CURATOR NGHỀ, NGHIỆP VÀ
Carolyn Christov-Bakargiev, cua-to hay giám đốc nghệ thuật của triển lãm
nghệ thuật Documenta 13 - một trong những triển lãm nghệ thuật lớn nhất và
có ý nghĩa quan trọng nhất đối với nền nghệ thuật đương đại, vừa mới diễn ra
năm ngoái tại Kassel, Đức. Bà được xếp số 1 trong danh sách 100 nhân vật
quyền lực nhất của thế giới nghệ thuật do tờ Art Review mới bình chọn và
công bố năm 2012. Bà Carolyn Christov-Bakargiev đã từng sang thăm Việt
Nam.

Trong vài thập kỷ gần đây, nghệ thuật đương đại nước nhà đã và đang hòa theo sự
phát triển toàn cầu hóa dồn dập với các triển lãm, hội chợ, liên hoan nghệ thuật
mọc lên như nấm sau mưa, và thế là chẳng biết từ bao giờ nảy ra một nhân vật văn
hóa quan trọng mới: cua-to (1), một kẻ lữ hành nghệ thuật, rong ruổi khắp nơi, từ
Nam chí Bắc, từ trong xứ ra thế giới, từ studio này đến gallery kia, từ viện bảo tàng
này đến biennale nọ, từ triển lãm cá nhân này đến hội chợ nghệ thuật khác
Hệ quả là trên các tờ báo, các bài viết về nghệ thuật, qua làn sóng radio, truyền
hình, trên mạng internet, trong các cuốn sách, giấy mời triển lãm và các ấn phẩm
giới thiệu, quảng cáo nghệ phẩm và các sự kiện nghệ thuật, v.v., công chúng
thường xuyên nghe/thấy/đụng hàng ngày cái thuật ngữ cua-to. Với người trong
giới, không hẳn ai cũng hiểu chính xác người cua-to ngày nay làm những công việc

trong những thuật ngữ được sử dụng thường xuyên nhất trong đời sống nghệ thuật
thời nay, nhưng cũng là thuật ngữ “mỗi nơi hiểu một cách”, “mỗi người hiểu một
phách”, hoặc nói cách khác, là một danh xưng rất không rõ ràng.
Liệu chức năng và công việc của người cua-to ngày nay có quá phức tạp đến mức
giới chuyên môn lẫn công chúng chưa thể đạt tới sự nhất trí cho một định nghĩa
mới? Sau đây là một số quan điểm phổ biến liên quan đến công việc của những
cua-to thời đương đại.
Xét trong ngữ nghĩa rộng, cua-to đương đại là nhà sản xuất năng động. Trong bối
cảnh các triển lãm, sự kiện nghệ thuật, công việc quan trọng nhất của người cua-to
là thực hiện thành công sự kiện nghệ thuật thông qua công tác phát hiện tác giả, tác
phẩm, tập trung tác phẩm hay nghệ sĩ, và lên kế hoạch, xúc tiến điều kiện chuẩn bị
địa điểm, khung cảnh cho những tác phẩm/sự kiện nghệ thuật được trưng bày/triển
khai, được công chúng tiếp cận trong những điều kiện tốt nhất. Nói cách khác, cua-
to đương đại là người tạo ra những bối cảnh thích hợp nhất để các tác phẩm/sự
kiện được ra mắt công chúng thông qua những cơ chế chuyên môn, thông qua các
cấu trúc chính thức, v.v. (ví dụ như các triển lãm cá nhân, triển lãm nhóm, các liên
hoan nghệ thuật, các biennale, các triển lãm chuyên đề trong bảo tàng, các triển
lãm chuyên đề lưu động).
Cũng có thể coi cua-to như “một chất xúc tác đặc biệt”, một người kết nối quan
trọng, thông qua hoạt động của họ trong việc lựa chọn tác giả/tác phẩm, thông qua
ý tưởng tạo dựng bối cảnh để các nghệ sĩ và tác phẩm nghệ thuật đến gần hơn với
công chúng, được “đối thoại” với khán giả. Trong đời sống nghệ thuật đương đại,
cua-to như cầu nối đưa nghệ sĩ và khán giả đến với nhau, kích hoạt một phản ứng
dây chuyền với những câu hỏi và câu trả lời, thực sự là người cầm càng cho các
cuộc đối thoại về nghệ thuật, trước tiên, rồi dần mở rộng ra các vấn đề nhân sinh,
xã hội, chính trị mà công chúng và nghệ sĩ, tất nhiên, thực sự yêu thích và quan
tâm.
Khái niệm “cua-to là chất xúc tác” cho các cuộc đối thoại có lẽ liên quan trực tiếp
đến một trong những chức năng quan trọng nhất của “nghề” cua-to, từ xưa cũng
như ngày nay: quan hệ công chúng (hay nói rộng ra là quan hệ xã hội). Ngày trước,

