nghiên cứu - trao đổi
10 tạp chí luật học số 10/2010
PGS.TS. Bùi Xuân Đức *
1. Cỏc hin phỏp Vit Nam: quỏ trỡnh
ban hnh, sa i, b sung
1.1. Ban hnh, sa i Hin phỏp nm 1946
Cỏch mng thỏng Tỏm thng li ó em
li ch quyn cho dõn tc, dõn ch cho nhõn
dõn. i vi nhiu nc, sau khi ginh c
chớnh quyn cũn phi tri qua mt thi gian
di mi ban hnh c hin phỏp. Riờng
nc ta, do ng ta nhn thc c ý ngha
to ln ca hin phỏp nờn mc dự hon cnh
lỳc by gi ang rt khú khn, H Ch tch
ó ch trng nhanh chúng ban hnh hin
phỏp. Ngay t phiờn hp u tiờn ca Chớnh
ph lõm thi ngy 3/9/1945, Ngi ó
ngh Chớnh ph sm t chc cuc tuyn c
v xõy dng hin phỏp nhm trc ht l ban
b quyn dõn ch ca nhõn dõn v t ú
hp thc hoỏ chớnh quyn. Ngi núi:
Trc ta ó b ch quõn ch chuyờn ch
cai tr, ri n ch thc dõn khụng kộm

phỏp u tiờn ca nc ta ra i th hin
ỳng t tng ch o ca ng v Ch tch
H Chớ Minh l on kt ton dõn khụng
phõn bit nũi ging, gỏi trai, giu nghốo, giai
cp, tụn giỏo; tt c cho cuc u tranh ginh
c lp cho dõn tc, bo m cỏc quyn t
do dõn ch cho nhõn dõn v xõy dng mt
* Trung tõm cụng tỏc lớ lun
y ban trung ng Mt trn T quc Vit Nam
nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 10/2010 11

chớnh quyn mnh m, sỏng sut ca nhõn
dõn. Do tỡnh hỡnh chin tranh ang lan rng,
cho nờn Hin phỏp nm 1946 cha c
cụng b thc hin mt cỏch chớnh thc.
Quc hi giao cho Ban thng v Quc hi
cựng vi Chớnh ph quy nh vic thi hnh
Hin phỏp. Tu tỡnh hỡnh c th m a cỏc
quy nh Hin phỏp ra thc hin trờn thc t.
Trong quỏ trỡnh thc hin Hin phỏp ny
cú vic Quc hi (Ngh vin nhõn dõn) thụng
qua Lut ci cỏch rung t nm 1953. So
vi Hin phỏp thỡ Lut ny ó lm thay i
ni dung quy nh ti iu 12 ca Hin phỏp
nm 1946 l: Quyn t hu ti sn ca
cụng dõn c bo m. õy l bc i

Bn Hin phỏp sa i c kỡ hp th
11 Quc hi khoỏ I thụng qua vo ngy
31/12/1959 v c Ch tch nc cụng b
thi hnh vo ngy 1/1/1960 v sau ny
thng c gi l Hin phỏp nm 1959.
Hin phỏp nm 1959 c ban hnh ỏp
dng cho c nc vi mc tiờu xõy dng
ch ngha xó hi min Bc v u tranh
thng nht nc nh nhng ch yu l i
vi min Bc. Nhng quy nh ca Hin
phỏp xỏc lp ch xó hi ch ngha min
Bc. Do vy, õy l hin phỏp xó hi ch
ngha nhng mi trong phm vi na nc.
Do hon cnh lỳc by gi l min Nam
vn cũn ang phi tin hnh cuc cỏch mng
dõn ch nhõn dõn nờn trong Hin phỏp nm
1959 vn cũn cú cỏc quy nh th hin tớnh
cht dõn ch nhõn dõn (hay cú th núi cũn
ri rt cỏc yu t dõn ch nhõn dõn) nh
vic quy nh v hỡnh thc chớnh th nc ta
vn l dõn ch nhõn dõn (iu 2), vn cũn
tha nhn hỡnh thc s hu ca ngi lao
ng riờng l v s hu ca cỏc nh t sn
dõn tc, bo h quyn s hu v rung t
v cỏc t liu sn xut khỏc (iu 11, iu nghiên cứu - trao đổi
12 tạp chí luật học số 10/2010


