1

LUẬN VĂN:

Lý luận hình thái kinh tế - xã hội và
vận dụng nó trong quá trình xây
dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta
Lời nói đầu

Triết học có lịch sử ra đời vào khoảng thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ thứ VI
trước công nguyên tại các trung tâm văn hoá - văn minh cổ đại Trung Quốc, ấn độ
và Hy Lạp. Trải qua một quá trình phát triển của lịch sử, triết học có ảnh hưởng
hết sức lâu dài trong lịch sử văn hoá phương Đông và phương Tây. Triết học được
coi là khoa học của mọi khoa học, với ý nghĩa bao quát trong nó mọi tri thức, đều
có căn nguyên lịch sử từ sự phát triển chưa đầy đủ của tri thức nhân loại. Triết học
với tư cách là một khoa học, có nhiệm vụ nghiên cứu những quy luật chung nhất
của tự nhiên, xã hội và tư duy, từ đó xây dựng thế giới quan và phương pháp luận
cơ bản, có tính định hướng cho cả quá trình nhận thức và cải tạo thế giới.
Phần I : Khái quát chung về
hình thái kinh tế - xã hội

I. Hình thái kinh tế - xã hội sự phát triển của quá trình lịch sử tự nhiên
1. Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội
Xã hội không là sự kết hợp một cách ngẫu nhiên giữa các yếu tố với nhau
theo ý muốn chủ quan của con người, mà là một hệ thống trong đó các yếu tố
thống nhất với nhau, tác động qua lại lẫn nhau và không ngừng tác động với tự
nhiên, làm biến đổi tự nhiên. Trên cơ sở phân tích các mặt trong đời sống xã hội
và các mối quan hệ lẫn nhau giữa chúng. Các Mác đã đi đến khái quát xã hội bằng
phạm trù hình thái kinh tế - xã hội và coi sự phát triển của các hình thái kinh tế -
xã hội là quá trình lịch sử tự nhiên.
Trong hệ thống các quan hệ xã hội hết sức phức tạp, C.Mác đã vạch ra quan
hệ sản xuất là quan hệ cơ bản của xã hội, là cơ sở của các quan hệ xã hệ khác, nó
quy định tính độc đáo riêng của từng xã hội trong lịch sử. Trong tác phẩm của
mình, Mác đã viết "tổng hợp lại thì những quan hệ sản xuất hợp thành cái mà
người ta gọi là những quan hệ xã hội và hơn nữa hợp thành một xã hội ở vào một
giai đoạn phát triển lịch sử nhất định, một xã hội có tính độc đáo riêng biệt. Xã hội
thời cổ, xã hội phong kiến, xã hội tư bản đều là những tổng thể quan hệ sản xuất
như vậy, mỗi tổng thể đó đồng thời lại đại biểu cho một giai đoạn phát triển đặc
thù trong lịch sử nhân loại.
Căn cứ vào các tư tưởng của Mác và Lênin, các nhà triết học macxit đã nêu
ra các định nghĩa về hình thái kinh tế - xã hội.
Theo G.E Glê-dec-man, hình thái kinh tế - xã hội là một giai đoạn lịch sử
nhất định trong sự phát triển của xã hội mà cơ sở của nó là một phương thức sản
xuất đặc trưng chỉ riêng cho nó. Đó không phải là xã hội "chung chung" mà là xã
hội thuộc một kiểu nhất định, hoặc là phong kiến hoặc là tư bản chủ nghĩa hoặc là
cộng sản chủ nghĩa

bị chi phối bởi các quy luật đặc thù. Quy luật phổ biến của sự vận động, phát triển
của các hình thái kinh tế - xã hội là các quy luật chi phối sự vận động, phát triển của mọi hình thái kinh tế - xã hội. Đó là quy luật của quan hệ sản xuất phù hợp với
trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến
trúc thượng tầng và các quy luật phổ biến khác. Bên cạnh các quy luật phổ biến,
mỗi hình thái kinh tế - xã hội còn bị chi phối bởi các quy luật đặc thù, các quy luật
riêng có của từng hình thái kinh tế - xã hội. Các hình thái kinh tế - xã hội vận
động, phát triển từ thấp đến cao, từ hình thái kinh tế - xã hội này lên hình thái kinh
tế - xã hội khác cao hơn. Quá trình đó diễn ra một cách khách quan chứ không
phải theo ý muốn chủ quan.
Việc nắm vững các quy luật vận động, phát triển phổ biến của xã hội là hết
sức cần thiết nhưng chưa đủ. Vì mỗi hình thái kinh tế - xã hội lại có những quy
luật đặc thù chi phối nên đòi hỏi phải làm sáng tỏ những quy luật lịch sử riêng biệt
đang chi phối sự phát sinh, tồn tại, phát triển và sự diệt vong của một cơ thể xã hội
nhất định và sự thay thế cơ thể xã hội đó bằng một cơ chế xã hội khác cao hơn. Sự
tác động của các quy luật khách quan làm cho các hình thái kinh tế - xã hội phát
triển thay thế nhau từ thấp lên cao - đó là con đường phát triển chung của nhân
loại.
3. Giá trị khoa học của lý luận hình thái kinh tế - xã hội
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội đã đem lại cho khoa học xã hội một
phương pháp thực sự khoa học. Học thuyết đã chỉ ra sản xuất vật chất là cơ sở của
đời sống xã hội, phương thức sản xuất quyết định các mặt của đời sống xã hội.
Cho nên không thế xuất phát từ ý thức tư tưởng, từ ý chí của người cầm quyền để
giải thích các hiện tượng trong đời sống xã hội. Học thuyết cũng chỉ ra xã họi
không phải là sự kết hợp một cách ngẫu nhiên, máy móc giữa các cá nhân, mà là
một cơ thể sống sinh động, các mặt thống nhất chặt chẽ với nhau, tác động qua lại
lẫn nhau, trong đó quan hệ sản xuất là quan hệ cơ bản, quyết định các quan hệ xã
hội khác, là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế độ xã hội.

