CA DAO, TỤC NGỮ, HÒ VÈ BÌNH
ĐỊNHCON NGƯỜI VÀ LỊCH SỬ 1. CA DAO, TỤC NGỮ, HÒ VÈ BÌNH ĐỊNH: CON NGƯỜI VÀ LỊCH SỬ

Văn học dân gian, một mảng không nhỏ trong nền văn học Việt Nam đã có từ lâu
đời là dòng suối con ngọt lành đổ về dòng sông xanh mẹ văn học.
Ca dao, tục ngữ, dân ca, hò vè lại là một mảng không nhỏ nữa trong văn học dân
gian bao gồm: Thần thoại, Cổ tích, Truyện cười, Ngụ ngôn.
Tục ngữ, ca dao, dân ca, hò vè là tiếng hát bình dị, mộc mạc, phong phú của cả ba
miền Bắc, Trung, Nam.
Trong phần tổng kết quá trình sưu tầm văn học dân gian ở Bình Định (miền
Trung), người viết xin trình bày vắn tắt với trích dẫn một phần nhỏ sưu tầm được
từ xã Nhơn Hậu, An Nhơn (với 360 câu ca dao, 120 câu tục ngữ, hò vè).
Bình Định giáp ranh giới với Phú Khánh (bao gồm hai tỉnh Khánh Hòa và Phú
Yên). Non sông với những lằn ranh thay đổi theo lịch sử. Con người nằm trong
hoàn cảnh ly tán. Bởi vậy, dân gian hát ru:
Ai về Bình Định thăm cha
Phú Yên thăm mẹ, Khánh Hòa thăm em.
Dị bản:
Ai về Bình Định quê ta
Phú Yên quê chị, Khánh Hòa quê em.

Vì đây là bài viết sưu tầm nên toàn hầu hết, người viết chỉ ghi lại những gì ''mắt
thấy, tai nghe'' những lời kể, những câu ca dao. Những câu ca này, phần lớn có
nhiều dị bản (theo tính đặc thù riêng của mảng tục ngữ, ca dao, dân ca).
Quy Nhơn có rất nhiều thắng cảnh mà ca dao ghi lại:
Quy Nhơn có tháp Chòi Mòi
Có đầm Thị Nại chạy dài biển đông.
Hay ướt át hơn:
Đứng trên Quy Nhơn nhìn lại bán đảo Phương Mai
Cạnh đầm Thị Nại nhớ ai hôm nào?
"Nhớ ai, ai nhớ, bây giờ nhớ ai?"
như một điệp khúc không dành riêng cho Bình Định nhưng bán đảo Phương Mai
hay đầm Thị Nại với nguồn thủy sản hấp dẫn thì lại là của riêng Bình Định mà
chẳng nơi nào có. Đầm Thị Nại ''nhớ ai'' không ai biết nhưng nỗi nhớ đó chính là
nỗi nhớ của lịch sử. Nhớ ai? Là nhớ những người đã đổ máu giữa hai cuộc chiến
do hai dòng họ Nguyễn với Nguyễn Vương từ Gia Định ra Diên Khánh, tiến quân
ra Quy Nhơn qua cửa Thị Nại chăng? Người kể không chắc chắn còn người viết
chỉ ''đoán già, đoán non''. Nhưng hai câu ca dao này thì rõ ràng hơn:
Khéo khen con tạo trớ trêu
Nắn nguyên Bãi Trứng nhớ tổ tiên là Âu Cơ.
''Bãi Trứng'' đưa chúng ta về ''Sự tích trăm trứng'' - cổ tích mà cũng như thần thoại
về những người Việt Nam cùng cha, cùng mẹ ''con Rồng, cháu Tiên'' trên đất Việt
Nam nói riêng và đất Bình Định nói chung. Nhìn cảnh nhớ người, nhìn vật nhớ lịch
sử, câu ca dao này có giá trị như một chứng nhân nguồn gốc tổ tiên.
Quy Nhơn quả có địa điểm du lịch là ''Bãi Trứng''. Nó gồm hàng ngàn hòn đá xanh,
tròn nhẵn được xếp đặt rất công phu và khéo léo bởi bàn tay thiên nhiên làm du
khách có thể liên tưởng đến một ''Hòn chồng'' ở Đồng Đế - Nha Trang. Nếu Bình
Định có ''Bãi Trứng" là ''Hòn vợ'' thì ở Khánh Hòa có ''Hòn chồng'' ứng với cái
câu:
Bình Định nghĩa vợ. Phú Khánh tình chồng
Quy Nhơn triền sóng vỗ lòng núi sông.

Quy Nhơn, đất Bình Định thì người Bình Định, dân Quy Nhơn chẳng thể bạc bẽo ở
tình người. Tình người ngọt lịm trong hương vị Quy Nhơn.

