Tục sơn đầu kỳ dị ở Việt
Nam
Có những thứ lâu nay vẫn chỉ nghe đồn mà không rõ
thực hư, như phong tục sơn đầu của một số dân tộc ít
người phía Bắc.

Nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng và cộng sự của ông đã có
chuyến du khảo để tìm hiểu phong tục này.

Ở Đà Bắc (Hòa Bình) và Mẫu Sơn (Lạng Sơn) có một số
nhóm người Dao có tập tục sơn đầu (Dao sơn đầu, Mán sơn
đầu). Theo người dân, vào khoảng những năm 1970 vẫn còn
thấy vài người sơn đầu. Đến nay dường như không còn tìm
thấy ai duy trì tập tục này nữa.

Trước đây, do chỉ nghe mà không thấy, nhiều người miền
xuôi cho rằng người Dao sơn đầu cạo hết tóc và phết một lớp
sơn lên đầu, khi ngứa thì gãi bằng một cái lông nhím, lại có
người cho rằng người Dao sơn đầu chải tóc bằng sáp ong rồi
vấn chặt lên đầu, mỗi năm chỉ giở ra và gội thay một lần.
Chúng tôi lên Mẫu Sơn và tìm hỏi một ông người Dao vốn là
con một thổ ty cũ thực hư ra sao.

Đỉnh Mẫu Sơn, nơi cao nhất ở xứ Lạng, mùa Đông, thường
phải lên từ ngay đầu giờ chiều, nếu không sương mù dày đặc
không đi lại được. Thực ra Mẫu Sơn có bốn đỉnh lớn - núi

Ông Dao cho biết ở Mẫu Sơn có ba xã đều là người Dao sơn
đầu, khoảng 670 hộ gia đình. Phần đông ở thấp hơn đi xuống
dưới chừng 5km, mới canh tác được. Và nhóm Dao này với
nhóm Dao sơn đầu Đà Bắc là cũng một gốc, nói chuyện với
nhau được. Cũng chưa có bao nhiêu nghiên cứu về sự dịch
chuyển của các nhóm Dao trên đất nước ta. Ông kể đàn ông
Dao ở đây xưa chỉ cạo hết tóc từ dưới cho lên vành đầu và để
lại một chỏm dài phía sau, gần như lối tóc đàn ông Mãn
Thanh. Đàn bà mới chải tóc sơn đầu, cách thức rất phức tạp.

Thoạt tiên các bà các cô (thường tụ nhau lại) chải tóc mượt
mà, gội bằng lá thơm cho mềm tóc, sau đó hong tóc ở bếp
cho thật khô. Sáp ong được lọc hết cặn, cô đặc thành bánh,
vừa chải vừa phết vào tóc thành từng lọn nhỏ từ đỉnh đầu trở
xuống. Các lọn tóc dính sáp bết vào nhau và cứng lại, rồi
được vấn tròn vào đầu cũng từ trên xuống dưới, đều đặn,
ngay ngắn, cuối cùng phủ một cái khăn ra ngoài. Vẻ đẹp của
cô gái được đánh giá bằng đầu tóc chải vấn gọn gàng và mỗi
tháng cô gái lại giở tóc ra dùng nước lá thơm đặc biệt chải
vuốt hết sáp cũ, làm lại từ đầu.

Do hàng năm vào dịp ăn tết, đàn ông thịt lợn, nấu nướng,
nhân đó phụ nữ tụ tập gần bếp lửa chải đầu nên người ta
tưởng là phụ nữ Dao chỉ chải và sơn tóc một lần trong năm.
Tôi hỏi ông rằng ở Trung Quốc cũng có một nhóm Dao chải
tóc như vậy và vấn thành một vành lớn như cái mũ rơm trên
đầu thuộc nhóm nào. Ông nói rằng cũng cùng gốc với nhóm
Dao sơn đầu nói chung, do ở ta ít ai tóc dài như vậy, những
bộ tóc đó phải được gìn giữ từ khi lọt lòng và dài tới hơn hai
thước. Hóa ra vấn đề cũng không có gì bí hiểm, vẻ đẹp của

cho người ấm sực lên. Đây có lẽ là một món đặc trưng của
khoa ẩm thực Tày Nùng từ xa xưa.