VỀ VỞ KỊCH " HỒN TRƯƠNG BA DA HÀNG
THỊT" CỦA LƯU QUANG VŨ

Lưu Quang Vũ được đánh giá là nhà vi
ết kịch xuất sắc trong thời kỳ
hiện đại. Đương th
ời khi còn sống, kịch của anh luôn có mặt trên sàn diễn của
nhiều đoàn nghệ thuật trong cả nước. Trong lịch sử sân khấu nư
ớc ta, thời kỳ kịch
của Lưu Quang Vũ có lẽ là thời kỳ sôi động, giàu sức sống nhất. Những n
ăm 80,
kịch của Lưu Quang Vũ xuất hiện đã làm thay đổi tư duy của ngư
ời biểu diễn cũng
như của công chúng yêu sân khấu. Nhiều bài viết c
ủa các nhà nghiên cứu phê bình
đã đánh giá cao tài năng, tâm huyết và những đóng góp của Lưu Quang Vũ đ
ối với
nền sân khấu nói riêng và với nền văn h
ọc nói chung. Anh cũng là một trong
những "người đi trước” trong phong trào đổi mới văn hoá văn nghệ, dù
ng ngòi bút
của mình góp phần đem lại những điều tốt đẹp cho con người và xã hội. K
ịch bản
của Lưu Quang Vũ dù được sáng tác nhanh với một số lượng lớn: hơn 50 v
ở kịch
trong khoảng thời gian chưa đầy 10 năm, nhưng hầu hết đều đạt đ
ến một chất
lượng nghệ thuật nhất định. Ngay cả những vở đư

ọc, là cuộc sống và thế giới tinh
thần của con người được bi
ểu hiện ở dạng tinh chất nhất, mạnh mẽ nhất, tuy ngôn
ngữ nghệ thuật của chúng có những đi
ểm khác biệt. Tôi say mê sân khấu từ nhỏ và
làm thơ cũng từ nhỏ, nhưng chỉ mãi đến khi hơn ba mươi tu
ổi, tôi mới dám cầm
bút viết vở kịch đầu tiên. Tôi cho rằng nghề viết kịch đòi hỏi ngư
ời ta phải có sự
từng trải khá dày dạn về đời sống và một sự am tường nhất định về sân khấu. Đ
ã
có khá nhiều thi sĩ thành đạt từ thuở thiếu niên nhưng hình nh
ư khó có ai thành
công về viết kịch khi chưa đến 30 tuổi… Động lực xui giục tôi vi
ết kịch cũng là
những động lực khiến tôi làm thơ, đó là khát vọng muốn được bày tỏ, muốn đư
ợc
thể hiện tâm hồn mình và thế giới xung quanh, muốn đư
ợc tham dự vào dòng chảy
mãnh liệt của đời sống, được trao gửi và dâng hiến”
(1)
. Kịch của Lưu Quang V
ũ
khai thác nhiều đề tài, đi vào khám phá mọi mặt của đời sống xã hội và con ngư
ời.
Có thể phân chia, sắp xếp kịch Lưu Quang Vũ ra làm nhiều loại căn c
ứ vào cốt
truy
ện của kịch bản. Cha ông ta có câu “có tích mới dịch nên trò”. Có thể hiểu
nôm na “tích” chính là c

ĩa của một kịch
bản có cấu trúc chặt ch
ẽ, giàu trí tuệ. Một cốt truyện dân gian quen thuộc, chẳng
mấy ai tranh luận về ý nghĩa của truyện, vậy mà khi Lưu Quang Vũ đ
ưa lên sân
khấu, vở kịch không chỉ dừng lại ở những giá trị ban đầu mà nó còn đ
ặt ra nhiều
vấn đề mới mẻ. Vở kịch không chỉ nói đến sự hoà hợp và ý thức đ
ạo lý về phần
hồn và phần xác con người mà còn đề cao cuộc đ
ấu tranh cho sự hoàn thiện nhân
cách con người. Qua những lời đ
ối thoại ngắn gọn, súc tích, các nhân vật trong thế
giới dân gian xưa cũ trở nên gần gũi, quen thuộc, như đang cùng tham d
ự với cuộc
sống đương đại của chúng ta. Vở kịch không chỉ đề cập đ
ến chuyện của một thời
mà còn đề cập đến chuyện của muôn đời. Đó là tri
ết lý nhân sinh về lẽ sống, lẽ làm
người. Những rắc rối đổ vỡ bắt nguồn từ sự sống vay mượn của Trương B
a trong
xác anh hàng thịt đã khiến cho chúng ta thấy: Cuộc sống thật là đáng quý nh
ưng
không phải sống thế nào cũng được. Sống vay mư
ợn, chắp vá, không có sự hài hoà
giữa hồn và xác chỉ đem lại bi kịch cho con ngư
ời. Cuộc sống chỉ có giá trị khi con
người được sống đúng là mình, được sống trong một thể thống nhất. Vở kịch H
ồn
Trương Ba da hàng thịt không chỉ đề cập đến đời sống một cá nhân mà còn đ

