Bashô - Nguyễn Trãi - Nguyễn Du ,
những hồn thơ đồng điệu Nói đến thơ ca Nhật Bản, người ta nghĩ ngay đến Matsuo Basho (Mat-su-ô Ba-
sô/ Tùng Vĩ Ba Tiêu, nhà thơ lớn nhất mọi thời của xứ sở Phù Tang, người đã đưa thể
thơ haiku (hai-kư) lên đến đỉnh cao Ở Việt Nam tên tuồi Basho đã được nhiều người
biết đến, nhưng người ta thường nghĩ về ông như một Thiền sư và tuy có biết thơ
haiku của ông là có giá trị,, nhưng đại đa số đều cho là rất khó hiểu và xa lạ. Đồng
thời do vấn đề chuyển ngữ mà nhiều bài dịch thơ của ông đã trở nên ngô nghê hoặc bí
hiểm như một công án. Tuy nhiên tìm hiểu kĩ về ông chúng ta thấy, Basho là một nhà
thơ phương Đông, một nhà thơ gắn liền với thời đại mà ông sống, vì thế nếu nhìn từ
văn học Việt Nam thì thấy hồn thơ của ông cũng rất gần gũi với những nhà thơ lớn
của chúng ta, nhất là với Nguyễn Trãi và Nguyễn Du. Ngược lại nhìn Nguyễn Trãi,
Nguyễn Du qua cái nhìn đối sánh với Basho chúng ta cũng phát hiện ra nhiều điểm
mới lạ. (hai-kư) lên đến đỉnh cao Ở Việt Nam tên tuồi Basho đã được nhiều người
biết đến, nhưng người ta thường nghĩ về ông như một Thiền sư và tuy có biết thơ
người đã đưa thể thơ .
Thoạt nhìn Basho, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, người ta cứ nghĩ ba ông dường
như chẳng có gì giống nhau, ngoài chuyện cả ba đều là những nhà thơ hàng đầu trong
nền văn học cổ điển của mỗi dân tộc. Quả là có như vậy. Basho xuất thân là một võ sĩ,
lớn lên không làm nghề gì nhất định, sống gần như một tu sĩ Thiền tông, cuối đời lang
thang du hành khắp Nhật Bản. Còn Nguyễn Trãi là người anh hùng cứu quốc của dân
tộc Việt Nam, là quân sư của Lê Lợi, là quan đầu triều thời Lê sơ. Nguyễn Du cũng là
vị quan lớn của triều Nguyễn, làm đến chức Tham tri, Chánh sứ phái bộ sang Trung
Quốc. Basho chịu ảnh hưởng sâu sắc Thiền tông, còn Nguyễn Trãi thì Nho-Lão,
Nguyễn Du lại là nhà nho tài tử. Về thơ, Basho làm thơ haiku, Nguyễn Trãi làm thơ
chữ Hán, thơ thất ngôn xen lục ngôn, Nguyễn Du làm thơ chữ Hán, lục bát và song

Lẩn thẩn làm chi áng mận đào
-Mạn thuật 13-
Và ông đã trút bỏ công danh để sống giữa thiên nhiên với một hình hài thật
giản dị:
Hài cỏ đẹp chân đi đủng đỉnh,
Áo bô quen tật bận xênh xang
-Tức sự 4-
Thiên nhiên như một tiếng gọi huyền bí, một mối dây ràng buộc với tâm hồn
nhà thơ - “Non nước cùng ta đã có duyên” (Tự thán 4), Nguyễn Trãi đã viết như thế.
Với Basho, núi Fuji không chỉ có một ngọn núi ở ngoài đời, còn có một ngọn
núi khác sống trong hồn nhà thơ, ngọn núi ấy sẽ hiện lên trong niềm luyến tiếc khi
ngọn Fuji thật bị chìm trong sương:
Sương mù bao phủ
Fu-ji chìm khuất rồi
núi hiện hình trong tôi.
Còn với Nguyễn Trãi, núi mây là khách khứa, bầu bạn. Vào những ngày mây
mù che phủ không gặp được bạn, nhà thơ bâng khuâng, buồn bã biết bao:
Láng giềng một áng mây bạc,
Khách khứa hai ngàn núi xanh,
Có thuở biếng thăm bạn cũ,
Lòng thơ muôn dặm nguyệt canh ba.
- Bảo kính cảnh giới 42-
Thiên nhiên trong thơ Basho và Nguyễn Trãi có vũ trụ lớn lao: trăng sao, núi
sông, hồ biển và cũng có những vật nhỏ bé bình thường: con quạ, con ếch, con cá,
con mực, chấy rận, hoa dã quì, hoa thu (hagi) và con cò, con vện, rau muống, rau
mùng tơi, hoa đào, hoa xoan Trong mỗi một sinh vật nhỏ bé như vậy, hai thi sĩ đều
thấy nó như có linh hồn, sống bình đẳng và cảm thông được với con người.
Basho lên đường đến vùng Đông Bắc xa xôi, không chỉ bạn bè lưu luyến, mà
cả cá, chim cũng buồn thương:
Mùa xuân lên đường

hồ nước, thế mà nó có thể làm mặt hồ nổi sóng. Bài haiku rất đẹp dưới đây ẩn chứa cả
một triết lí sâu sắc :
Từ bốn phương trời xa
cánh hoa đào lả tả
gợn sóng hồ Bi-wa
- Shirouma-
Tiếng ve là thanh, đá là vật. Nhưng trong cảnh u tịch, vắng lặng của chiều tà,
khi tất cả đều im ắng hết lại có thể nghe được tiếng ve, tiếng ve rền rĩ như thấm vào đá
:
Vắng lặng u trầm
thấm sâu vào đá
tiếng ve ngâm.
Một buổi sáng trên đường du hành, Basho cảm nhận thấy hương hoa mơ
thoảng qua, như thực như hư, không biết từ đâu đưa lại. Cũng lúc ấy vừng đông cũng
vừa hé. Mặt trời và hoa mơ, vũ trụ lớn lao và một làn hương cực kì mỏng manh có
liên hệ với nhau không nhỉ? Bashô viết về điều ấy trong một bài haiku có vẻ cực kì
đơn giản, có mấy câu thế này :
Trên sườn núi bất ngờ
mặt trời mọc rực rỡ
từ hương hoa mơ.
-Oi nikki-
Nghệ thuật có thể tác động được vào vũ trụ - Nguyễn Trãi nói như thế. Một câu
thơ hay có thể làm vầng trăng cao hơn. Liên tưởng độc đáo ấy của Ức Trai làm cho
câu thơ mang dáng dấp của một câu thơ tượng trưng thời hiện đại :
Khách lạ đến, ngàn hoa chửa rụng
Câu màu ngâm, dạ nguyệt càng cao
-Thuật hứng-
Tiếng hát của ông chài, tiếng sáo của kẻ mục đồng có thể tác động đến hồ
nước, đến cả vầng trăng trên trời :
Ngư ca tam xướng yên hồ khoát