Khảo sát Truyện Kiều từ những câu
thơ 'dịch' Đường thi "Truyện Kiều" có nhiều câu thơ lấy ý từ Đường thi. Chắc chắn Nguyễn Du
không làm công việc dịch thơ. Tuy nhiên, cũng có một số câu thơ trong tác phẩm của
ông xét theo một khía cạnh nào đó chính là những câu thơ dịch từ Đường thi. Chúng
tôi làm một việc là lượm lặt những câu thơ ấy nhằm nhìn "Truyện Kiều" của Nguyễn
Du dưới một góc độ mới.
Truyện Kiều là tác phẩm truyện thơ Nôm thành công nhất của nước ta. Tác
phẩm ra đời trong thời Trung đại nên chịu sự chi phối của lý tưởng thẩm mỹ phong
kiến. Một trong những nét đặc trưng của thi pháp thời kỳ này là sử dụng điển cố, điển
tích, tập cổ… Trong Truyện Kiều những hình thức này không ít. Nguyễn Du đã sử
dụng rất nhiều điển cố, điển tích của Trung Quốc được lấy từ Kinh Thi, Tình sử, Tả
truyện, Kinh Dịch, Lễ ký, Hán thư, Tây sương, Thần tiên truyện… Qua bàn tay tài hoa
của ông, những điển cố này đã được sử dụng rất sáng tạo và đã trở nên quen thuộc
hơn, gần gũi với tâm hồn dân tộc Việt Nam hơn. Nhờ thế ngôn ngữ Việt cũng trở nên
giàu có và phong phú hơn khi du nhập những từ ngữ mới. Chẳng hạn từ bể dâu trong
câu Trải qua một cuộc bể dâu là mượn từ câu Thương hải biến vi tang điền (Bể xanh
hóa thành nương dâu - Thần tiên truyện) diễn tả những thay đổi trong cuộc đời, vũ trụ.
Hay như câu:
Sầu đong càng lắc càng đầy,
Ba thu dọn lại một ngày dài ghê! (câu 247-248)
là hình thức tập cổ của câu Nhất nhật bất kiến như tam thu hề (một ngày không
trông thấy mặt lâu như là ba tháng mùa thu) trong Kinh Thi.
"Truyện Kiều" có nhiều câu thơ lấy ý từ Đường thi. Chắc chắn Nguyễn Du
không làm công việc dịch thơ. Tuy nhiên, cũng có một số câu thơ trong tác phẩm của
ông xét theo một khía cạnh nào đó chính là những câu thơ dịch từ Đường thi. Chúng
tôi làm một việc là lượm lặt những câu thơ ấy nhằm nhìn "Truyện Kiều" của Nguyễn
Du dưới một góc độ mới.
Khảo sát thơ “Kiều” như những bản dịch không phải là một việc làm máy móc,

Trước sau nào thấy bóng người,
Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông. (câu 2747-2748)
Một câu thơ thần tình nếu là thơ, tài hoa nếu là dịch!
Bởi vì Nguyễn Du không dụng tâm làm một người dịch thơ Đường nên giữa
câu thơ của ông với nguyên tác của Thôi Hộ có nhiều khác biệt. Nếu Thôi Hộ viết hà
xứ khứ thì Nguyễn Du chỉ viết đơn giản là trước sau. Thôi Hộ nhớ về một khuôn mặt
đã ửng hồng cùng với hoa đào mùa xuân trong lần gặp gỡ trước (Nhân diện, đào hoa
tương ánh hồng, còn với chàng Kim có lẽ ký ức về nàng Kiều trong vườn Thúy là
hình ảnh Dưới đào dường có bóng người thướt tha (câu 290). Do vậy Nguyễn Du
dùng từ bóng người là phù hợp hơn với văn cảnh, với tâm trạng của chàng Kim. Câu
thơ của Nguyễn Du mang nghĩa khẳng định, còn câu thơ của Thôi Hộ là một sự băn
khoăn, không thể nói được ai là người viết hay hơn, sâu sắc hơn ai, bởi cả hai đều thể
hiện được một nỗi thất vọng thật sự.
Ở câu thứ hai, Nguyễn Du đã có một sự sáng tạo độc đáo khi ông thay từ y
cựu bằng từ năm ngoái. Y cựu là vẫn như cũ, hoa đào sau một năm, mùa xuân đến lại
trổ ra những bông hoa y như trước kia, vẫn thắm tươi để cười với gió mùa xuân.
Nguyễn Du có ý khẳng định hơn khi ông dùng từ năm ngoái. Không phải những bông
hoa mới trổ trong một mùa xuân mới, mà chàng Kim tưởng như đó là những bông hoa
của năm ngoái. Chính là hoa đào của năm ngoái! Vậy thì bóng người thướt tha dưới
hoa đào năm ngoái ở đâu? Nỗi xót xa dường như tăng thêm một bậc. Cảnh cũ vẫn còn
mà người xưa đã vắng! Hoa đào cười với gió đông trở nên một hình ảnh quen thuộc
trong lòng người yêu thơ, yêu Truyện Kiều.
Một đoạn thơ dịch chứng tỏ tài năng của Nguyễn Du nữa là đoạn tả tiếng đàn
của nàng Kiều trong đoạn đoàn viên:
Khúc đâu đầm ấm dương hòa!
Ấy là hồ điệp hay là Trang sinh?
Khúc đâu êm ái xuân tình!
Ấy hồn Thục đế hay mình đỗ quyên?
Trong sao châu dỏ duềnh quyên!
Ấm sao hạt ngọc Lam Điền mới đông! (câu 3199-3204)

