class="bi x0 y0 w1 h1"
© 2007 by Cynthia Stokes Brown
All rights reserved.
No part of this book may be reproduced, in any form,
without written permission from the publisher.
Published in the United States by The New Press, New York, 2007
Distributed by W. W. Norton & Company, Inc., New York
LIBRARY OF CONGRESS CATALOGING-IN-PUBLICATION DATA
Brown, Cynthia Stokes.
A big history: from the Big Bang to the present / Cynthia Stokes Brown.
p. cm.
ISBN978-1-59558-196-9 (hc.)
1. World history. 2. Human ecology. 1. Title.
D20.B.77 2007
909 – dc22aaaaaaaaa 2007006741
The New Press was established in 1990 as a not-for-profit alternative to the large, commercial
publishing houses currently dominating the book publishing industry. The New Press operates
in the public interest rather than for private gain, and is committed to publishing, in innovative
ways, works of educational, cultural, and community value that are often deemed insufficiently
profitable.
Unless indicated otherwise, illustrations were created by Rob Carmichael
Composition by dix!
This book was set in Kepler
Nhâ xët bẫn Trễ àưåc quìn xët bẫn êën bẫn tiïëng Viïåt tẩi Viïåt Nam
theo thỗa thån vúái The New Press, 38 Greene Street, 4
th
floor, NY10013, USA
thưng qua Tuttle-Mori Agency Co., Ltd.
Bẫn quìn tiïëng Viïåt © Nhâ xët bẫn Trễ 2009
BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM
Brown, Cynthia Stokes

Àẩi sûã kïí lẩi cêu chuån hònh thânh Trấi àêët, tûâ v nưí lúán cho
túái thïë giúái ngây nay, mưåt cấch khoa hổc, cư àổng vâ dïỵ hiïíu. Trong
quín sấch nây, tưi sệ tưíng húåp nhiïìu nhấnh kiïën thûác ca loâi
ngûúâi vâo trong mưåt cêu chuån liïìn mẩch duy nhêët.
Nïëu theo ngun tùỉc truìn thưëng, lõch sûã thïë giúái sệ bùỉt àêìu
bùçng nhûäng sûå kiïån àûúåc ghi lẩi xẫy ra cấch àêy khoẫng 5.500
nùm. ÚÃ àêy, tưi múã rưång khấi niïåm “lõch sûã” àïën têån cng giúái hẩn
nhûäng hiïíu biïët hiïån nay ca con ngûúâi bùçng cấc phûúng phấp
khoa hổc, sûã dng têët cẫ mổi dûä liïåu vâ bùçng chûáng hiïån cố, khưng
chó giúái hẩn trong cấc tâi liïåu dûúái dẩng vùn bẫn. Nghiïn cûáu lõch
sûã lâ mưåt phêìn ca nghiïn cûáu khoa hổc vâ khưng cố l do gò àïí
phên chia nhûäng cêu chuån chûa àûúåc khấm phấ thânh hai loẩi,
mưåt lâ “khoa hổc” vâ mưåt lâ “lõch sûã”.
Chng ta cêìn múã rưång lõch sûã xa hún vïì quấ khûá, búãi nhûäng sûå
kiïån àûúåc ghi chếp lẩi trong nùm ngân nùm gêìn nhêët chó lâ mưåt
phêìn triïåu ca cêu chuån Trấi àêët. Àïí hiïíu rộ Trấi àêët núi ta sưëng
vâ bẫn chêët loâi ngûúâi, chng ta phẫi nhòn xa hún nhûäng sûå kiïån
àậ àûúåc ghi chếp.