õy l s m rng khụng gian ỏp dng ca
Hin phỏp nm 1959 cú tớnh cht thay th
cho c h thng chớnh tr Cng ho min
Nam Vit Nam trc õy. ú l s sa i,
b sung ln ca Hin phỏp.
1.3. Ban hnh, sa i Hin phỏp nm 1980
Sau thng li mựa xuõn nm 1975, min
Nam c hon ton gii phúng, c nc
thng nht cựng i lờn ch ngha xó hi.
Hin phỏp nm 1959 mc dự l hin
phỏp xó hi ch ngha min Bc v sau
khi thng nht nc nh v mt nh nc
c Quc hi chung ca c nc quy
nh ỏp dng trờn phm vi ton quc song
trong iu kin mi ó tr nờn khụng cũn
phự hp. Cn thit phi cú hin phỏp mi
ghi nhn nhng thnh qu m cỏch
mng Vit Nam ó ginh c qua na th
k u tranh v lm c s phỏp lớ cho cụng
cuc xõy dng ch ngha xó hi trờn phm
vi c nc.
Bn hin phỏp mi c xỳc tin xõy
dng t nhng nm 1977 - 1978, cú b chng
li trong thi gian chin tranh biờn gii phớa
Tõy Nam v phớa Bc, qua nhiu ln ly ý
kin ca cỏn b v nhõn dõn ó c Quc
hi khoỏ VI kỡ hp th by thụng qua ngy
18/12/1980.
Hin phỏp nm 1980 quy nh ch xó
hi ch ngha ó v ang xõy dng. ú l

sa i c Hin phỏp, Nh nc ta ó
cho ban hnh mt s lut m v tớnh cht
thỡ úng vai trũ nh sa Hin phỏp, in
hỡnh l Lut doanh nghip t nhõn v Lut
cụng ti ngy 21/12/1990 (khụng k trc
ú vo nm 1988 ó ban hnh 03 ngh nh
ca Hi ng b trng (Ngh nh s 27,
28, 29) cng cú tớnh cht nh vy). Do ý
thc c tớnh lut cú tớnh hin phỏp ca
hai lut ny nờn khi thụng qua Quc hi
cng ó theo th tc a s c bit ging
nh thụng qua Hin phỏp vi 2/3 tng s
i biu tỏn thnh.
Sa i, b sung chớnh thc Hin phỏp
giai on ny l Ngh quyt ca Quc hi
ngy 22/12/1988 sa i v Li núi u v
Ngh quyt ngy 30/6/1989 sa i, b sung
7 iu ca Hin phỏp trong ú quy nh mi
v hi ng nhõn dõn cú thng trc hi
ng nhõn dõn.
1.4. Ban hnh, sa i, b sung Hin
phỏp nm 1992
T gia nhng nm 80 ca th k XX,
nhn thy nhng hn ch, sai lm do ch
quan, núng vi trong thc tin xõy dng ch
ngha xó hi nc ta (v c cỏc nc xó
hi ch ngha khỏc), ng ta ó ra v
phỏt ng cụng cuc i mi ton din t
nc. Cụng cuc i mi c bt u bng
i mi kinh t vi vic phỏt trin kinh t

nh rừ hn mt s vn m khi ban hnh
Hin phỏp nm 1992 cha kp ỏnh giỏ tng
kt a vo (nh vn xõy dng nh
nc phỏp quyn XHCN, i mi vin
kim sỏt nhõn dõn), quy nh rừ hn v ch
kinh t, vn hoỏ, xó hi nhm ỏp ng
hn na cỏc yờu cu ca giai on phỏt
trin mi ca t nc.
Hin phỏp nm 1992 m u mt giai
on phỏt trin mi ca cỏch mng Vit
Nam, l Hin phỏp y mnh cụng cuc i
mi ton din t nc. Hin phỏp ó cng
c nhng thnh tu bc u trong cụng
cuc i mi kinh t, chớnh tr, vn hoỏ, t
sau i hi i biu ton quc ln th VI
ca ng cng sn Vit Nam, nh rừ nhng
nhim v cho nhng nm ti theo Cng
lnh v Chin lc phỏt trin kinh t-xó hi
ca i hi ng ton quc ln th VII.
c ban hnh trong tỡnh hỡnh th gii
ang cú nhng bin ng phc tp, trong
iu kin cụng cuc i mi mc dự ó
dnh c mt s thng li nhng cũn rt
nhiu khú khn, thỏch thc, Hin phỏp
nm 1992 l biu hin s ng tõm, nht
trớ cao ca ng v nhõn dõn ta trong
vic tip tc con ng xõy dng ch
ngha xó hi. to c s phỏp lớ cho s
i mi tip tc, phc v s nghip hi
nhp quc t ngy cng sõu rng, hon

