Về truyện ngắn " Bến quê " của Nguyễn Minh Châu Truyện ngắn Bến quê ( in trong tập truyện ngắn cùng tên, xuất bản năm 1985)
được xây dựng trên một nghịch lí khác, nghịch lí trong đường đời và cuộc đời của
Nhĩ, nhân vật chính. Nhĩ là người đã đi đến không sót một xó xỉnh nào trên trái đất
nhưng chẳng may mắc phải một căn bệnh hiểm nghèo buộc phải dán chặt tấm thân
trên chiếc phản gỗ và một lần được vợ đỡ ngồi dậy anh chợt nhận ra rằng cái bãi bồi
bên kia sông anh chưa đặt chân đến bao giờ. Một nỗi thèm khát kì lạ đã đến với anh:
anh muốn chiếm lĩnh cái không gian liền kề này nên đã nhờ Tuấn– đứa con trai học
đại học tại một thành phố phía Nam vừa mới nghỉ hè trở về– thay anh đặt bước chân-
vật chất thám hiểm bến sông . Anh muốn tận hưởng cái cảm giác “ chậm rãi đặt từng
bước chân lên cái mặt đất dấp dính phù sa” ấy.
Từ lúc đứa con trai lộp bộp đôi dép sa bô xuống thang gác, anh hồi hộp, gắng
gom góp sức tàn để theo dõi con đò mỗi ngày một chuyến đang chống sào tách khỏi
chân bãi bồi bên kia để sang bên này và anh cũng kịp nhận ra rằng , thằng Tuấn con
anh đã chậm chân vì nách vẫn kè kè cuốn sách dịch và mải sa vào một đám người
chơi phá cờ thế trên hè phố. Thời gian được anh tính từng cái tích tắc, thế mà thằng
Tuấn có hiểu được anh đâu. Nhưng làm sao hiểu được khi nó chưa đối diện với
sự ngắn ngủi nghiệt ngã của thời gian như anh. Anh ‘ nghĩ một cách buồn bã, con
người ta trên đường đời thật khó tránh khỏi được những cái điều vòng vèo hoặc chùng
chình, vả lại nó đã thấy có gì đáng gọi là hấp dẫn ở bên kia sông đâu? Hoạ chăng chỉ
có anh là người từng trải, đã từng in gót chân khắp mọi chân trời xa lạ mới nhìn thấy
hết vẻ giàu có lẫn mọi vẻ đẹp của một bãi bồi sông Hồng ngay bờ bên kia, cả trong
những nét tiêu sơ, và cái điều riêng anh khám phá thấy giống như một niềm mê say
pha lẫn với nỗi ân hận đau đớn, bởi lẽ không bao giờ giải thích hết.”
Đường đời của nhân vật Nhĩ quả là đã được đo bằng các đơn vị lớn lao
bằng vùng , miền , quốc gia , châu lục, đại dương và nhiệm vụ anh phải đảm nhiệm
hẳn là rất quan trọng mang tầm quốc gia , dân tộc. Vậy mà giờ đây, anh phát hiện ra
cái không gian trước mắt không quá một tầm nhìn từ cửa sổ nhà anh – chứ không hề
là cái không gian vũ trụ trong tư thế “đăng cao , vọng viễn” gì cả, anh cũng không

cánh tay gầy guộc ra phía ngoài cửa sổ khoát khoát– y như đang khẩn thiết ra hiệu cho
một người nào đó. Giây phút ấy ở Nhĩ còn khẩn cấp hơn cả tiếng gọi đò trên bến vắng
My Lăng tự thuở nào: “Tiếng gọi đò, gọi đò như oán trách/ Gọi đò thôi run rẩy cả
ngành trăng” ( bến My Lăng – Yến Lan).
Quá trình tâm lí tư tưởng ấy diễn biến trong cái không gian nhỏ hẹp của tấm
phản, căn phòng, khung cửa sổ. Bến sông quê cạnh nhà gần gũi thế nhưng sao mà xa
cách trong tâm thế phát hiện lần đầu với nỗi vô vọng bất lực của nhân vật. Nó là
không gian vi mô hiện lên trước cái nhìn cận cảnh trong sự đối sánh đầy chất đối
nghịch với không gian vĩ mô tạo bỡi cái nhìn xa vào những chân trời quá khứ:
“– Anh cứ tập tành và uống thuốc cho đều. Sang tháng mười nhất định anh đi
lại được
– Vậy thì đầu hoặc giữa tháng mười một, anh sẽ đi Thành phố Hồ Chí Minh
một chuyến
– Đi thành phố Hồ Chí Minh thì chắc chẳng được nhưng anh có thể chống gậy
đi trong nhà. Hoặc tiến triển tốt hơn, em có thể đỡ anh men cầu thang bước xuống một
bậc…hoặc giả anh lại khoẻ hơn, chúng mình có thể bước xuống hai bậc
– Ừ , tưởng gì…nhất định đầu tháng mười anh sẽ đi ra được đến đầu cầu
thang”
Cùng với không gian ấy là sự đối chứng của thời gian thực tại ngắn ngủi– đời
thường với thời gian đời người mà Nhĩ đã trải qua. Cái Bến quê được đặt trong tương
quan không – thời gian đó. Nó là tất cả những phát hiện ấm áp tình người, tình đời của
nhân vật mà cũng là của tác giả trước những gì thân quen nhất , thân yêu nhất, những
gì hồn nhiên, gần gũi nhất, những gì là giàu có, đẹp đẽ nhất, thuần phác nhất và cổ sơ
nhất của mảnh đất sinh thành ra ta và sẽ nhận ta về khi nhắm mắt xuôi tay.
Bến quê theo ý nghĩa đó là một nhận thức sáng ngời của nhân vật về đường đời
và cuộc đời. Nhưng thật oái oăm chính khi anh thức nhận ra được chân lí ấy thì anh lại
không còn khả năng để thực hiện. Đó là sự bất lực của thực tiễn trước khát vọng đẹp
đẽ lành mạnh như một yêu cầu tất yếu. Người đọc trân trọng Bến quê, trân trọng
những suy ngẫm, trải nghiệm sâu sắc của nhà văn về con người và cuộc đời, thức tỉnh
ở mọi người hãy trân trọng những vẻ đẹp và giá trị bình dị, gần gũi của gia đình của