Tưi cng khưng tin rùçng cố mưåt cú súã nâo àố àïí phên biïåt giûäa “tđn
ngûúäng” vâ “khoa hổc”. Trong vông nùm mûúi nùm qua, giúái khoa
hổc àậ àûa ra cấch giẫi thđch cố thïí kiïím chûáng àûúåc vïì ngìn gưëc
ca v tr, vâ phêìn lúán chng àậ àûúåc kiïím chûáng – chng ta tûâ àêu
túái, chng ta túái àêy thïë nâo, vâ chng ta sệ ài àïën àêu. Àêy lâ sấng
thïë k ca thúâi àẩi chng ta, vïì mưåt thïë giúái àûúåc xêy dûång trïn
8 ÀẨI SÛÃ
nhûäng khấm phấ ca khoa hổc hiïån àẩi, mưåt thïë giúái di chuín bùçng
mấy bay phẫn lûåc, lâm phêỵu thåt ghếp tim, vâ têån hûúãng kïët nưëi
Internet. Thïë giúái nây sệ chùèng thïí tưìn tẩi mậi mậi, nhûng cho àïën
khi nố côn tưìn tẩi, thò àêy lâ cêu chuån ca chng ta.
Hiïån tẩi chng ta cố thïí àùåt giẫ thiïët khoa hổc rùçng mònh àang

AA9
hânh tinh nây àưëi vúái con ngûúâi. Khi tưi kïët húåp cêu chuån ca
Trấi àêët vâ con ngûúâi sưëng trïn àố, tưi thêëy rùçng nhûäng hânh àưång
mâ con ngûúâi thûåc hiïån àïí cấc thïë hïå vïì sau sinh sưi nẫy núã àậ àêíy
mưi trûúâng Trấi àêët vâ nhûäng dẩng sưëng trïn àố vâo mưëi àe dổa
nùång nïì. Cố thïí nối vùỉn tùỉt, quín sấch nây mư tẫ sûå tùng trûúãng
vïì mùåt sưë lûúång chûá khưng phẫi sûå tiïën hốa ca loâi ngûúâi.
Ch àïì nây xët hiïån khi tưi viïët nố nhû thïí mưåt cêu chuån thay
vò theo cấch khấc. Rộ râng, têm trđ tưi têåp trung vâo kïí chuån nïn
cố thïí nối chđnh xấc hún rùçng tưi nhêån thêëy ch àïì nây lùåp ài lùåp
lẩi trong khi tưi cưë gùỉng thåt lẩi toân bưå cêu chuån ca loâi ngûúâi
mưåt cấch gổn gâng nhêët mâ khưng phẫi cùỉt ngùỉn nố àïí bùỉt àêìu tûâ
lc con ngûúâi biïët trưìng trổt. Chó vúái khung cẫnh thúâi gian rưång hún
múái cho thêëy loâi ngûúâi àậ lâm nhûäng gò; tưi chó biïët mưåt phêìn chûá
khưng phẫi toân bưå cho àïën khi kïí cêu chuån nây.
Ngûúâi khuën khđch tưi kïí lẩi toân bưå cêu chuån nhiïìu nhêët lâ
David Christian, hiïån lâ giấo sû lõch sûã ca trûúâng Àẩi hổc San
Diego, California. Tûâ 1975 àïën 2000, Christian dẩy tiïëng Nga vâ
lõch sûã chêu Êu tẩi Àẩi hổc Macquarie úã Sydney, Australia. Nùm
1989, ưng múã mưåt mưn múái úã trûúâng àố vâ gổi àa lâ “àẩi sûã”, theo
nhû cấch mâ ưng mën àưìng nghiïåp hiïíu quan niïåm ca mònh vïì
mưn lõch sûã àẩi cûúng. Mưn hổc kếo dâi mưåt hổc k nây bùỉt àêìu tûâ
àêìu – tûác lâ tûâ khúãi àiïím ca v tr. Christian khúãi àêìu vúái cấc bâi
giẫng vïì thúâi gian vâ nhûäng huìn thoẩi vïì tẩo hoấ, rưìi giẫng viïn
tûâ cấc khoa khấc àûúåc múâi tiïëp nưëi bùçng cấc bâi giẫng chun
ngânh ca hổ. Trong mưåt bâi bấo trïn túâ Journal of World History,
Christian àậ mư tẫ lẩi kinh nghiïåm ca ưng vúái mưn hổc nây. Bâi
bấo àố àậ chuín hûúáng tû duy ca tưi. “Àẩi sûã” àậ trúã thânh mưåt
khấi niïåm hiïån àẩi cho hûúáng ài nây, vâ vâo nùm 2004 Christian
xët bẫn tấc phêím quan trổng Bẫn àưì thúâi gian: Giúái thiïåu vïì Àẩi

nhûäng mưëi quan têm àa dẩng ca bâ: tûâ thiïn vùn hổc àïën àõa
chêët, vâ tûâ sinh vêåt hổc àïën nhûäng tđn ngûúäng ca thïë giúái. Lâ mưåt
giấo viïn trung hổc dẩy mưn sinh vêåt tûâ nhûäng nùm àêìu thêåp k
30 ca thïë k trûúác, bâ àậ chêëp nhêån tiïën hoấ nhû lâ ngun tùỉc
cùn bẫn ca cåc sưëng vâ chó cho tưi thêëy thïë giúái xung quanh qua
lùng kđnh àố. Do àố, “àẩi sûã” àưëi vúái tưi lâ mưåt cấch thûác tû duy tûå
nhiïn, mưåt mốn quâ tûâ mể tưi.