2. Hương vị đặc biệt của xứ Rùa:
Những đặc sản ở vùng quê biển, người ta không lạ nhưng có một vài món lạ ở xứ
Rùa mà nhiều người chưa có diễm phúc nếm qua. Đó là những món bánh dún,
bánh gõ bột mì, bánh tráng sữa có ở nông thôn Bình Định. Những bánh ít, bánh
rế, bánh tai vạc, kẹo đỗ, chanh ngào đường cũng đi vào ca dao:
Thương em vất vả với cái bánh mõ bột mì
Nhưng em đừng nghĩ anh chỉ vì này nọ kia.
Anh ''drìa'' đến huyện Hoài Ân
Kiếm trà ''Cam Khổ'' chia ngọt bùi cùng em.
(Người viết đổi ''về'' thành ''drìa'' cho đúng với âm tiếng nẫu).
Kẹo đỗ, bánh mõ Bình Định, người viết bài được thử qua nhưng ''Trà Cam Khổ''
với cam lai thì cam đoan chả ai mời người sưu tầm văn học này uống một hớp để
thử xem hương vị đắng, ngọt tới mức nào! Nhưng câu thành ngữ này là chìa khóa
''vừng mè ơi, mở cửa": ''Trái đắng khổ qua, bạn trà Cam Khổ''. Đọc lên là biết ngay
hương vị loại trà này: Đắng nghét. Cây trà này mọc từ Núi Chúa ở Hoài Ân. Người
Bình Định đã uống trà đắng này mà ''cam khổ'' để ''chia ngọt, bùi cùng em'' là
khẳng định một tấm chân tình hiếm có.
Đàn ông, con trai Bình Định chịu đắng. Đàn bà, con gái Bình Định chịu roi:
Trai Quảng Ngãi. Gái Bình Định
Roi Thuận Truyền. Quyền An Thái.
Hay:
Ma Bình Thuận. Cọp Khánh Hòa
Gió Tu Hoa. Góa Bình Định.
Đọc lên, người ta ngấm ngầm hiểu đàn bà con gái Bình Định là ''dữ dằn'' không thể
chọc ghẹo. Nét dữ dằn ấy lại có tính chất lịch sử:
Ai về Bình Định mà coi
Con gái Bình Định cũng biết đi roi, đi quyền.

vào ban đêm nói lên sự cần cù đáng quý. Nó toát lên hết nếp sống chăm chỉ làm ăn,
siêng năng cày cấy với công việc đồng áng được phân chia đồng đều: ''Chồng cày,
vợ cấy, con trâu đi bừa''. Đây chính là hình ảnh đẹp nhất của người nông dân Việt
Nam một thời tay lấm chân bùn, đầu tắt, mặt tối.
Cái chơn chất của người Bình Định cũng rất lý trí qua những câu hò vè mà các cụ
già ngồi hát:
Hò ơ Nếu giỏi giang thì cho thiếp hỏi chàng
Ba năm ông Hậu hờ ,

Ba năm ông Hậu chớ đố chàng là ai?
Dĩ nhiên, người đáp phải nắm chút ít kiến thức lịch sử. Nếu không, chàng bị cho là
''dốt bỏ xừ''. Trả lời xong, chàng đố lại:
Hò ơ Em về Ghềnh Ráng có rảnh, có rang
Ghé ngang bãi tắm Hoàng hậu hờ , ghé ngang bãi tắm Hoàng hậu, anh đố nàng ai
xây?

Người đẹp phải moi óc để biết do chính là vua Bảo Đại xây. Ăn bánh xèo xong, đố
lịch sử cũng đã, người ta quay về với thi nhân:
Em về Ghềnh Ráng, em có nhớ dáng thi nhân
Tuổi đời lận đận, mạt vận là ai kia drậy cà?
(Nguyên lời kể ''Tuổi đời lận đận, mạt vần là ai kia drậy cà ?'' Người chép xin được
đổi một từ ''mạt vần'' thành ''mạt vận'' cho hợp nghĩa với cuộc đời tàn phế thương
đau của Hàn Mặc Tử).
Mộ Hàn Mặc Tử từ Quy Hoà dời ra Ghềnh Ráng là một nơi người để người hâm
mộ đi về chia xẻ, thương xót kiếp phế nhân của một tài hoa có số phận hẩm hiu.
Quy Nhơn có thành quách lịch sử. Quy Nhơn có mộ địa thi nhân. Quy Nhơn còn là
nơi của ''Bàn thành tứ kiệt'' trong tục ngữ: ''Nhất Yến, nhì Hàn, tam Lan, tứ Quách''
(na ná như ''Nhất dáng, nhì da, thứ ba là mốt'') để ám chỉ bốn thi nhân: Yến Lan,
Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Quách Tấn.
Quy Nhơn từ dạo ấy đã nổi tiếng là thành phố của thi ca. Những con số thứ tự,