thông qua các kênh khác, ví dụ như các dự án nghệ thuật công cộng hoặc các dự án
nghệ thuật tương thích với từng địa điểm cụ thể (site-specific project). Cua-to độc
lập là một hiện tượng khá mới mẻ trong đời sống đương đại, phản ánh một sự biến
đổi lớn trong hoạt động quản lý/tổ chức nghệ thuật thời nay, từ những bộ sưu tập
đơn lẻ và/hoặc trực thuộc một tổ chức hướng tới việc thực hiện các hoạt động nghệ
thuật gần như vô định hình, đa nghĩa, không chịu sự giới hạn về không gian triển
lãm, và không biên giới. (Các cua-to trong các tổ chức thường thực thi nhiệm vụ
do tổ chức phân công cụ thể: bán tác phẩm, xây dựng bộ sưu tập, hỗ trợ thực hành
nghệ thuật).
Người cua-to đương đại nhiều khi còn đóng vai trò đồng tác giả với nghệ sĩ trong
các sựkiện nghệ thuật. Như một nhà sản xuất, ông/bà cua-to trong thực tế cũng là
tác giả. Tuy nhiên, trong quan hệ “bản quyền tác giả” như vậy tiềm ẩn trong nó
những mối xung đột và “sự căng thẳng” với các nghệ sĩ, nhất là khi cua-to thiếu tự
trọng có thể “đánh tỉa” hay chiếm đoạt một phần hay toàn bộ các ý tưởng của nghệ
sĩ trong quá trình tác nghiệp (phát triển quan hệ với nghệ sĩ, đến thăm xưởng vẽ,
trao đổi về những phác thảo, bàn thảo với nghệ sĩ và đồng nghiệp về ý đồ nghệ
thuật đang thai nghén của nghệ sĩ), mà họ lại đang dành quyền (có quyền?) đưa tác
giả/tác phẩm đến với công chúng (thông qua dự án/sự kiện nghệ thuật sắp diễn ra).
Nghệ sĩ kiêm cua-to và cua-to kiêm nghệ sĩ
Hoạt động nghệ thuật đương đại ngày càng không có biên giới (về mặt địa lý), và
ranh giới (về mặt chuyên môn, nghề nghiệp), thì vai trò ngày càng mở rộng của
nghề cua-to hiện nay lại cần được xem xét trong bối cảnh đan xen, chồng chéo, bổ
sung, và do đó, cả những mâu thuẫn với vị trí của người nghệ sĩ.
Ngày nay, các cua-to tích cực hơn trong việc tham gia vào quá trình tạo nghĩa,
công việc của họ ngày càng được thể hiện thông qua các ý niệm gắn với “nghệ
thuật” và “sáng tạo”.
Đồng thời, hoạt động nghệ thuật đã vượt khỏi phạm vi sản xuất ra các đối
tượng/vật phẩm cụ thể, mà thường kết hợp với nhiều hiện tượng/thực hành khác,
bao gồm cả sự phối hợp, chỉnh sửa, và diễn giải - những công việc/tác phẩm
thường liên kết nghệ sĩ/tác phẩm với người cua-to. Trong nhiều trường hợp, sự

