nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 45 Hoàng Thị Sơn *
1. Thực tiễn thực hiện quyền tự bào
chữa của bị can, bị cáo
Tự bào chữa là một trong những hình thức
để bị can, bị cáo bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của mình theo quy định của pháp luật. Tự
bào chữa là quyền năng tố tụng đặc thù của bị
can, bị cáo đợc pháp luật ghi nhận và bảo
đảm cho phép bị can, bị cáo tự mình thực hiện
các hành vi tố tụng và biện pháp bào chữa theo
quy định của pháp luật nhằm minh oan, bác bỏ
sự buộc tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự
cho mình. Là ngời bị buộc tội nhng trong
thực tế vì những lí do khác nhau mà bị can, bị
cáo thờng tự mình thực hiện quyền bào chữa
chứ không nhờ ngời khác bào chữa cho mình.
Theo số liệu thống kê thì trong thời gian vừa
qua số vụ án mà bị can, bị cáo thực hiện quyền
bào chữa của mình bằng hình thức tự bào chữa
chiếm gần 90% so với tổng số vụ án mà các
toà án đ xét xử. Số vụ án có ngời bào chữa
tham gia chiếm tỉ lệ rất thấp. Nguyên nhân của


Và còn nhiều trờng hợp tơng tự nh vậy. bị
can không biết mình có quyền nhờ ngời bào chữa
và sử dụng nó nh là công cụ hữu hiệu để bảo vệ
quyền lợi cho mình. Bùi Minh Hải ngời đ hơn
một năm tù oan ở Đồng Nai cho biết, anh hoàn
toàn không biết mình có quyền đó, cứ nghĩ khi bị
khởi tố thì quyền sinh, quyền sát thuộc về cơ quan
điều tra, còn luật s anh tởng cứ phải ra toà mới
giúp. Những ngời hoàn toàn không biết nh Bùi
Minh Hải và Tăng Văn Muộn không phải là những
trờng hợp hiếm trong thực tiễn tố tụng hiện nay.
* Giảng viên chính Khoa t pháp
Trờng đại học luật Hà Nội nghiên cứu - trao đổi
46 - Tạp chí luật học

Nguyên nhân chủ yếu là do trình độ hiểu biết
pháp luật tố tụng của họ về quyền của bị can,
bị cáo còn hạn chế. Không mấy ai biết đợc
ngời bào chữa có quyền tham gia tố tụng từ
khi khởi tố bị can, vì vậy tuyệt đại đa số họ
không nhờ ngời bào chữa từ thời điểm này.
Có những bị cáo khi đợc tuyên vô tội cho
biết: Nếu ngay từ khi khởi tố bị can mà họ
đợc biết có thể mời luật s thì số phận pháp lí
của họ không phải long đong nh vậy. Bởi lẽ,
các biên bản hỏi cung họ không hề đợc đọc

trờng hợp tại phiên toà bị cáo còn bị hội đồng
xét xử cũng nh vị đại diện viện kiểm sát trấn áp
bằng những câu đại loại nh không phạm tội sao
kí vào biên bản hoặc đ kí vào biên bản mà còn
chối à.
2. Thực tiễn thực hiện quyền nhờ ngời
khác bào chữa của bị can, bị cáo
Cùng với sự phát triển về số lợng và chất
lợng của đội ngũ luật s trong những năm gần
đây, số vụ án có ngời bào chữa tham gia mặc dù
còn là con số rất khiêm tốn nhng so với trớc đây
thì ngày càng tăng. Theo số liệu do bà Tạ Thị
Minh Lí, cục trởng Cục trợ giúp pháp lí Bộ t
pháp cung cấp trong Hội nghị toàn quốc về trợ giúp
pháp lí tại Nha Trang từ ngày 25-28/12/2001 thì hơn
70% phiên toà không có luật s tham gia, trong đó
bao gồm cả phiên toà hình sự. Nguyên nhân là số
vụ án nhiều, trong khi số luật s hành nghề thì ít,
đối tợng phải ra toà thờng nghèo hoặc cha tin
cậy luật s. Theo thống kê thì ít khi luật s tham
gia các phiên toà do tòa án nhân dân cấp huyện
xử.
(3)
Số vụ án hình sự có ngời bào chữa tham gia
chiếm tỉ lệ hết sức khiêm tốn, chiếm khoảng hơn
10% so với tổng số vụ án mà các toà án đ xử
(4)
và
chủ yếu là bào chữa theo yêu cầu của cơ quan tiến
hành tố tụng.