trỡnh t thụng qua cht ch. Ch th ú trc
ht l nhõn dõn (nhiu nc, vớ d nh nc
Nga hin nay) thụng qua hỡnh thc trng cu
dõn ý. Th n l quc hi hay hi ng
c bu ra ch thụng qua hin phỏp gi
l quc hi/hi ng lp hin sau ú gii tỏn
lp ra quc hi lp phỏp theo hin phỏp
(vớ d, nc M v nc ta nm 1946, nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 10/2010 15

Quốc hội được bầu cũng là quốc hội lập
hiến, lẽ ra sẽ được thay thế bởi nghị viện
nhân dân theo quy định của Hiến pháp được
thông qua song do hoàn cảnh kháng chiến
đang lan rộng nên Hiến pháp sau khi thông
qua đã không được phúc quyết, không công
bố thi hành, do đó nghị viện nhân dân cũng
không được thành lập và quốc hội lập hiến
tiếp tục tồn tại trở thành quốc hội lập pháp).
Tiếp đến là Đại hội nhân dân – cơ quan đại
diện cũng được bầu ra theo nhiệm kì nhưng
chủ yếu tập trung vào chức năng lập hiến,
bầu các chức sắc cao cấp của Nhà nước,
quyết định những vấn đề trọng đại của đất
nước trong đó quan trọng là việc phê chuẩn
những hiệp ước quốc tế quan trọng (ví dụ
như Đại hội nhân dân ở Trung Quốc, Đại hội

chức công phu, kết quả phụ thuộc nhiều vào
sự tuyên truyền, vận động, giải thích, đặc
biệt còn phụ thuộc vào trình độ dân trí. Việc
thành lập hội đồng/quốc hội lập hiến để
thông qua hiến pháp cũng ít phổ biến trên
thế giới vì việc thành lập (bầu cử) ra hai
quốc hội với thời gian rất gần nhau thường
phức tạp. Phổ biến hơn cả vẫn là trao quyền
ban hành và sửa đổi hiến pháp cho đại hội
nhân dân, nghị viện/quốc hội lập pháp tức
lấy quốc hội lập pháp làm quốc hội lập hiến.
Để bảo đảm dân chủ và chặt chẽ cũng như
tính tối cao của hiến pháp, các nước theo
cách này thường quy định thủ tục thông qua,
sửa đổi hiến pháp một cách chặt chẽ hơn.
Nếu với luật, thường việc biểu quyết thông
qua chỉ cần có quá bán tổng số đại biểu quốc
hội lập pháp đồng ý là đủ thì đối với hiến
pháp là phải 2/3, hoặc 3/4 tổng số đại biểu.
Hơn nữa, sau khi đã được thông qua thì hiến
pháp còn phải được đưa ra cho nguyên thủ
quốc gia (vua, tổng thống) phê chuẩn hoặc
nhân dân bỏ phiếu phúc quyết Nước ta, nghiªn cøu - trao ®æi
16 t¹p chÝ luËt häc sè 10/2010

nếu có vận dụng thì cũng nên như vậy, tức
vẫn để cho Quốc hội ban hành, sửa đổi, bổ