cùng với các nghệ sĩ/tác phẩm. Chính vì thế, họ có xu hướng làm việc độc lập,
không thích phụ thuộc vào các tổ chức hay định chế.
Mẫu hình “cua-to kiêm người sáng tác” này, nhất là các cua-to độc lập, thường là
đối tượng chịu nhiều chỉ trích từ giới nghệ sĩ và các tổ chức, đặc biệt là họ thường
bị nghi ngờ dính dáng đến các “vụ án” chôm chỉa ý tưởng (từ nghệ sĩ và tác phẩm
nghệ thuật).
Cũng có quan điểm cho rằng người cua-to ngày nay không thể “thế chỗ” tác giả mà
các nghệ sĩ đã được xã hội công nhận, mà thay vào đó, họ liên tục phải thay đổi các
mối quan hệ với nghệ sĩ, tác phẩm, và các tổ chức/định chế. Rõ ràng vai trò của
người cua-to đương đại không thể được coi như một tập hợp cố định các hành
động và/hoặc quyết định, mà nói đúng hơn, là một quá trình năng động, linh hoạt,
liên tục biến đổi và phát triển để đáp ứng với những cuộc đối thoại, xung đột và
hợp tác với nghệ sĩ trong khi làm việc.
Cách đây đã lâu, trong bài viết nhan đề “Liên hoan nghệ thuật lần sau nên để nghệ
sĩ làm lấy”, John Baldessari (nghệ sĩ ý niệm Mỹ, từng tham gia hơn 200 cuộc triển
lãm tại Mỹ và Âu châu) than phiền: “Người cua-to dường như luôn muốn làm nghệ
sĩ. Kiến trúc sư cũng luôn muốn thành nghệ sĩ. Không hiểu đây là xu hướng lành
mạnh hay không lành mạnh, song điều làm tôi phiền lòng là ngày càng có xu
hướng nghệ sĩ bị sử dụng như thứ nguyên vật liệu, chả khác gì sơn, toan. Tôi thấy
không thoải mái lắm khi mình bị sử dụng như một thành tố trong một công thức
triển lãm, nghĩa là làm minh họa cho luận điểm của người cua-to. Chẳng hạn, tôi
khó chịu cực kỳ với một cuộc triển lãm mang tên ‘Nghệ sĩ cao hơn mét chín’ (2) vì
quả thực chiều cao của tôi là hai mét mốt đấy. Cái tiêu đề triển lãm này thì liên can
gì tới các tác phẩm của chúng tôi cơ chứ? Nó là phẳng hết các khía cạnh xù xì gai
góc của nghệ thuật. Nó chỉ được đặt ra để phù hợp với một công thức nào đó của
ngài cua-to. Tôi nảy ra ý này: hay các nghệ sĩ chúng ta sẽ họp nhau lại tự tổ chức
liên hoan nghệ thuật và mời các ngài cua-to dự vào như thứ chất liệu sống, nhỉ.”
Bất chấp những lời chỉ trích thường xuyên hoặc hờn dỗi như vậy, công chúng và
giới nghệ thuật ngày nay nói chung vẫn đánh giá các “cua-to kiêm nghệ sĩ” theo
những quan điểm tích cực hơn nhiều. Họ, “cua-to kiêm nghệ sĩ”, được xem như

những công việc của nghề cua-to đương đại trong các định chế hay không gian
nghệ thuật mởngày nay.
5. Đa số các cua-to độc lập quốc tế hoạt động hầu như không nhận thù lao cho bản
thân. Họ cần kinh phí của các nhà tài trợ hoặc nhà tổ chức chỉ với mục tiêu chi trả
cho các hoạt động đi lại, chu cấp cho các việc liên quan tới sáng tác của nghệ sĩ,
tập hợp tác phẩm/nghệ sĩ cho dự án nghệ thuật.