Thực tiễn xét xử các vụ án có sự tham gia
của ngời bào chữa cho thấy sự tham gia tố
tụng của ngời bào chữa đ thực sự mang lại
những hiệu quả cho bị can, bị cáo. Nó không
hề mang tính hình thức nh một số ngời vẫn
thờng nghĩ, kể cả ngời tiến hành tố tụng.
Việc tham gia tố tụng của ngời bào chữa
đ góp phần vào việc bảo vệ quyền và lợi ích
hợp pháp cuả bị can, bị cáo giúp cơ quan tiến
hành tố tụng giải quyết vụ án một cách khách
quan, toàn diện và đầy đủ. Mặc dù còn có
những khó khăn nhất định nhng sự tham gia
của ngời bào chữa nói chung đ đáp ứng đợc
yêu cầu bào chữa và đạt đợc những kết quả
đáng kể. Trong đó có những trờng hợp toà án
đ xử nhẹ hơn so với mức đề nghị của viện
kiểm sát hoặc tuyên bố bị cáo không phạm tội;
đổi tội danh nhẹ hơn hoặc yêu cầu điều tra bổ
sung Đặc biệt có một số trờng hợp luận
điểm bào chữa của luật s không đợc toà án
cấp sơ thẩm chấp nhận nhng lại đợc toà án
cấp phúc thẩm chấp nhận.
Theo Báo cáo tổng kết hoạt động của các
đoàn luật s năm 1998 thì tại Đoàn luật s Đà
Nẵng trong số 400 vụ có luật s tham gia tố
tụng có hơn 60% số vụ đợc cơ quan tiến hành
tố tụng chấp nhận yêu cầu và hớng đề xuất
giải quyết vụ án của luật s, trong đó có 34 vụ
án có sửa đổi đáng kể cụ thể là:
+ 04 vụ án đợc đình chỉ vì hành vi không


Hoạt động của ngời bào chữa nói chung đ
góp phần vào việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp
pháp của bị can, bị cáo, thực hiện dân chủ đồng
thời bảo vệ và tăng cờng pháp chế XHCN. Điều
này đợc thể hiện cụ thể nh sau:
Thứ nhất, số vụ án có ngời bào chữa tham gia
do bị can, bị cáo hoặc gia đình của họ mời cha
nhiều nhng ngày càng tăng so với những năm
trớc đây. Trong 6 tháng đầu năm 2000 (theo số
liệu báo cáo của 51 đoàn luật s) có 5120 vụ án
hình sự có luật s tham gia trong đó có 2623 vụ bào
chữa chỉ định do toà án mời chiếm 51,2%.
Thứ hai, trong số các vụ án mà luật s tham nghiên cứu - trao đổi
48 - Tạp chí luật học

gia có hơn 50% các vụ mà đề nghị của luật s
đợc cơ quan tiến hành tố tụng chấp nhận nh
đề nghị giảm mức hình phạt; đề nghị thay đổi
hoặc huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn; đề nghị đổi
tội danh nhẹ hơn; đề nghị tuyên bố vô tội; đề
nghị miễn trách nhiệm hình sự, miễn chấp
hành hình phạt Tuy nhiên, cũng nh những
năm trớc đây, số vụ việc vẫn chủ yếu tập
trung ở hai thành phố lớn là Hà Nội và thành
phố Hồ Chí Minh. Đối với các tỉnh miền núi số
vụ án có ngời bào chữa tham gia vẫn còn là

