BS Nguyễn Ngọc Châu
Sử dụng corticoid
trong lâm sàng
HỌC VIỆN QUÂN Y
BỘ MÔN TIM MẠCH - THẬN - KHỚP - NỘI TIẾT
- Sử dụng corticosteroid là vấn đề quan trọng và còn nhiều tranh
luận trong lâm sàng nói chung và trong chuyên khoa khớp.
- Tác dụng chống viêm nhanh và mạnh là những căn cứ cho việc chỉ
định thuốc trong điều trị các bệnh khớp.
- Thực tế cho thấy, khi dùng thuốc kéo dài, liều cao vượt quá liều
sinh lí đã gây nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng dẫn đến những quan
điểm khác nhau về vai trò của corticosteroid trong sinh lí bệnh và
điều trị các bệnh khớp.
- Tuy vậy việc sử dụng corticosteroid vẫn là biện pháp quan trọng
trong điều trị một số bệnh khớp, vì tác dụng mạnh của thuốc trong
nhiều trường hợp mà chưa có thuốc chống viêm nào vượt được.
1. ĐẠI CƯƠNG
2. TÁC DỤNG SINH LÍ CỦA CORTICOSTEROID
2.1.Giới thiệu
- Trong cơ thể corticosteroid là hormon được sản xuất bởi lớp tế bào
bó ở vùng vỏ của tuyến thượng thận.
- Đây yếu tố cần thiết cho sự phát triển bình thường của cơ thể, giúp
cơ thể duy trì hằng định của nội môi.
- Các corticosteroid còn có vai trò điều hoà quá trình chuyển hoá các
chất, và điều hoà chức năng của hệ thần kinh trung ương. Bên cạnh
đó chúng còn có tác dụng chống viêm nhanh và mạnh.
- Sự sản xuất hormon này chịu sự điều tiết của trục đồi thị - tuyến
yên - tuyến thượng thận.
- Điều kiện sinh lí bình thường nồng độ corticosteroid trong huyết
tương thay đổi theo nhịp ngày đêm.
Điều hòa bài tiết Corticosteroid

ị
ị
Corticosteroids
Corticosteroids
Steroid sinh dục
Steroid sinh dục
ACTH
ACTH
- Trong quá trình viêm, các kích thích gây viêm thường kèm với
việc giải phóng các cytokin như: IL1, IL6), TNFα Các cytokin
này kích thích trục đồi thị - tuyến yên - tuyến thượng thận tăng tổng
hợp corticosteroid kết quả là gây ức chế ngược quá trình giải phóng
cytokin do đó giảm quá trình viêm.
- Khi tổng hợp không đủ corticosteroid sẽ dẫn đến không kiểm soát
được phản ứng viêm gây tổn thương tổ chức lan rộng - tiếp tục gây
giải phóng nhiều chất trung gian hoá học có tác dụng gây viêm.
- Mất khả năng thông tin ngược (feed back) giữa hệ thần kinh trung
ương và các cơ chế gây viêm ở ngoại vi có thể là yếu tố quan trọng
trong cơ chế bệnh sinh của một số bệnh khớp.
1. TÁC DỤNG SINH LÍ CỦA CORTICOSTEROID
2.2. Một số tác dụng sinh lí chung
Corticosteroid có một số tác dụng chủ yếu:
- Làm tăng khả năng thức tỉnh và sảng khoái.
- Làm tăng glucose máu, và tăng glycogen ở gan.
- Làm tăng khả năng kháng insulin,
- ức chế chức năng tuyến giáp.
- ức chế chức năng tái tổng hợp và bài tiết hormon.
- Làm tăng quá trình dị hoá ở cơ.
- Làm tăng hoạt tính các men giải độc.
- Làm chậm liền vết thương.

bào lympho T, lympho B, mastocyte.
Cân bằng
H
2
O – Na
+

và các điện giải khác
Cân bằng Chuyển hóa
Đường-Đạm-Mỡ
Hệ tim mạch,
miễn dịch, hệ máu,
hệ thống cơ xương,
nội tiết, thần kinh,…
Corticoid
Corticoid
3. SỬ DỤNG CÁC CORTICOSTEROID
3.1. Giới thiệu chung về các thuốc corticosteroid
- Corticosteroid là hợp chất trong thành phần cấu trúc có phân tử 17
hydroxy- 21carbon steroid. Dạng sản phẩm đầu tiên của các
corticosteroid là cortisol (hydrocortison).
- Hiện nay có nhiều sản phẩm tổng hợp được sử dụng trong điều trị.
Các thuốc hay được dùng nhất là prednisolone, prednisone và methyl
prednisolon.
- Tác dụng sinh học của thuốc phụ thuộc nhiều yếu tố như: liều lượng,
thời gian dùng thuốc, đường dùng (uống, tiêm, dùng ngoài ) người
bệnh, bệnh chính, giai đoạn bệnh, những thay đổi của các tổ chức của
cơ thể.
Kháng
Viêm