ẫn
đến hành động quyết liệt - kiên quy
ết chối từ một cuộc sống chắp vá hồn nọ xác
kia của Trương Ba. Lưu Quang Vũ đã đ
ể cho nhân vật của mình chọn một con
đường tưởng như tiêu cực nhưng hết sức cần thiết và đúng đắn: Rời bỏ cõi đ
ời này
để được đúng là mình, để giữ trong ký ức những người thân kỷ niệm tốt đ
ẹp về
mình. Có nhà nghiên cứu cho rằng “cuộc vật lộn giữa “Hồn Tr
ương Ba” và “Da
Hàng th
ịt” thực chất là cuộc giao tranh giữa hai linh hồn trong một thân
xác”
(3)
.Lưu Quang Vũ đã kế thừa tư tưởng của truyện cổ dân gian. Anh c
ũng nhấn
mạnh vai trò quan trọng hơn c
ủa linh hồn so với thể xác. Hàng loạt nhân vật phụ
được hư cấu đã phát ngôn cho tư tưởng đó c
ủa tác giả. Trong khi tất cả những
người thân, kể cả người vợ, phủ nhận, xa lánh Trương Ba trong xác anh hàng th
ịt,
thì cô con dâu lại càng thông cảm với ông hơn. M
ặc dù cô cũng nhận ra bao nhiêu
điều ngang trái xuất hiện nơi con người Trương Ba. B
ằng những lời mộc mạc, giản
dị, cô đã nói khá đúng, khá cơ b
ản về linh hồn: “Thày vẫn dạy chúng con: cái bề
ngoài có quan trọng gì, chỉ có tấm lòng yêu thương và trí tu

ết hẳn, u cũng không khổ
bằng bây giờ”
(5)
. Có lẽ đây cũng là một nguyên nhân khiến Trương Ba đi đ
ến chấp
nhận cái chết, trả lại xác anh hàng thịt. Từ tư tưởng triết lý đúng v
ề quan hệ giữa
hồn và xác, Lưu Quang Vũ đã đi đến một quan niệm đ
ẹp về cách sống: sống chân
thật đúng là mình, sống vì mọi người, vì hạnh phúc và sự tốt đẹp của con ngư
ời.
Trương Ba chết nhưng ông vẫn sống, sống trong tình c
ảm, trong “cõi nhớ” của
mọi ngưòi, sống trong Sự sống, không cần phải mượn đến thân xác của ngư
ời
khác. Đó là suy nghĩ vừa biện chứng vừa lạc quan và cao thưọng. Ý tư
ởng sâu sắc
đó, sau này lại được Lưu Quang Vũ thể hiện đậm nét trong vở Người trong cõi nh
ớ
- một vở diễn đạt Huy chương vàng H
ội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc
năm 1985. Kịch bản này có một lối kết cấu khá độc đáo. Các nhân v
ật xuất hiện
đồng thời theo các bình diện không gian khác nhau. Những người đang s
ống và
những người đã chết. Đã chết như chỉ là mất đi cái phần thân xác, những tư tư
ởng,
tinh thần, những khát vọng, ước mơ cao đ
ẹp của họ vẫn sống. Sống trong sự
nghiệp, trong nỗi nhớ thường ngày của những người đang s

ết kịch lớn nhất thế kỷ
này của Việt Nam, là một nhà văn hóa Có một Kịch pháp Lưu Quang Vũ mà c
ả
Đông Nam Á có th
ể tiếp thu. Vũ là một Prôtê, vị thần trong thần thoại có thể thay
hình đổi dạng tuỳ theo sở thích… Không ai bằng Vũ trong biệt tài nê
u lên cái
muôn đời trong cái bình thư
ờng, biến cổ tích, huyền thoại thành chuyện thời sự,
dùng cái hư để nói cái thực, dùng cái thô lỗ để khẳng đ
ịnh cái cao
quý”
(7)
1_________________(1) Lưu Quang Vũ. Tuổi trẻ Chủ nhật, s
ố ra ngày
3/5/1987.(2) Phần kết của vở Hồn Trương Ba da hàng thịt có hai d
ị bản, một dị
bản viết lần đầu đã in trong sách Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh gửi lại
, Nxb. Đà
Nẵng, 1989. Dị bản thứ hai in trong Kịch Việt Nam chọn lọc, T
ập IV, Nxb. Sân
khấu, 2001. Phần trích trong SGK dựa vào dị bản thứ hai.(3) Phạm Vĩnh Cư: Th
ể
loại bi kịch trong văn học Việt Nam, trong sáchSáng tạo và giao lưu, Nxb. H
ội
Nhà văn, H, 2004, tr.120.(4), (5) Lưu Quang Vũ: Hồn Trương Ba da hàng thịt
,
trong sách Tuyển tập Kịch, Nxb. Sân khấu, H, 1994, tr.301, 311, 336.(6) H
ồ Anh
Thái:Đêm không ngủ ở Seattle, trong sách Lưu Quang Vũ - v