Lúán lïn tẩi mưåt thõ trêën nhỗ úã phđa têy Kentucky, tưi àậ cố cú hưåi
trẫi nghiïåm hai nïìn vùn hoấ song song ngay trong lông nûúác M.
Cha mể tưi lúán lïn phđa nam Wisconsin, nhûng sau khi kïët hưn vâo
Lúâi nối àêìu
AA11
nùm 1935, hổ àậ vïì sưëng úã phđa àưng Kentucky, núi cha tưi lâm
nhûäng con àûúâng xun qua ni. Khi tưi sùỉp ra àúâi (nùm 1938), cha
mể tưi àậ àõnh cû úã phđa têy Kentucky, thõ trêën Madisonville, núi
cha tưi vâ cấc cưång sûå ca ưng mua lẩi vâ khai thấc mưåt mỗ than
lưå thiïn nhỗ. Cha mể tưi lâ di dên, àïën mưåt núi cố nïìn vùn hoấ
phûúng Nam xa lẩ, vâ cha tưi àậ hôa nhêåp mưåt cấch trổn vển nhêët
cố thïí trong khi mể tưi vêỵn trung thânh vúái nhûäng giấ trõ vâ phong
tc ca Wisconsin, núi bâ sinh ra. Do àố, cấch nhòn àa chiïìu àậ
hònh thânh trong tưi, cng vúái tònh u àưëi vúái nghïå thåt kïí chuån,
mưåt mốn quâ tûâ cha tưi.
Àưìng cẫm vúái ngûúâi mể ca mònh, tưi chûa bao giúâ cẫm thêëy lâ
mưåt phêìn ca miïìn Nam, nhûng tưi vêỵn úã àố sët cấc nùm hổc àẩi
hổc tẩi trûúâng Duke úã Durham, Nam Carolina. Tưi nhêån bùçng thẩc
sơ vïì giấo dc tẩi Àẩi hổc John Hopkins vâ bùỉt àêìu giẫng lõch sûã thïë
giúái cho hổc sinh trung hổc úã Baltimore, bang Maryland. Nhúâ sûå
khuën khđch ca cấc giấo sû Àẩi hổc John Hopkins, vâ hổc bưíng
ca qu Woodrow Wilson vâ Hiïåp hưåi Ph nûä trong cấc trûúâng àẩi
hổc Hoa K, tưi hoân têët bêåc tiïën sơ ngânh lõch sûã giấo dc tẩi

Vúái àõnh hûúáng múái nghiïn cûáu vïì àẩi sûã, tưi tòm cấch bưåc lưå
tûúãng ca mònh. Ma xn nùm 1992, tưi dẩy mưåt khốa vúái ch àïì
“Columbus vâ thïë giúái quanh ưng” cho khoa Sûã, vâ nùm 1993 tưi
dẩy mưåt lúáp sûã thïë giúái cho nhûäng giấo viïn tiïíu hổc tûúng lai. Tưi
khúãi àêìu lúáp nây vúái cấch giẫi thđch ca riïng mònh vïì v nưí lúán vâ
quấ trònh tiïën hốa ca sûå sưëng, dng sấch ca Ponting lâm giấo
trònh vâ àïì nghõ sinh viïn xêy dûång niïn biïíu tûâ v nưí lúán cho túái
ngây nay. Sinh viïn àậ tiïëp thu mưåt cấch vư cng hûáng th; nïëu cố
lc nâo àố hổ nẫn thò lâ tẩi tưi chûá khưng phẫi tẩi mưn hổc.
