Giải mã chữ “Thủy”
trong văn hóa Việt

Không phải ngẫu nhiên, số lần xuất hiện của từ ngữ sông
nước trên cửa miệng của người Việt nhiều đến vậy! Hầu như trở thành một nếp nghĩ quen thuộc, rất quen thuộc,
không cần bàn cãi, khi đề cập đến văn hóa Việt Nam, người
ta hay nhắc đến các yếu tố sau: nông nghiệp trồng lúa nước,
yêu nước nồng nàn, cần cù lao động, trọng tình nghĩa, dùng
quan hệ gia đình để giao tiếp xã hội.

Hiển nhiên, các đúc kết này không sai nhưng nghiêm ngặt mà
nói cả khu vực Đông Nam Á, nói rộng ra, dân tộc nào trên
thế giới lại không có ít nhiều các đặc điểm ấy. Và dù cho có
lấy tiêu chí đậm/nhạt chứ không phải dựa vào thế đối lập
có/không dùng làm căn cứ để xác định thì cũng thật khó lòng
mà chấp nhận cách biện giải có phần đơn giản này. Và cũng
thật hiển nhiên, đi tìm những hằng thể văn hóa trừu tượng
khó hơn nhiều những đặc điểm có tính vật chất dễ quan sát
như chiếc áo dài, chiếc nón lá hay các món ăn cụ thể.
Thác nước phong thuỷ là thú chơi được nhiều người Việt ưa
thích.

Thác nước phong thuỷ là thú chơi được nhiều người Việt ưa
thích.

Không biết bạn có để ý không, ngày Tết bà con ta hay chúc

Nói khác, người Việt đã dùng những hiểu biết về sông nước
để phóng chiếu lên cuộc đời cũng như dùng những trải
nghiệm của chính cơ thể mình để ngược chiếu trở lại sông
nước.

Hãy nghe: chưa chi, hắn đã lên nước phách lối; biết mình thế
yếu, chị ta xuống nước năn nỉ; đâu phải khi không mà nó bỏ
nước nhỏ… dạo này tên tuổi hắn chìm lỉm (nghỉm), chìm
dưới bùn, chìm dưới đáy bùn sâu… Theo đó, bạn có nhận ra
không, vận động, trạng thái tính chất của nước cũng chính là
trạng thái, cách thế ứng xử của con người?… Từ nguồn chỗ
bắt đầu của sông xuôi về biển cả với nguồn đào tạo, tạo
nguồn, nguồn sống, nguồn sáng tạo, nguồn cảm hứng, nguồn
dinh dưỡng, nguồn vốn, phong trào về nguồn… thậm chí
nguồn điện, nguồn thức ăn, nguồn cá, nguồn lúa gạo… có
một sự quan hệ về ngữ nghĩa, rất đáng ngạc nhiên, hay từ
cách định vị các vùng khác nhau theo vị trí nằm ngang của
sông lại được dùng để gọi tên các tầng lớp xã hội: thượng
lưu, trung lưu, hạ lưu.

Theo chiều hướng ngược lại, dễ dàng tìm thấy nhiều ẩn dụ
của sông nước có nguồn gốc từ thân xác hoặc vận động của
con người như lòng sông, mặt sông, chân nước, rốn nước…
hoặc nước nhảy, nước bò, nước rông… Thậm chí, con người
còn dùng cơ thể mình làm thước đo: nước dưới lòng bàn
chân, nước tới mắt cá, nước tới ống quyển…

Ngay từ năm 1970, trong khi nghiền ngẫm về lịch trình tư
tưởng của dân tộc, học giả Cao Xuân Huy đã tìm thấy hai đặc
điểm quan trọng của nước là tính thích nghi và cân bằng, và