Câu kết trong tác phẩm văn học Hensher Philip
Một trong những trò chơi yêu thích của giới văn chương là chơi "câu mở đầu".
Hầu như tất cả mọi người đều quan tâm đến những biểu hiện đa dạng của câu mở đầu
trong từng tác phẩm: Kỳ lạ như Earthly Powers; ám ảnh như Rebecca; thâm trầm, triết
lý như Anna Karenina và tự nhiên như Howards End.
Câu mở đầu một tác phẩm văn học luôn mang đến những khám phá thú vị
nhưng nó không thực sự quan trọng như câu kết. Câu mở đầu là sự phát hiện của cuốn
tiểu thuyết thì câu kết là những gì sẽ đọng lại nhiều nhất trong tâm trí người đọc.
Có một kiểu câu kết đã quá quen thuộc với quãng đời tuổi thơ ta: "Cuối cùng
họ sống hạnh phúc bên nhau suốt đời". Không giống như câu mở đầu "Ngày xửa ngày
xưa" của những tác phẩm văn học viết theo dạng này, câu kết không chỉ đơn giản là
một công thức, mà nó còn mang ý nghĩa khẳng định kết cục không thể thay đổi của
cốt truyện. Hơn thế nữa, câu kết dạng này còn thâu tóm đặc trưng của thể loại truyện
cổ tích - một thể loại văn học dân gian đề cập đến hạnh phúc con người và những
thách thức mà con người phải đối mặt trên con đường tìm kiếm hạnh phúc. Toàn bộ ý
nghĩa của tác phẩm được tập trung vào câu cuối.
Không chỉ tồn tại trong thế giới cổ tích, những câu kết dạng này còn phổ biến
trong những cuốn tiểu thuyết cổ điển. Cả Emma và Kiêu hãnh và định kiến của Jane
Austen đều không chỉ kết thúc chính xác theo lối này mà còn nhấn mạnh đến những từ
chìa khóa của thể loại cổ tích như: "đoàn tụ" trong Kiêu hãnh và định kiến và "hòa
hợp" trong Emma.
Chúng tôi có thể khẳng định rằng, một tiểu thuyết gia hiện đại không bao giờ
kết thúc một cách chính xác theo lối đó. Nhưng có hai câu hỏi cần phải đặt ra ở đây,
về cái mà Frank Kermode gọi là "ý nghĩa của câu kết". Thứ nhất, nhà tiểu thuyết đặt
niềm tin vào câu kết tác phẩm ở mức độ nào, bất luận đó là kết thúc có hậu hay kết
thúc bi thảm? Câu hỏi thứ hai nằm ở chính cụm từ "ý nghĩa của câu kết", bởi có những
câu cuối chỉ có vẻ như "kết" vì câu chuyện trong cuốn tiểu thuyết nằm ở dạng thức
dang dở, chưa hoàn thành. Một cuốn tiểu thuyết có kết thúc đã rõ ràng có thể được

hướng.
Vậy đâu là lựa chọn tốt nhất cho một nhà văn khi kết thúc tác phẩm của mình.
Cách thứ nhất - kết thúc đóng. Nhưng không một tiểu thuyết gia nào bây giờ lại
muốn kết thúc tác phẩm của mình theo cách đó. Cuốn tiểu thuyết gần đây nhất kết
thúc theo dạng này, theo như tôi biết là Joseph and his Brothers của Thomas Mann.
Mann vốn là một nhà văn không giỏi kết thúc.
Thiết nghĩ, chúng ta cần bàn một chút đến kết thúc của những cuốn tiểu thuyết
đồ sộ, đề cập đến phạm vi cuộc sống rộng lớn. Các nhà tiểu thuyết đã tìm cách giải
quyết vấn đề này bằng việc sáng tạo nên những kết thúc mang tính tổng kết. Proust
kết thúc cuốn tiểu thuyết của mình bằng một từ mang ý nghĩa khái quát "thời gian".
Một số người khác chọn cách kết thúc tác phẩm bằng cách rút ra những bài học như
Liev Tolstoy với Chiến tranh và hòa bình.
Một bước phát triển đáng ghi nhận là những kết thúc mang tính mở nút, có
khả năng giải tỏa các vấn đề đặt ra trong cốt truyện. Có thể dẫn ra rất nhiều tác phẩm
văn học cổ điển có lối kết thúc mà phần tinh túy nhất của tác phẩm tập trung vào hai
hay ba đoạn văn cuối. Trong những tác phẩm của Penelope Fitzgerald như The Gate
of Angels, The Beginning of Spring, người ta thường thấy, những xung đột của tác
phẩm được cởi nút trong vài ba câu cuối, hoàn toàn gây bất ngờ cho người đọc
Việc sử dụng câu kết như thế nào là phụ thuộc vào phong cách riêng của từng
tác giả nhưng có một mục đích mà bất cứ nhà văn nào cũng phải đạt được là khép lại
tác phẩm của mình. Có những nhà văn viết câu kết như là câu mở đầu, ví như James
Joyce với Finnegans Wake hoặc V.S. Naipaul trong tác phẩm The Enigma of Arrival.
V.S. Naipaul viết: "Và đấy là khi, đối mặt với cái chết thực sự nhưng vẫn mang trong
mình những băn khoăn về cuộc sống con người, tôi lật trang bản thảo, ngập ngừng và
sau đó vội vàng viết về Jack và mảnh vườn của anh" - những dòng chữ này khiến cho
người đọc nghĩ tới một câu chuyện sẽ được mở ra hơn là sự kết thúc của một tác
phẩm.
Tuy nhiên, kiểu kết thúc ưu việt, nổi bật trong văn học thế giới suốt 100 năm
qua là những kết thúc mơ hồ, khó hiểu, tạo dư ba. Khi kết thúc The Ambassadors,
Henry James viết: "Thế rồi chúng tôi đã ở đây, Strether nói", thì người đọc không ai