hành Hiến pháp năm 1959 và năm 2001 Uỷ
ban thường vụ Quốc hội đề nghị sửa đổi, bổ
sung một số điều của Hiến pháp năm 1992);
- Do Chủ tịch Quốc hội đề nghị (năm
1989 đề nghị sửa đổi Hiến pháp năm 1980
để ban hành Hiến pháp năm 1992).
Sau khi xem xét đề nghị về việc chuẩn bị
ban hành hoặc sửa đổi hiến pháp, nếu Quốc
hội tán thành thì Quốc hội thành lập Uỷ ban
dự thảo hiến pháp với thành phần là những
người đại diện các cơ quan nhà nước như
Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, các cơ
quan tư pháp, các cơ quan của Đảng, Mặt
trận và các tổ chức chính trị-xã hội khác,
một số chuyên gia pháp lí có trình độ cao, có
kinh nghiệm trong hoạt động xây dựng pháp
luật… Chủ tịch Uỷ ban dự thảo hiến pháp có
thể là Chủ tịch nước, Chủ tịch Hội đồng nhà
nước, Chủ tịch Uỷ ban thường vụ Quốc hội
hoặc Chủ tịch Quốc hội. Có thể nói, với
thành phần như vậy, Uỷ ban dự thảo hiến
pháp thực sự là cơ quan đại diện cho ý chí,
nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân, các
dân tộc. Uỷ ban này có nhiệm vụ soạn thảo
dự thảo hiến pháp hoặc dự thảo nghị quyết
sửa đổi, bổ sung một số điều của hiến pháp
và tờ trình; nghiên cứu, tiếp thu ý kiến đóng
góp của các đại biểu Quốc hội, các ngành,
các cấp và nhân dân để chỉnh lí dự thảo văn
bản trình Quốc hội xem xét, thông qua.

đoạn của quy trình lập hiến với nhiều hình
thức khác nhau, cả trực tiếp và gián tiếp
nhưng tập trung nhất là sau khi dự thảo được
công bố để nhân dân, các ngành, các cấp
đóng góp ý kiến. Việc lấy ý kiến của nhân
dân, các ngành, các cấp thường được tiến
hành sau khi Quốc hội đã thảo luận, cho ý
kiến bước đầu vào dự thảo hiến pháp hoặc
dự thảo nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số
điều của hiến pháp. Ý kiến đóng góp của các
ngành các cấp, các tổ chức đoàn thể nhân
dân và nhân dân nói chung được Uỷ ban dự
thảo hiến pháp tổng hợp đầy đủ, tổ chức
nghiên cứu, tiếp thu để hoàn thiện dự thảo
văn bản, bảo đảm chất lượng cả về nội dung
và hình thức, thực sự là sản phẩm kết tinh trí
tuệ của toàn dân, trình Quốc hội xem xét.
+ Xem xét, thông qua dự thảo hiến pháp/
hiến pháp sửa đổi hoặc dự thảo nghị quyết
sửa đổi, bổ sung một số điều của hiến pháp:
Khi tiến hành xem xét, thông qua dự
thảo hiến pháp hoặc dự thảo nghị quyết sửa
đổi, bổ sung một số điều của hiến pháp,
Quốc hội thường vận dụng các quy định của
việc xem xét, thông qua luật. Hiến pháp là
đạo luật cơ bản, có vị trí đặc biệt quan trọng
nên Quốc hội thường xem xét, thông qua tại
hai kì họp. Theo đó, tại kì họp thứ nhất, Uỷ
ban dự thảo hiến pháp trình Quốc hội về dự
án và Quốc hội thảo luận, cho ý kiến về

