NÉT ĐỘC ĐÁO CỦA SƠN MÀI ỨNG DỤNG BÌNH DƯƠNG

Nghề sơn mài ở đất Bình Dương xưa ra đời trong điều kiện
lịch sử có nhiều lớp nghệ nhân từ miền Bắc, miền Trung vào
miền Đông Nam Bộ để khai hoang lập ấp. Họ đã tận dụng nguồn gỗ vô cùng
phong phú của vùng đất mới kết hợp với kỹ thuật truyền thống của cha ông để tạo
ra nhiều sản phẩm gia dụng, nhiều tác phẩm mỹ thuật trang trí phục vụ cho nhu cầu
sinh hoạt, nhu cầu thẩm mĩ của cộng đồng. Có thể nói Bình Dương - Thủ Dầu Một
là vùng đất lâu đời với nhiều điều kiện ưu đãi của thiên nhiên để phát triển các
nghề truyền thống, và đặc biệt vùng đất duy nhất này ở phía Nam (và cả nước)
chứa đựng đầy đủ 3 loại hình của sơn mài truyền thống đó là: sơn mài trang trí, sơn
mài ứng dụng và tranh sơn mài trong một không gian thống nhất nhưng lại rất
riêng biệt về ngôn ngữ tạo hình và nghệ thuật thể hiện thông qua các đặc điểm
nghệ thuật và kỹ thuật mà các nghệ nhân, họa sĩ đã khéo kết hợp giữa truyền thống
và cách tân, giữa các vùng và địa phương để tạo nên một địa danh nghệ thuật, một
thương hiệu nổi tiếng: Sơn mài Bình Dương.
Không phải ngẫu nhiên, sản phẩm sơn mài của Bình Dương lại nổi tiếng, được
khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng. Để sản xuất ra một sản phẩm hoàn
chỉnh, từ gỗ nguyên liệu đến khâu cuối cùng phải qua quá trình với 25 công đoạn.
Công việc của mỗi công đoạn đòi hỏi phải có kỹ thuật riêng, vừa tỉ mỉ lại vừa công
phu. Có công đoạn làm đi làm lại tới 6 lần mới đạt yêu cầu như công đoạn hom,
sơn lót
Quá trình thực hiện một sản phẩm sơn mài ứng dụng của Bình Dương rất phức tạp,
công phu, trong đó, để bảo đảm độ phẳng, bóng láng nghệ thuật, người thợ phải gia
công rất kỹ lưỡng các công đoạn, trung bình mỗi sản phẩm phải mất từ 3 tới 6
tháng mới đảm bảo yêu cầu chất lượng. Và trong quá trình thực hiện hệ thống quy
trình đó, trải qua nhiều thời kỳ, những bí quyết nghề nghiệp được truyền thụ cho
nhau trong từng gia đình, dòng họ, địa phương, chính nhờ vậy sản phẩm sơn mài
mới đạt được giá trị nghệ thuật cao và độc đáo so với các sản phẩm sơn mài ứng
dụng ở những nơi khác. Kỹ thuật sơn mài ứng dụng của Bình Dương vẫn giữ được

lá, cách thực hiện gồm nhiều giai đoạn: in mẫu, cẩn trứng, cẩn ốc, vẽ màu, theo các
bước sau:
- Đặt mẫu vẽ lên sản phẩm.
- Đặt giấy can có rắc bột phấn vào giữa.
- Dùng bút chì cứng hoặc vật nhọn để đồ theo mẫu vẽ, vẽ nét phấn lại bằng cọ,
chạm sơn đen, xong đem ủ khô. Phần nào cẩn trứng, cẩn ốc thì dùng dao cắt khoét
xuống cẩn ốc, để khi vẽ lên tranh được bằng phẳng. ủ khô dùng sơn hoặc màu lót
lên phần ốc và trứng rồi mài cho bằng phẳng, kế đến vẽ màu, tạo chất liệu vàng bạc
cho bức tranh và làm phông. Sau khi hoàn chỉnh đem ủ khô, phủ mài đánh bóng.
Cách thể hiện này có khác với cách thể hiện nhiều lớp màu theo từng mảng của
truyền thống nhưng vẫn đạt hiệu quả trong suốt của chất liệu do vẽ bằng sơn ta và
đáp ứng được thời gian thực hiện nhanh, mặt tranh luôn phẳng bóng có thể áp dụng
trên nhiều loại sản phẩm như án gió, xa lông, bình soa, liễn thờ
Mài: Dùng giấy nhám mịn mài đều, nhẹ tay, lúc mài phải luôn có nước, xoa đều
cho đến khi tranh phẳng và đúng theo mẫu, đây là công đoạn quan trọng quyết định
giá trị sản phẩm.
Đánh bóng: Đầu tiên dùng bột than, bột chu gói trong túi vải thưa, chà sát đều sản
phẩm, sau đó dùng lòng bàn tay chà sát thật mạnh cho đến khi mặt phẳng hơi nóng,
cuối cùng lau dầu bóng (Minh họa H. 4).
4. Cẩn ốc: Không phải là khâu chính trực tiếp tạo ra sản phẩm, tuy nhiên cẩn ốc
cũng giúp cho sản phẩm có giá trị cao về mặt nghệ thuật mỹ thuật. Thợ khảm dùng
nguyên liệu là gỗ (thường là loại tốt), sơn ta (dùng để gắn) và vỏ trai, vỏ ốc để tạo
ra những sản phẩm, những mặt hàng cao cấp về thủ công mỹ nghệ. (minh họa H. 5,
H. 6 và H. 7).
Người thợ khảm tiến hành nhiều công đoạn như: vẽ mẫu, mài, cưa, chạm, hạ mặt,
mài dũa, đánh bóng vỏ ốc, trai.
a. Cẩn chìm: Trước đây, theo lối truyền thống ở Hà Nội thì cẩn sau giai đoạn mài
lót, dùng dao khoét sâu chỗ cẩn phủ sơn sống để giữ dính xà cừ đặt vào, lót thêm
hai hoặc ba lớp sơn để phủ kín chỗ hở. Sau này, nghệ nhân Bình Dương nghiên
cứu cẩn ốc vào sau giai đoạn mài hom, và tiếp tục hom cho bằng mặt ốc, dùng

