nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2011 19
PGS.TS. Nguyễn Văn Động *
1. Quan nim v quyn con ngi t
phng din giỏo dc
T phng din giỏo dc, cú th quan
nim quyn con ngi l i tng tỏc
ng ca chớnh sỏch nh nc v giỏo dc
(chớnh sỏch giỏo dc quyn con ngi), i
tng iu chnh ca phỏp lut v giỏo dc
(phỏp lut v giỏo dc quyn con ngi) v
l quyn c bn ca con ngi trong lnh
vc giỏo dc (quyn ca con ngi c
hng nn giỏo dc tin b), l ni dung
quan trng ca cụng tỏc giỏo dc ca xó
hi i vi con ngi (cụng tỏc giỏo dc
quyn con ngi ca xó hi).
1.1. Quyn con ngi - i tng tỏc
ng ca chớnh sỏch nh nc v giỏo dc
Khi quyn con ngi tr thnh i tng
tỏc ng ca chớnh sỏch nh nc v giỏo
dc thỡ t gúc h thng, trong h thng
cỏc chớnh sỏch giỏo dc ca nh nc xut

chnh ca phỏp lut v giỏo dc
Nh trờn ó núi, chớnh sỏch giỏo dc
quyn con ngi phi c th ch hoỏ
thnh phỏp lut v giỏo dc quyn con ngi
* Ging viờn chớnh Khoa hnh chớnh-nh nc
Trng i hc Lut H Ni nghiên cứu - trao đổi
20 tạp chí luật học số 1/2011
cho xó hi phi thc hin thỡ chớnh sỏch
giỏo dc quyn con ngi ca nh nc mi
c "hin thc hoỏ", "vt cht hoỏ". Khi
quyn con ngi l i tng tỏc ng ca
chớnh sỏch giỏo dc ca nh nc thỡ nú
cng tr thnh i tng iu chnh ca
phỏp lut v giỏo dc. Nh vy, t gúc h
thng, trong h thng phỏp lut v giỏo dc
cng xut hin b phn phỏp lut mi (hay
h thng phỏp lut nh mi hoc phõn h
phỏp lut mi) - b phn phỏp lut (h thng
phỏp lut nh hay phõn h phỏp lut) v giỏo
dc quyn con ngi.
Phỏp lut v giỏo dc quyn con ngi l
ton b cỏc quy phm phỏp lut v giỏo dc
quyn con ngi, do nh nc t ra (hoc
tha nhn), th hin ý chớ nh nc v c
nh nc bo m thc hin.
Trờn c s chớnh sỏch giỏo dc quyn
con ngi, cỏc nh nc u cú ngha v

thnh b phn, ni dung quan trng ca
cụng tỏc giỏo dc ca xó hi. Cụng tỏc giỏo
dc ca xó hi l ton b nhng hot ng
cú mc tiờu, nh hng, nguyờn tc, ni
dung, hỡnh thc, phng phỏp nht nh, do
cỏc t chc xó hi v mi cỏ nhõn tin hnh
i vi con ngi nhm cung cp cho con
ngi nhng tri thc cn thit v phm cht
cn cú h cú suy ngh ỳng v thc hin
hnh vi ỳng phự hp vi ý chớ v li ớch
chung ca xó hi. Vi ý ngha nh vy, giỏo
dc quyn con ngi t phớa xó hi l hot
ng ca xó hi nhm cung cp cho con
ngi nhng tri thc cn thit v quyn con
ngi, hỡnh thnh con ngi nhng phm
cht cn cú thc hin quyn con ngi
mt cỏch ỳng n, phự hp vi ý chớ v li
ớch chung ca xó hi. nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2011 21
Cỏc t chc xó hi v cỏc on th
qun chỳng trong mi quc gia ng i
cú ngha v thng xuyờn i mi, hon
thin ni dung, hỡnh thc, phng phỏp
giỏo dc quyn con ngi, nhm hỡnh
thnh v bi dng kin thc chung v
quyn con ngi trong xó hi, trờn c s
ú nh hng hnh vi ỳng n ca con

tc no, nam hay n, tỡnh trng ti sn ra
sao, cú chớnh kin gỡ u cú cỏc quyn con
ngi vn cú ca mỡnh, khụng ai cú th tc
ot c.
Tuy vy, quyn con ngi cũn cú tớnh
c thự ca nú. Tớnh c thự ny cú c l
do quyn con ngi luụn luụn gn cht vi
con ngi m mi con ngi u l thnh
viờn ca mt cng ng ngi cú chung
ngun gc hỡnh thnh, tõm lớ-t tng, ngụn
ng, li sng, sinh hot cng ng, vn hoỏ,
phong tc, tp quỏn, phng thc sn xut,
v.v.; cho nờn vic chuyn hoỏ quyn con
ngi t ch l nhng kh nng cú c, cú
th sang trng thỏi hin thc hoỏ cỏc kh
nng ú trong mi cỏ nhõn luụn luụn b chi
phi (hay chu s tỏc ng) bi cỏc nhõn t
hỡnh thnh v tn ti con ngi cng nh
cỏc nhõn t quyt nh s hot ng (hay
sinh hot) ca con ngi. Núi cỏch khỏc, s
"hin thc hoỏ", "vt cht hoỏ" quyn con
ngi ca mi cỏ nhõn, mi cng ng
ngi u chu nh hng ca cỏc nhõn t
v kinh t, chớnh tr, vn hoỏ, xó hi
trong mi quc gia, dõn tc, mi khu vc
trờn th gii.
Vi nhn thc nh trờn v nguyờn c
sinh ra "tớnh c thự ca quyn con ngi",
cú th khng nh rng tớnh c thự ca
quyn con ngi khụng nm ni dung bn