xây dựng nhà nớc pháp quyền.
Sự tham gia của ngời bào chữa trong các vụ
án hình sự mặt khác còn giúp cơ quan tiến hành tố
tụng sửa chữa những thiếu sót, kịp thời quyết định
đình chỉ điều tra hoặc trả hồ sơ để điều tra bổ
sung. Trong nhiều vụ án nhờ có sự tham gia tích
cực và có chất lợng của ngời bào chữa mà sự
thật của vụ án làm sáng tỏ, không ít bị cáo đợc
toà án tuyên không phạm tội; giảm nhẹ hình phạt;
đổi tội danh nhẹ hơn
Thứ năm, ngoài ra, nhiều vụ án đ có đủ cơ sở
pháp lí để kết tội bị can, bị cáo nhng sự tham gia
của ngời bào chữa tại phiên toà cũng giúp cho hội
đồng xét xử làm sáng tỏ thêm tính chất, hành vi
phạm tội của bị cáo, động cơ, mục đích, nguyên
nhân phạm tội, giúp hội đồng xét xử xem xét, cân
nhắc để ra một bản án công minh, đúng pháp luật,
giúp bị cáo nhận thức đợc hành vi phạm tội của
mình, chấp hành bản án một cách tự giác, yên tâm
cải tạo thành ngời tốt.
Thực tiễn thực hiện quyền bào chữa của bị can,
bị cáo trong những năm qua cho thấy có nhiều vụ
án đợc đa ra xét xử thu hút mạnh mẽ sự quan
tâm đánh giá của d luận nh vụ án Tân Trờng
Sanh với sự tham gia của 47 luật s bào chữa cho
các bị cáo, vụ án Minh Phụng - EPCO với 58 luật
s tham gia với t cách là ngời bào chữa cho các
bị cáo. Trong số các vụ án có ngời bào chữa tham
gia phần lớn đ đạt đợc hiệu quả đáng kể. Có
những vụ án bị cáo đ đợc toà án xử nhẹ hơn so

Số vụ
án có sự tham gia của ngời bào chữa (bao
gồm luật s, bào chữa viên nhân dân và ngời
đại diện hợp pháp của bị can, bị cáo) chỉ có
hơn 10%.
Trong số các vụ án có ngời bào chữa
tham gia thì bào chữa chỉ định đối với bị can,
bị cáo là ngời cha thành niên chiếm 5,5%.
(10)

Số còn lại (khoảng 5%) là sự tham gia của
ngời bào chữa đối vời các trờng hợp sau:
- Bào chữa chỉ định trong trờng hợp bị
can, bị cáo là ngời có nhợc điểm về thể chất
hay tâm thần;
- Bào chữa chỉ định trong trờng hợp bị
can, bị cáo về tội theo khung hình phạt có mức
cao nhất là tử hình đợc quy định tại Bộ luật
hình sự;
- Bào chữa do bị can, bị cáo hoặc gia đình
của họ mời.
3. Kết luận
So với những năm trớc đây, quyền bào
chữa của bị can bị cáo ngày càng đợc thực
hiện có hiệu quả hơn. Các cơ quan tiến hành tố
tụng đ tôn trọng và tạo điều kiện để ngời bào
chữa và bị can bị cáo thực hiện quyền và nghĩa
vụ khi tham gia tố tụng. Không ít luật s có
phong cách bào chữa đầy cá tính, những lập
luận, căn cứ bào chữa chặt chẽ và sắc sảo, đa

t pháp, tr.3.
(5).Xem: Báo cáo tổng kết hoạt động của các đoàn luật s
năm 1998.
(6).Xem: Báo cáo tổng kết tình hình tổ chức và hoạt động
của các đoàn luật s năm 1998, Vụ quản lí luật su, t vấn
pháp luật Bộ t pháp.
(7). Theo số liệu thống kê của Vụ luật s, t vấn pháp luật
Bộ t pháp.
(8).Xem: http://WWW.Vinaseek.com Lo nông ra tòa
bào chữa cho con.
(9). Tài liệu triển khai Pháp lệnh luật s - Bộ t pháp năm
2001.
(10). Trả lời của chánh án Tòa án nhân dân tối cao đối với
các chất vấn của các vị đại biểu Quốc hội tại kì họp thứ X,
Quốc hội khoá X, ngày 07/12/2001.