Tưi trúã vïì trûúâng sû phẩm vúái cưng viïåc chđnh thûác, vâ khi cố cú
hưåi nghó mưåt thúâi gian àïí lâm nghiïn cûáu, tưi àậ àïì xët viïët lõch
sûã thïë giúái. Mưåt nûãa hưåi àưìng xết duåt cho rùçng àố lâ mưåt tûúãng
tuåt vúâi trong khi nûãa côn lẩi cûúâi ngẫ nghiïng. Do àố, àïí vêỵn
àûúåc nghiïn cûáu, tưi tẩm thúâi bỗ qua tûúãng vïì sûã thïë giúái vâ thay
vâo àố thò viïët àïì tâi Chưëng phên biïåt chng tưåc: Liïn minh da
trùỉng vâ cåc àêëu tranh cho quìn bònh àùèng ca ngûúâi da den.
Sau khi nghó dẩy chđnh thûác, tưi àậ nghó ngúi mưåt thúâi gian ngùỉn,
rưìi têët cẫ nhûäng gò tưi mën lâm lâ viïët quín sấch nây. Tưi bùỉt àêìu
viïët tûâ cëi thấng 9 nùm 2002, sau cấi chïët ca mể tưi, vâ hoân
thânh bẫn thẫo àêìu tiïn vâo thấng 12 nùm 2004. Tưi sûã dng cấc
Lúâi nối àêìu
AA13
bâi bấo tûâ tẩp chđ New York Review of Books mâ tưi àậ lûu trûä trong
sët hai mûúi nùm; xin cẫm ún Bob Silvers vâ Barbara Epstein. Tưi
àậ àổc nhûäng tấc phêím tuåt vúâi ca nhûäng hổc giẫ àûúng àẩi, xin
cẫm ún Timothy Ferris, Lyn Margulis, Stephen Pinker, Jared Diamond,
J.R. and William H. McNeill, vâ David Christian.
Àïí thûã nhûäng tûúãng ca mònh vúái sinh viïn, tưi quay lẩi giẫng
dẩy bấn thúâi gian cho khoa Sûã. Tưi tiïëp tc giẫng bâi cho cấc giấo
viïn tiïíu hổc tûúng lai, vâ biïn soẩn mưåt chûúng trònh ba mưn vúái

Sengupta, giấo sû toấn l ca trûúâng Dominican, àậ gip kiïím tra
lẩi chûúng àêìu, vâ Jim Cunningham, giấo sû Sinh vêåt, àổc lẩi gip
tưi chûúng thûá hai. Àưìng nghiïåp dẩy sûã, Martin Anderson, gip tưi
trấnh àûúåc rêët nhiïìu lưỵi. Àưìng nghiïåp dẩy triïët/tưn giấo, Phil Novak,
nhòn tưíng thïí vêën àïì ca tưi rêët nhanh vâ gip tưi tûå tin d cho tấc
phêím dûåa vâo nhûäng giẫ thuët duy vêåt. Nhûäng nhâ sûã hổc thïë giúái
John Mears vâ Kevin Reilly àûa ra nhûäng lúâi khun rêët bưí đch.
David Christian àậ gip tưi rêët nhiïìu. Nhûäng àưåc giẫ àậ cố àống
gốp quan trổng: Jim Ream, Chester Bowles, Margo Galt, Katie Berry,
Marlene Griffith, Joan Lindop, Philip Robbins, Susan Rounds, vâ Bill
Varner. Chưìng tưi, Jack Robbins, àổc tûâng bẫn thẫo mưåt, tònh u
vâ sûå hưỵ trúå ca ưng àậ gip cho quín sấch ra àúâi.