ta không bỏ qua nên kinh tế hàng hoá và những quan hệ kinh tế vốn có của nó;
không bỏ qua những thành quả về mặt khoa học kỹ thuật; trình độ tổ chức quản lý
của nền sản xuất lớn tiên tiến của CNTB; không bỏ qua những kinh nghiệm những
lý thuyết kinh tế mà CNTB đã bỏ qua nhiều thế kỷ để hình thành và tạo lập cho
nhân loại; không bỏ qua những quy luật kinh tế khách quan, những cơ chế kinh tế
tạo ra sức mạnh động lực thúc đẩy nền kinh tế. 2. Xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN
Trong quá trình xây dựng CNXH ở nước ta, Đảng và Nhà nước ta chủ
trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế hàng hoá
nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước
theo định hướng XHCN, đó chính là nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Kinh tế thị trường là thành tựu chung của văn minh nhân loại, nó là kết quả
của sự phát triển lực lượng sản xuất đến một trình độ nhất định, kết quả của quá
trình phân công lao động xã hội, của đa dạng hoá các hình thức sở hữu, đồng thời
nó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển.
Theo quan điểm của Đảng ta, kinh tế thị trường định hướng XHCN có
nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phân kinh tế, trong đó kinh tế Nhà nước giữa
vai trò chủ đạo; kinh tế Nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền
tảng vững chắc. Việc xây dựng và phát triển nên kinh tế thị trường định hướng
XHCN vừa phù hợp với xu hướng phát triển chung của nhân loại, vừa phù hợp với
yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất ở nước ta; với yêu cầu của quá trình xây
dựng nền kinh tế độc lập tự chủ kết hợp với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế.
Đảng ta khẳng định "mục đích của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là
phát triển lực lượng sản xuất, phát triển kinh tế để xây dựng cơ sở vật chất - kỹ
thuật cho CNXH, nâng cao đời sống nhân dân. Phát triển lực lượng sản xuất hiện
đại gắn liên với xây dựng quan hệ sản xuất mới phù hợp trên cả 3 mặt sở hữu,
quản lý và phân phối.
Kinh tế thị trường định hướng XHCN không thể tách rời vai trò quản lý của

của đời sống xã hội
Gắn liền với phát triển kinh tế, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng
XHCN, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; phải không ngừng đổi
mới hệ thống chính trị, nâng cao vai trò lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, xây
dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, nâng cao vai trò của các tổ chức quần chúng;
phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ
quốc. Đồng thời với phát triển kinh tế, phải phát triển văn hoá, xây dựng nền văn
hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc nhằm không ngừng nâng cao đời sống tinh
thần của nhân dân; phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí đào tạo
nhân lực và bồi dưỡng nhân tài; giải quyết tốt các vấn đề xã hội; thực hiện công
bằng xã hội nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân
chủ, văn minh. Kết luận

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là một học thuyết khoa học. Trong
điều kiện hiện nay học thuyết này vẫn còn giữ nguyên giá trị. Học thuyết này đem
lại một phương pháp thực sự khoa học để phân tích các hiện tượng trong đời sống
xã hội để từ đó vạch ra phương hướng giải pháp đúng đắn cho hoạt động thực tiễn.
Học thuyết này đã khẳng định sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xã

I. Hình thái kinh tế - xã hội sự phát triển của quá trình lịch sử tự nhiên 4
1. Phạm trù hình thái kinh tế - xã hội 4
2. Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là quá trình lịch sử - tự
nhiên 5
3. Giá trị khoa học của lý luận hình thái kinh tế - xã hội 6
II. Vận dụng lý luận hình thái KT-XH vào sự nghiệp xây dựng CNXH ở nước
ta 7
1. Việc lựa chọn con đường tiến lên CNXH bỏ qua chế độ TBCN 7
2. Xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN 8
3. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá với sự nghiệp xây dựng CNXH 9
4. Kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với chính trị và các mặt khác của
đời sống xã hội 9
Kết luận 10