phng din giỏo dc). Bờn cnh ú, cng
thy c rng ni dung, mc hon thin
trong chớnh sỏch quc gia v giỏo dc quyn
con ngi mi quc gia cng khỏc nhau
tựy thuc vo mc v kh nng nhn thc
ca gii lónh o v iu hnh quc gia v ý
ngha, tm quan trng ca giỏo dc quyn
con ngi i vi vic thc hin quyn con
ngi nc mỡnh.
- i vi phỏp lut v giỏo dc quyn
con ngi
Cỏc quc gia thnh viờn Liờn hp quc,
c bit l cỏc quc gia thnh viờn cỏc
cụng c ca Liờn hp quc v quyn con
ngi ó xõy dng c nc mỡnh h
thng phỏp lut v quyn con ngi.
Nhng cú th ớt quc gia, nu nh khụng
mun núi l khụng quc gia no xõy dng
c cho riờng mỡnh h thng phỏp lut v
giỏo dc quyn con ngi. Tỡnh hỡnh ú
ang t ra trc nhiu quc gia trờn th
gii nhim v cn sm xõy dng (i vi
nhng quc gia cha cú h thng phỏp lut
ny) v hon thin (i vi cỏc quc gia ó
xõy dng nhng cha y h thng
phỏp lut ú) h thng phỏp lut v giỏo
dc quyn con ngi.
Chc chn nhiu quc gia trờn th gii
u cú nhn thc chung v s cn thit phi
cú phỏp lut iu chnh vn giỏo dc

quyn con ngi nhng ó cú nhng quy
phm phỏp lut quy nh v ngha v ca
Nh nc, gia ỡnh v xó hi trong vic giỏo
dc thanh thiu niờn v cỏc cụng dõn khỏc
m cỏc quy phm phỏp lut y nm ri rỏc
trong nhiu o lut, b lut v cỏc vn bn
quy phm phỏp lut di lut khỏc thuc cỏc
ngnh lut khỏc nhau.
- V quyn ca con ngi c hng
nn giỏo dc tin b
Quyn ca con ngi c hng nn
giỏo dc tin b ó c ghi nhn trong
Tuyờn ngụn nhõn quyn ca Liờn hp quc
nm 1948 (iu 26) v Cụng c ca Liờn
hp quc v cỏc quyn kinh t, xó hi v
vn hoỏ nm 1966 (iu 13). õy chớnh l
mt biu hin ca tớnh ph bin ca quyn
con ngi t phng din giỏo dc. Tuy
vy, mc v phm vi m phỏp lut ghi
nhn, m rng cng nh bo m thc hin
quyn ny ca con ngi mi quc gia
cng khụng th ging nhau do mi quc gia
cú nhng hon cnh, iu kin v kh nng
khỏc nhau v kinh t, chớnh tr, vn hoỏ,
giỏo dc, khoa hc, xó hi (biu hin ca
tớnh c thự ca quyn con ngi t phng
din giỏo dc).
Chng hn, Vit Nam hin nay, mc
v phm vi m phỏp lut ghi nhn, m
rng, bo m thc hin cng nh ni dung

nguyờn tc phỏt trin nn giỏo dc (iu
40) v tip tc quy nh quyn hc tp ca
cụng dõn nhng b sung quy nh vic hc
tp khụng ch l quyn m cũn l ngha v
ca cụng dõn v m rng ngha v ca Nh
nc i vi quyn hc tp ca cụng dõn
(iu 60); Hin phỏp nm 1992 b sung
nhiu quy nh mi v giỏo dc v qun lớ
giỏo dc (Chng III) ng thi vn dnh
mt iu lut riờng quy nh quyn v ngha
v hc tp ca cụng dõn (iu 59), trong ú
cú nhng im mi nh ngi hc phi tr
hc phớ (tr bc tiu hc), cụng dõn cú
quyn hc vn hoỏ v hc ngh bng nhiu
hỡnh thc; hc sinh cú nng khiu c Nh
nc v xó hi to iu kin hc tp phỏt
trin ti nng; Nh nc v xó hi to iu
kin cho tr em khuyt tt, tr em cú hon
cnh c bit khú khn khỏc c hc vn
hoỏ v hc ngh phự hp
- i vi cụng tỏc giỏo dc quyn con
ngi ca xó hi
Trong nhiu quc gia trờn th gii hin
nay, giỏo dc quyn con ngi ó v ang
c coi l nhim v quan trng ca ton
xó hi, l b phn quan trng trong ni
dung giỏo dc núi chung ca xó hi, c th
l ca cỏc t chc chớnh tr, cỏc t chc
chớnh tr-xó hi, cỏc t chc xó hi, gia
ỡnh v ca c xó hi (biu hin ca tớnh

mi ngi trong gia ỡnh cú trỏch nhim
giỏo dc con em v mi mt (iu 94 Lut
giỏo dc nm 2005)

(1).Xem: Hong Vn Ho v Chu Hng Thanh (ch
biờn) Tuyờn ngụn th gii v nhõn quyn trong
sỏch Cỏc vn kin quc t v quyn con ngi, xut
bn ln th hai (cú sa cha, b sung), Nxb. Chớnh
tr quc gia, H Ni, 1998, tr. 63.