Hay:
Ngó lên hòn tháp Cánh Tiên
Cảm thương ông Hậu thủ thiền ba năm.
Câu hò ông Hậu là ai chính là Hậu tướng quân Tả tiền dinh chưởng cơ: Võ Tánh
phò mã.
Người viết còn được nghe một loạt bài vè về nữ tướng Tây Sơn Bùi Thị Xuân và
vè chàng Lía nhưng có vẻ không hợp với sử sách nên không chép. Người viết còn
nhớ một chàng Lía ngày xưa:
Chiều chiều én liệng Truông Mây
Cảm thương chú Liá bị vây trong thành.
Dị bản:
Chiều chiều én liệng Truông Mây
Cảm thương chú lính bị vây trong thành.
Ám chỉ quận He Nguyễn Hữu Cầu với bài vè:
Nghe vẻ, nghè ve, nghe vè chàng Liá
Miệng mồm lia lịa, chân đá tiá lia
Bài vè này như để chỉ sự lanh lợi của một kẻ ngang tàng, nổi dậy nhưng nó chưa
đúng với Nguyễn Hữu Cầu. Trong lịch sử, nhân vật này hoạt động ở Nghệ An trở
ra nên không dính dấp gì đến chàng Lía Truông Mây ở Bình Định cả.
Một cuộc chiến tranh thảm khốc xảy ra ở Tây Sơn đã xoá sổ một triều đại Chiêm
Thành thời Lê Thánh Tôn tại thành Đồ Bàn, để lại những câu ngậm ngùi như tiễn
đưa một dân tộc ra đi vĩnh viễn:
Đồ Bàn trống đã sang canh
Nhất Vương, nhị Đế lừng danh một thời.
như tiếc nuối cho thời vàng son rực rỡ mà ngắn ngủi của dân tộc Chàm và triều
Tây Sơn Nguyễn Huệ! Tập thơ ''Điêu tàn'' của Chế Lan Viên với những hồn ma
phiêu bạt và khúc nhạc ''Hận Đồ Bàn'' bất hủ của nhạc sĩ Xuân Tiên qua tiếng hát
Tú Nhi (Chế Linh) đã ra đời trong sự xúc động tột đĩnh của thi nhân và nhạc sĩ khi
tìm lại bóng ''Người xưa đâu mà tháp thiêng cao đứng như buồn rầu Triền sóng
xô, muôn tiếng vang trong lúc đêm trường về''!


Đất An Nhơn có truyền thống đánh giặc từ lâu đời. Con người An Nhơn nói riêng
và Bình Định nó chung đã gắn bó với ruộng đồng với biển xanh làm nên lịch sử
cho một ''xứ nẫu'' có tâm tình dạt dào đến não ruột:
Ai về nhắn với nẫu nguồn
Măng tre trên anh gởi xuống, dưới cá chuồn em mang lên.
Ca dao, hò vè, tục ngữ Bình Định chắc chắn sẽ còn nhiều khám phá mới mẻ hơn,
đặc sắc hơn về con người và lịch sử ở đây. Mảng văn học này đã và sẽ bổ sung vào
nền văn học dân gian Việt Nam ít nhiều giá trị trên hai mặt: Nội dung và Hình thức
với tình người ấm áp đầy thương mến.

Quy Nhơn, tháng 3/1983
Ngọc Thiên Hoa

(Viết tiếp những dòng hai mươi ba năm trước)
Tôi đã trở về nơi đây sau hai mươi năm trời xa cách. Quy Nhơn thành phố biển vẫn
đêm ngày đưa đón người đi xa. Thành phố đã đổi thịt thay da sầm uất hơn ngày
nào nhưng tiếng sóng vỗ vào bờ vẫn dội vào lòng tôi những ngày xưa thân ái.
Những con còng hai mươi năm trước ''chắc nay đã về già. Cuối trường cây hoa sứ
một mình rụng từng hoa''. Già trong nỗi nhớ thương từng con đường Nguyễn Huệ,
Lê Hồng Phong, Phan Bội Châu, Trần Phú dài theo từng kỷ niệm. Mái trường
phố biển ngày xưa hiền hòa, khiêm tốn nay tráng lệ, huy hoàng trở thành nỗi
khắc khoải trong tôi. Những hòn đá trứng nơi ''Bãi Trứng'' trong tay tôi hình như
cựa quậy Mùa hè chia tay thoáng chốc hai mươi năm!
Khu Ghềnh Ráng vẫn thân ái chào đón người xưa mà lòng người nghe như tiếng
mưa rơi rụng trong lòng. Khu Quy Hòa vẫn lặng lẽ đón nhận những cuộc đời bạc
phước như đã từng mở rọng vòng tay đón nhận một thi nhân Hàn. Ngôi mộ Hàn
đơn sơ nhìn xuống Ghềnh nghe sóng hát mãi khúc Kinh Cầu!
Tháp Cánh Tiên! Những ngọn tháp Chàm sừng sững, hiên ngang trong sương gió.
Tôi chạm tay vào đó cầu xin được làm kẻ tiễn sau cùng! Dân tộc nào mất nước