Tưi hïët sûác biïët ún àưåi ng nhên viïn ca Nhâ xët bẫn New
Press, àùåc biïåt lâ Marc Favreau, Melissa Richards, vâ Maury Botton,
vò àậ thûåc hiïån dûå ấn nây vúái lông nhiïåt thânh vâ tđnh chun
nghiïåp tuåt vúâi.
Nhûäng sai sốt côn lẩi trong quín sấch thåc trấch nhiïåm ca
riïng tưi.
Lúâi noái àêìu
AA15
Phêìn I:
KHÖNG GIAN VAÂ THÚÂI GIAN
16 ÀAÅI SÛÃ
Sûå hònh thânh v tr
AA17
1
Sûå hònh thânh v tr
(cấch àêy 13,7 - 4,6 tó nùm)
T
êët cẫ chng ta àang quay trôn trong khưng gian trïn mưåt hânh

TÊËT CẪ BÙỈT ÀÊÌU
bùçng mưåt sûå kiïån phi thûúâng: v nưí lúán (the big
bang). (Cấi tïn nây do nhâ vêåt l thiïn vùn ngûúâi Anh Fred Hoyle
Hònh 1.1 Ngên hâ
Chng ta àang úã àêy
Sûå hònh thânh v tr
AA19
àûa ra trong mưåt chûúng trònh phất thanh trïn àâi BBC vâo nùm
1952). V tr bng phất tûâ mưåt àiïím duy nhêët, cố lệ bùçng kđch
thûúác ca mưåt ngun tûã, trong àố têët cẫ vêåt chêët, nùng lûúång,
khưng gian vâ thúâi gian àûúåc dưìn nến àêåm àùåc ngoâi sûác tûúãng
tûúång. Khưng gian àang bõ nến lan ra nhû sống thu triïìu, trẫi rưång
vïì mổi phđa vâ ngåi dêìn, mang theo vêåt chêët vâ nùng lûúång cho
àïën têån ngây nay. Sûác mẩnh ca v nưí àêìu tiïn à àïí thưíi bay mưåt
trùm tó thiïn hâ qua 13,7 tó nùm vâ ẫnh hûúãng ca nố vêỵn côn tiïëp
tc. V tr múã vêỵn àang tiïëp tc thânh hònh.
Sûå bng phất nây diïỵn ra úã àêu? Mổi núi, kïí cẫ núi mưỵi chng
ta àang tưìn tẩi. Lc ban àêìu, mổi àiïím mâ chng ta thêëy phên cấch
hiïån nay àïìu khúãi ngìn tûâ mưåt núi.
V tr khúãi àêìu lâ “plasma v tr”, mưåt chêët àưìng nhêët vư cng
nống àïën nưỵi ngûúâi ta chûa biïët àûúåc cêëu trc ca nố. Vêåt chêët vâ
nùng lûúång chuín hoấ qua lẩi úã nhiïìu triïåu tó àưå C; chûa ai biïët
àố lâ nùng lûúång gò, nhûng vêåt chêët lâ nùng lûúång úã trẩng thấi nghó.
Khi v tr ngåi ài, nhûäng phêìn tûã nhỗ nhêët ca vêåt chêët mâ hiïån
nay chng ta biïët àïën, quark, bùỉt àêìu liïn kïët lẩi vúái nhau thânh
tûâng nhốm ba hẩt mưåt, tẩo thânh cẫ proton vâ neutron (xem Hònh
1.2). Viïåc nây xẫy ra vâo khoẫng mưåt phêìn trùm ngân giêy sau v
nưí lúán, khi nhiïåt àưå àậ xëng àïën mûác nống hún nhên ca Mùåt trúâi
khoẫng mưåt triïåu lêìn. Mưåt phêìn trùm giêy sau àố, nhûäng proton vâ
neutron bùỉt àêìu kïët húåp lẩi vúái nhau àïí hònh thânh cấi mâ sau nây

Thânh phêìn ca vêåt chêëtThânh phêìn ca vêåt chêët
Thânh phêìn ca vêåt chêëtThânh phêìn ca vêåt chêët
Thânh phêìn ca vêåt chêët
Vêåt chêët bao gưìm ngun tûã, mưỵi ngun tûã bao gưìm cấc electron bay vông quanh mưåt
nhên bao gưìm proton vâ neutron, mâ proton vâ neutron do quark hònh thânh. Hiïån chûa
biïët quark cố bao gưìm cấc phêìn tûã nhỗ hún hay khưng.
