Hình tượng con người trong điêu
khắc kiến trúc đình làng Việt thế kỷ
XVII

Cuối thế kỷ XVII là giai đoạn phát triển đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc kiến
trúc đình làng Việt và nhiều ngôi đình nổi tiếng xuất hiện trong giai đoạn này như:
đình So, đình Chu Quyến (Hà Tây), đình Kiền Bái (Hải Phòng), đình Diềm (Bắc
Ninh ) .
Hiện chưa có một thống kê đầy đủ về số lượng những ngôi đình thế kỷ XVII, nhưng
có thể khẳng định chúng chiếm một tỷ lệ khá lớn trong loại hình đình làng Việt, tập
trung chủ yếu ở đồng bằng Bắc Bộ và rất nhiều trong số đó còn bảo lưu được các
giá trị về mặt kiến trúc, nghệ thuật.
Đi liền với những công trình kiến trúc công cộng làng xã là sự phát triển đến đỉnh
cao của nghệ thuật điêu khắc dân gian, góp phần tạo nên giá trị độc đáo của kiến
trúc đình làng thế kỷ XVII. Trong điêu khắc trang trí trên kiến trúc đình làng giai
đoạn này, hình tượng con người nổi lên như một hình ảnh trung tâm, một điểm
nhấn độc đáo(1). Điêu khắc gỗ tại đình Hà Hiệp – Hà Tây
Nghệ thuật đã phát triển lên một trình độ mới, thể hiện ý thức về cuộc sống tinh
thần của người dân đương thời. Hình tượng con người không những phong phú về
chủ đề, ý tưởng mà còn đa dạng về thủ pháp nghệ thuật diễn đạt và chiếm một vị trí
trang trọng trong đình. Có thể chia theo hai nội dung chính:
- Hình tượng con người mang yếu tố thần thoại, ước lệ được thể hiện ở những mảng
trạm khắc theo các chủ đề: “Vũ nữ thiên thần” “người cưỡi rồng, phượng, hạc”,
“táng mả Hàm Rồng” “Người cưỡi hổ”
- Với hình tượng con người phản ánh cuộc sống xã hội đương thời được thể hiện ở
cảnh”Đấu vật”, “uống rượu”; “đánh cờ”; “mẹ con”; “cưỡi ngựa”, “chọi gà, lễ hội”,
“nam nữ tình tự”, “thiếu nữ tắm hồ sen”, “chèo thuyền”, “đi săn”.
Với hình tượng con người mang yếu tố thần thoại nổi bật với những hình tượng vũ

chỉ có sự thay đổi về vật chất mà còn mang lại những trào lưu tư tưởng mới. Chính
vì thế, khi ngọn lửa của cuộc nội chiến vừa tắt, thôn xóm mới trở lại yên bình, người
dân đã bắt tay xây dựng đình, chùa. Người nghệ sĩ dân gian đã thể hiện cách nhìn
lãng mạn của họ về một thế giới đang hồi sinh: cảnh náo nhiệt của hội làng, phút
giây đoàn tụ chồng vợ, cuộc hò hẹn của bạn tình, sự nồng nàn của ái ân, nụ cười
không tắt của cuộc rượu, phút thư nhàn của buổi săn… tất cả đều tươi mát tình
nhân ái, tính nhân văn. Song, cái chất lãng mạn của điêu khắc đình làng không
mang tính dung tục, thấp hèn. Có rất nhiều cảnh tình tự không hề khơi dậy cảm
giác xác thịt mà chỉ thể hiện tình yêu và cái đẹp cùng ý thức phản kháng mãnh liệt
của con người đương thời.
Có thể thấy qua những bức chạm của đình làng Việt thế kỷ XVII rất nhiều mặt của
đời sống xã hội: trong lao động – cảnh đi săn thú, trong sinh hoạt – vợ chồng gãi
chân cho nhau, đá cầu, đấu khiên, hát chèo, nam nữ tự tình, uống rượu… Ngoài ra
còn khá nhiều bức chạm mô tả về tầng lớp quan lại: cảnh người hầu quạt cho quan,
cảnh quan cưỡi ngựa, cảnh cướp con, đòi nợ và đặc biệt là cảnh phạt vạ gái chửa
hoang ở sân đình (đình làng Phù Lão)… Tính hiện thực thể hiện ngay trong từng
chi tiết: Khẩu súng kíp, đao, kiếm, cung của thế kỷ XVII; Y phục của con người
thuộc các tầng lớp khác nhau trong xã hội đương thời: (váy, mũ miện, hạt cườm của
phụ nữ; áo dài, ủng, mũ phớt của đàn ông…); Những nhạc cụ cổ xưa (kèn, sáo,
trống, thanh la…) hay các trò chơi dân gian (đấu vật, chọi gà, đá cầu…) vv… Đó là
những tư liệu phong phú, sống động cho các ngành khoa học như: Dân tộc học, Văn
hoá dân gian, Lịch sử quân sự…
Thông qua tính hiện thực của đề tài, điêu khắc trang trí đình làng Việt thế kỷ XVII
còn thể hiện tính đấu tranh sâu sắc. Dưới chế độ phụ quyền Nho giáo, người phụ nữ
bị khinh miệt, coi rẻ “nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô”, “phụ nhân nan hoá”)….
Vì vậy, người phụ nữ không được tới đình làng. Vậy nhưng điêu khắc đình làng lại
dày đặc hình ảnh người phụ nữ. Họ tự do thể hiện tình yêu với chồng, với con, với
bạn bè; tự do vui đùa, ca hát… Có thể nói, không ở một công trình kiến trúc dân
gian nào khát vọng yêu đương lại được bộc lộ mạnh mẽ như ở đình làng Việt.