nm 1946, do iu kin t nc cú chin
tranh nờn sau khi thụng qua Quc hi ó ra
ngh quyt u nhim Chớnh ph v Ban
thng v Quc hi chu trỏch nhim t chc
thi hnh Hin phỏp mt cỏch thớch hp.
Vi nhng trỡnh t, th tc nh trờn, cú
th thy quy trỡnh lp hin nc ta cng
khụng khỏc nhiu so vi quy trỡnh chung ca
cỏc nc trờn th gii. So vi quy trỡnh ban
hnh bng trng cu dõn ý hay bng quc hi
lp hin hoc i hi nhõn dõn thỡ quy trỡnh
ny cú nhng u vit nht nh: ớt ri ro hn
(so vi trng cu dõn ý vỡ trong trng cu dõn
ý nhõn dõn ch cú mt s la chn ng ý
hoc khụng nờn kt qu ph thuc rt ln vo
trỡnh dõn trớ ca nhõn dõn), tranh th c
nhiu ý kin ca ụng o cỏc tng lp nhõn
dõn (so vi quc hi lp hin v i hi nhõn
dõn vỡ trong c ch ny ó cú ụng o i
din nờn thng khụng t chc ly ý kin
nhõn dõn na). Nu cú khim khuyt thỡ ú l
c ch ny phn nhiu cũn mang nng tớnh
ch quan ca nhng c cu cú thm quyn,
phn nhiu theo ý ó nh sn, thiu tụn trng
v khụng t chc tip thu nghiờm tỳc ý kin
úng gúp ca nhõn dõn. V phn nhõn dõn,
cng t thc trng ú m cú tõm lớ th ,
khụng quan tõm, khụng th hin ht trỏch
nhim ca mỡnh, úng gúp qua loa, i khỏi.
iu ny cú th khc phc c bng vic

12/1990 nờu trờn nhng vi ý thc nh l
sa i, b sung Hin phỏp nờn ó tin hnh
theo quy trỡnh ban hnh Hin phỏp (thụng
qua vi a s c bit). Theo chỳng tụi, nờn
nhỡn nhn phng phỏp ny mt tớch cc
ca nú l ó ỏp ng kp thi vic iu chnh
cỏc vn mi phỏt sinh. Kinh nghim th
gii v phng thc ny cng khỏ ph bin:
Hin phỏp M sa i, b sung ch yu bng
phng thc ny (cho n nay ó cú 27 ln
ban hnh lut sa i, b sung c gi l
cỏc tu chớnh hin phỏp); Hin phỏp Liờn Xụ nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 10/2010 19

(c) nhng nm 1960 - 1980 ca th k trc
hu nh c sa i, b sung hng nm bi
cỏc ngh quyt, lut ca Xụ vit ti cao Liờn
Xụ, Phỏp lnh ca on Ch tch Xụ vit ti
cao, trong ú sa nhiu nht l v s lng v
tờn gi cỏc b, u ban nh nc trong Hi
ng b trng Liờn Xụ; Liờn bang Nga sau
khi chuyn i ch , trc khi ban hnh
Hin phỏp nm 1993 ó ra Lut v quyn s
hu t ai, ti ú xỏc lp ch t hu v
t ai, cú ý ngha nh sa Hin phỏp. Vic
chỳng ta lm nh vy trong thi gian qua
khụng phi thng xuyờn, trn lan m ch

nhng lớ tng dõn quyn". Theo s phỏt
trin ca xó hi Vit Nam, hin phỏp luụn
c Nh nc quan tõm sa i, b sung
bo m hin nh y nhng quan h xó
hi c bn lm nn tng phỏp lớ cho s phỏt
trin ca t nc.
Vi hỡnh thc l hin phỏp thnh vn,
hin phỏp Vit Nam thuc loi khú sa i,
b sung. S khú thay i ny bo m tớnh
phỏp lớ ti cao ca hin phỏp so vi cỏc o
lut khỏc, l c s cho vic bo m tớnh n
nh ca ch nh nc. Tuy nhiờn, quy
trỡnh ú cng rt uyn chuyn cú th m
bo cho hin phỏp luụn c kp thi phn
ỏnh nhng thay i ln ca xó hi. So vi
cỏc nc trờn th gii, quy trỡnh ban hnh,
sa i, b sung hin phỏp nc ta c bn l
khụng thua kộm, ngoi tr mt s im m
chỳng tụi ó phõn tớch trong bi. Hi vng
nhng iu ny s tip tc phỏt huy trong
thi gian ti. V s l rt tt nu nh nhng
trỡnh t, th tc ny c phỏp in hoỏ y
(vo ngay trong Hin phỏp hoc trong
mt o lut)./.

(1).Xem: H Chớ Minh, Ton tp, Nxb. Chớnh tr
quc gia, H Ni, 1995, Tp 4, tr. 8.
(2).Xem: H Chớ Minh, Ton tp, Nxb. Chớnh tr
quc gia, H Ni, 1995, Tp 4, tr. 133.