
triển về mặt tinh thần, thể chất cho nhân dân, tăng cường xây dựng hệ thống cơ chế chính
sách phù hợp để giải quyết tốt vấn đề ba lợi ích tập thể, và lợi ích xã hội nhằm đảm bảo lợi
ích trước mắt cũng như lâu dài của người lao động.
Đảng và Nhà nước cũng cần khắc phục thái độ trông chờ và ỷ lại vào
hoàn cảnh bằng cách nhanh chóng cổ phần hoá các công ty nhà nước để tạo sự
năng động, sáng tạo trong hoạt động cũng như cạnh tranh, nhất là trong thời
kỳ hội nhập hiện nay. Đảng cũng phải cương quyết giải thể các công ty làm ăn
thua lỗ như: Tổng công ty sành sứ Việt Nam, Tổng công ty nhựa, Tổng công
ty rau quả Việt Nam… để tránh việc nhà nước bỏ vốn vào nhưng lại luôn phải
bù lỗ cho các công ty này.
Ngoài ra chúng ta cũng cần nâng cao trình độ nhận thức tri thức khoa
học cho nhân dân nói chung và đặc biệt đầu tư cho ngành giáo dục. Chúng ta
cần xây dựng chiến lược giáo dục, đào tạo, với những giải pháp mạnh mẽ phù
hợp để mở rộng quy mô chất lượng ngành đào tạo, đối với nội dung và
phương pháp giáo dục, đào tạo, cải tiến nội dung chương trình giáo dục, đào
tạo phù hợp với từng đối tượng, trường lớp ngành nghề. Kết hợp giữa việc
nâng cao dân trí, phổ cập giáo dục với việc bồi dưỡng và nâng cao trình độ
chuyên môn, nghiệp vụ của người lao động để đáp ứng nhu cầu cao của sự
nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Thực hiện đồng bộ và có hiệu quả các

4. Tạp chí Cộng sản, số 5, năm 2001
5. Tạp chí châu á - TBD, số 2, năm 2000
6. Tạp chí Triết học, số 3, năm 2001
7. Nhiều tác giả "Chiến lược kinh doanh", NXB Hà Nội, 2001.

mục lục

Lời mở đầu 1
Nội dung 2
I. Lý luận chung về mối quan hệ vật chất và ý thức 2
1. Vật chất quyết định sự ra đời của ý thức 2
2. ý thức tác động trở lại vật chất 3
II. Vận dụng mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức đối với con đường đi
lên xã hội chủ nghĩa của nước ta 5
1. Để xây dựng xã hội chủ nghĩa phải nhận thấy nguyên lý vật chất định ý thức là
phải xuất phát từ thực tế khách quan và hành động theo nó 5
2. Để xây dựng XHCN cũng cần phải hiểu sâu sắc vai trò của ý thức tác động trở lại
vật chất 8
Kết luận 11
Tài liệu tham khảo 12