chế sơn cũng đòi hỏi có những kỹ thuật khác nhau, mỗi thể loại cần một cách pha
chế riêng. Ví dụ như khắc trũng là loại tranh phần lớn được quang bóng xong mới
khắc xuống nên lớp sơn phía dưới phải dẻo, bền chắc, không dòn và có độ dày đều
nhau, do đó, khi pha chế sơn Phú Thọ các nghệ nhân và họa sĩ Bình Dương đã pha
trộn thêm sơn Nam Vang có tính dẻo vào để khi khắc xuống không bị bể, nứt hoặc
hư nét. Sơn dùng phủ cá vàng khi pha chế phải trong, bóng, có như vậy khi mài ra
mới thấy rõ từng vảy cá ẩn hiện dưới làn nước. Sơn quang đen, quang son, cần độ
dẻo, sơn tỏa khi quang không bị trằn, quánh đặc, không đều. Nhiều sản phẩm quá
lớn lại tranh thủ làm ban đêm cho nên các nghệ nhân tìm cách làm cho sơn chín và
tỏa để có thể quang cả ban đêm. Với kỹ thuật quang sản phẩm tủ, án gió lớn phải là
thợ có tay nghề cao vì yêu cầu ra sơn phải thật đều, nhanh tay, mặt sơn phải thật
đều và tỏa, yêu cầu không bụi, không sọc thép, không dày hoặc mỏng, có như thế
khi mài quang mới đạt, nếu có sơ xuất thì phải phủ lại toàn bộ.
ở phía Bắc thế mạnh là những sản phẩm nhỏ, yêu cầu về số lượng, phần lớn tranh
thủ thời gian nông nhàn nên tiến độ thi công rỗi rãi hơn. Pha chế bằng sơn Phú
Thọ, độ trong nhiều và sơn mau khô hơn. Sơn Bình Dương pha chế thường có
thêm sơn Nam Vang nên sơn thêm độ dẻo và ấm (nâu đậm) hơn. Cách pha chế của
mỗi miền và nghệ nhân đều khác nhau, nhưng mỗi cách pha chế có ưu điểm riêng
nhằm đạt đến hiệu quả tốt nhất. Khi thực hiện phải tính toán chu đáo từng lớp để
tiết kiệm thời gian và vật tư mà sản phẩm vẫn đẹp. So với những sáng tác tạo hình
của các họa sĩ Hà Nội thì cách thực hiện của sơn mài Bình Dương đơn giản hơn,
chất liệu và phương pháp tạo hình mang tính ước lệ, thực tế và mang tính ứng
dụng. Nên việc thực hiện thuận lợi và nhanh. Từ đó có thể giải quyết được số
lượng lớn sản phẩm cho nhu cầu khách hàng.
Trong nghề sơn cổ truyền hay hiện đại, kỹ thuật pha chế sơn đóng vai trò đặc biệt
quan trọng. Sơn là nguyên liệu chính và cũng là yếu tố hàng đầu quyết định chất
lượng sản phẩm. Bằng phương pháp sản xuất hiện đại, sử dụng sơn keo hóa học
kết hợp với sơn ta, một số nghệ nhân, họa sĩ trẻ Bình Dương vẫn đang tìm tòi thể
nghiệm để tiếp tục tạo ra các sản phẩm mới có chất lượng dựa trên kỹ thuật sơn
mài truyền thống. Điều này cũng là tất yếu trong cơ chế kinh tế thị trường, của

một.
Một số họa sĩ trẻ và nghệ nhân đã đóng góp đáng kể cho sơn mài ứng dụng Bình
Dương trong thập niên 90 bằng sự ra đời một dòng sản phẩm mỹ nghệ theo kỹ
thuật mới. Dầu vậy, so với danh tiếng sơn mài Thanh Lễ hay Trần Hà những năm
60 về chất lượng không thể bằng được. Sơn mài ứng dụng Bình Dương cũng còn
nhiều hạn chế cần được khắc phục. Do đó, việc nghiên cứu, tìm hiểu về kỹ thuật
sơn mài ứng dụng của Bình Dương làm cơ sở nhận thức để các họa sĩ (nhất là các
họa sĩ trẻ), các nghệ nhân hãy cùng góp phần khôi phục, bảo tồn và phát triển nghề
sơn mài Bình Dương trong tương lai.