Biển xanh trăng chiếu lệ châu;
Ngọc phơi nắng ấm, khói cao Lam Điền…
Trần Trọng San đã dịch thật sát nghĩa so với những câu thơ của Lý Thương Ẩn.
Vì tâm thế dịch thuật hoàn toàn khác với Nguyễn Du nên những câu thơ dịch của ông
thật hoàn chỉnh, đúng nghĩa là những câu thơ dịch. Nhưng cũng cần nói lại một lần
nữa là Nguyễn Du của chúng ta không hề có chủ tâm dịch mà chỉ mượn những câu
thơ của Lý Thương Ẩn mà thôi. Ông đã vận dụng chúng thật sáng tạo để viết nên
những câu thơ tả tiếng đàn tuyệt vời của mình.
Nguyễn Du còn dùng nhiều câu thơ Đường khác trong sáng tác của mình.
Chẳng hạn như câu:
Bán kiên cung kiếm bằng thiên túng,
Nhất trạo giang sơn tận địa duy.
của Hoàng Sào để tả Từ Hải: Gươm đàn nửa gánh, non sông một chèo (câu
2174). Một sự chọn lựa rất phù hợp để khắc họa hình tượng người anh hùng Từ Hải,
nhân vật lý tưởng trong tác phẩm.
Rồi một câu thơ cũng rất quen thuộc trong bài Vô đề của Lý Thương Ẩn:
Xuân tàm đáo tử ty phương tận
(Con tằm xuân đến lúc chết thì tơ mới hết)
Nguyễn Du còn làm cho nỗi lưu luyến day dứt hơn nữa khi viết Con tằm đến
thác, cũng còn vương tơ (câu 1976). Không phải khi tằm chết thì hết nhả tơ, mà tơ vẫn
còn vương vấn bên xác tằm. Chỉ có điều ông lại để câu này thốt ra từ miệng của Thúc
Sinh, trong khi chàng Thúc này lại sợ hãi Hoạn Thư đến nỗi đã bỏ rơi nàng Kiều tội
nghiệp, đẩy Kiều vào con đường đau khổ một lần nữa.
Câu thơ kết thúc của Trường hận ca nổi tiếng của Bạch Cư Dị cũng được
“dịch” trong Truyện Kiều:
Thử hận miên miên vô tuyệt kỳ
(Mối hận này triền miên không lúc nào chấm dứt).
Mối hận chia ly của Kim Kiều có khác gì mối hận chia ly của Đường Minh
Hoàng và Dương Quý Phi thời Đường chứ. Cũng đều là Sầu này dằng dặc muôn đời
chưa quên (câu 2786). Dịch được chữ miên miên thành dằng dặc thật đã đến độ tuyệt

thơ Đường chắc chắn cũng sẽ có những bản dịch thành công. Những câu Kiều của ông
vô tình trở thành những câu thơ dịch mà đã rất hay rồi. Chúng thành công ở nhiều
điểm, đầu tiên là khả năng kết hợp những ý thơ riêng lẻ ấy vào chung một cốt truyện
thật thông suốt và liền mạch. Sau đó nếu xét ở góc độ dịch phẩm thì chúng đã thành
công với vai trò giới thiệu cho độc giả về thơ Đường, đồng thời gợi hứng thú cho họ
đi tìm đọc thêm nguyên tác, cũng như đọc thêm nhiều bài Đường thi khác nữa. Cách
“dịch” của Nguyễn Du không thật bám sát ý thơ, hình ảnh thơ và mang nhiều dấu ấn
cá nhân. Nhưng ông đã dịch thật đạt tinh thần cũng như tình cảm mà tác giả gửi gắm
qua nguyên tác, để những câu thơ dịch ấy xuất hiện trong những tình tiết thật phù hợp,
giúp chúng một lần nữa thể hiện những nội dung mà chúng đang mang. Con người
thiên tài làm việc gì cũng chứng tỏ mình là thiên tài. Những câu thơ dịch của Nguyễn
Du thể hiện điều đó. Chỉ là một việc ngẫu nhiên thôi nhưng tất cả chúng ta đều phải
thừa nhận giá trị của những câu thơ đó, và chắc chắn chúng còn có nhiều điều để cho
các dịch giả đời sau học tập theo.