nặng, đợt bùng phát lupus ban đỏ hệ thống
- Liều cao dùng một lần vào buổi sáng: cách này hay áp dụng cho
bệnh nhân nặng, phải dùng thuốc kéo dài. Cách này giúp đạt hiệu
quả điều trị và tránh ức chế trục đồi thị - tuyến yên - tuyến thượng
thận.
- Dùng liều nhỏ, đợt ngắn: thuốc thường dùng là prednisolon (≤ 10
mg/ngày). Đây là mức sinh lí thường dùng trong điều trị để kiểm
soát triệu chứng viêm ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp, lupus ban
đỏ
3. SỬ DỤNG CÁC CORTICOSTEROID
3. SỬ DỤNG CÁC CORTICOSTEROID
- Liều trung bình, cách ngày: liều dùng có thể dùng một lần vào buổi
sáng, cách dùng này thường áp dụng khi giảm liều corticosteroid
hoặc chuẩn bị ngừng thuốc, khi bệnh nhân mạn tính cần được kiểm
soát các triệu chứng và ở trẻ em.
- Liều cao, ngắn ngày: thường dùng methylprednisolon 500 -1000
mg truyền tĩnh mạch mỗi ngày, đợt điều trị 3 ngày liên tiếp, hay 3
ngày ngắt quãng. Phương pháp này áp dụng cho các trường hợp có
hội chứng thận hư do lupus ban đỏ, viêm mạch hệ thống do viêm
khớp dạng thấp, các thể lâm sàng nặng khác. Cách này có thể duy trì
trong nhiều tháng.
- Tiêm tại chỗ, thuốc đạn hoặc bôi: có thể áp dụng cho những trường
hợp cụ thể, nếu điều kiện cho phép vì những tổn thương ở các vị trí
đặc biệt.
3. SỬ DỤNG CÁC CORTICOSTEROID
* Thực tế lâm sàng cần chú ý:
- Corticosteroid hấp thu nhanh qua ống tiêu hoá, hấp thu kém tại ổ
khớp, củng mạc, da
- Thuốc được chuyển hoá ở gan và đào thải qua đường nước tiểu
dưới dạng biến đổi.

- Suy tuyến thượng thận thứ phát do ức chế trục đồi thị- tuyến yên-
tuyến thượng thận.
4. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA
CORTICOSTEROID
4.1. Tác dụng không mong muốn thường gặp (tiếp)
- Tăng đường máu, đái tháo đường.
- Tăng lipoprotein máu, vữa xơ động mạch.
- Giữ muối Na+, giảm K+ máu.
- Tăng nguy cơ nhiễm khuẩn, giảm bạch cầu mono, lympho, ức chế
đáp ứng quá mẫn cảm muộn.
- Bệnh cơ (teo cơ, loạn dưỡng cơ).
- Loãng xương, gãy lún cột sống.
- Hoại tử xương: hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi
- Thay đổi thói quen, hưng cảm, trầm cảm, mất ngủ, tăng cảm giác
ngon miệng
- Đục nhân mắt, glaucoma.
4. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA
CORTICOSTEROID
4.2. Tác dụng không mong muốn ít gặp
- Kiềm hoá chuyển hoá.
- Hôn mê đái tháo đường thể tăng axit xetonic; hôn mê tăng áp lực
thẩm thấu.
- Loét ống tiêu hoá, thủng dạ dầy, chảy máu tiêu hoá.
- Thủng ruột “im lặng”.
- Tăng áp lực nội sọ, giả u não.
- Gẫy xương tự nhiên.
- Loạn thần.
4. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA
CORTICOSTEROID
4.3. Tác dụng không mong muốn rất hiếm gặp

- Nhiễm khuẩn trong quá trình điều trị phụ thuộc liều lượng, thời gian
dùng thuốc.
+ Prednisolon với liều 2-10 mg/ngày rất ít khi gây biến chứng
nhiễm khuẩn.
+ Nếu liều prednisolon từ 20 - 60 mg làm giảm cơ chế thích
ứng bảo vệ, tăng nguy cơ nhiễm khuẩn sau 2 tuần điều trị; tổng liều
> 700 mg làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.
4. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA
CORTICOSTEROID
4.4.3. Suy tuyến thượng thận
- Khi dùng corticosteroid liều cao kéo dài sẽ gây ức chế trục đồi thị -
tuyến yên - tuyến thượng thận và có thể gây suy tuyến thượng thận
thứ phát.
- Suy tuyến thượng thận có thể xẩy ra khi dùng prednisolon liều 20 -
30 mg/ngày, ít nhất phải kéo dài sau 5 ngày.
- Với liều > 20 mg prednisolon/ngày kéo dài trên 1 tháng đều có thể
bị suy tuyến thượng thận với các mức độ khác nhau.
- Chức năng trục đồi thị - tuyến yên - tuyến thượng thận có thể phục
hồi nhanh sau khi ngừng thuốc; có khi phải sau 12 tháng mới hồi
phục chức năng của hệ trục tuyến trên.
- Thời điểm xuất hiện suy chức năng tuyến thượng thận hay xảy ra
khi bắt đầu giảm liều thuốc.
4. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA
CORTICOSTEROID
4.4.4. Hội chứng cai thuốc
- Thiếu hụt corticosteroid điển hình ở trong cơn khủng hoảng kiểu
Addison, biểu hiện: sốt cao, buồn nôn, nôn, tụt huyết áp, giảm
glucoza máu, tăng K+, giảm Na+. Ngoài ra còn có thể gặp các triệu
chứng khác như đau lan toả các cơ, khớp, đau đầu, chán ăn.
- Hội chứng cai thuốc thường xảy ra khi bệnh nhân đang dùng