ngun tûã
electron
proton, neutron
quark
Sûå hònh thânh v tr
AA21
lẩi. Hẩt nhên ngun tûã, bao gưìm proton vâ neutron, tđch àiïån
dûúng. Khi cấc electron di chuín à chêåm, nhúâ àiïån tđch, hẩt nhên
ngun tûã ht chng lẩi vâ hònh thânh nhûäng ngun tûã cên bùçng
vïì àiïån àêìu tiïn: hydrogen (H) vâ helium (He) – nhûäng ngun tưë
nhể nhêët, dẩng vêåt chêët àêìu tiïn. Hydrogen cố mưåt proton vâ mưåt
electron, helium cố hai proton vâ hai electron.
Thúâi àiïím àố trúã thânh mưåt khoẫnh khùỉc quan trổng trong lõch
sûã v tr. Trûúác khi cấc ngun tûã ưín àõnh hònh thânh, v tr trân
ngêåp nhûäng hẩt bay dđch dùỉc, mưåt sưë mang àiïån êm, mưåt sưë mang
àiïån dûúng, mâ ấnh sấng (bao gưìm nhûäng hẩt gổi lâ photon, bế hún
ngun tûã) khưng thïí xun qua mưåt bïí mïnh mưng cấc hẩt tđch
àiïån. L do lâ photon tûúng tấc vúái cấc hẩt tđch àiïån vâ hóåc lâ bõ
chuín hûúáng, hóåc lâ bõ hêëp thu. Nïëu cố ai àố cố cú hưåi chûáng
kiïën, v tr àậ cố dẩng nhû mưåt mân sûúng múâ dây àùåc, hóåc mưåt
cún bậo tuët cìng nưå.
Ngay khi ngun tûã hònh thânh do kïët nưëi electron mang àiïån êm
vâ neutron mang àiïån dûúng lẩi vúái nhau, photon ấnh sấng cố thïí
di chuín tûå do. Mân sûúng m bûác xẩ àậ tan. Vêåt chêët àậ hònh

Anistropy Probe (WMAP) cố kđch thûúác 5 mết lïn khưng gian cấch
Trấi àêët 1,6 triïåu km. Trong mưåt nùm, WMAP chp lẩi theo thúâi gian
toân bưå khưng gian v tr, cho ra bẫn àưì cố àưå phên giẫi cao bûác
xẩ tân tđch v tr (cosmic background radiation – CBR) tûâ 380.000
nùm sau v nưí lúán vâ tấi khùèng àõnh l thuët vïì ngìn gưëc v tr
àố.
May mùỉn cho cấc nhâ thiïn vùn hổc, úã têìm vốc v tr thò khoẫng
cấch chđnh lâ cưỵ mấy thúâi gian. Mưåt vêåt câng xa, ta thêëy chng úã
trẩng thấi câng “trễ”, búãi vò khi vêåt câng xa thò câng tưën thúâi gian
àïí bûác xẩ ca nố àïën àûúåc vúái chng ta. Chng ta khưng thïí thêëy
v tr ca ngây hưm nay, chó thêëy nố ca quấ khûá, búãi vò phẫi mêët
hâng triïåu hâng tó nùm àïí ấnh sấng ca cấc thiïn hâ vâ nhûäng ngưi
sao xa xưi, di chuín vúái vêån tưëc gêìn 9,7 ngân tó km mưåt nùm, àïën
àûúåc quẫ àêët. Do àố, chng ta cố thïí nhòn rêët xa vâo quấ khûá. Bùỉt
àûúåc bûác xẩ vi sống, chng ta cố thïí “thêëy” rêët gêìn àiïím khúãi àêìu
ca v tr (xem Hònh 1.3).
Hậy hònh dung nhûäng àiïìu sau àêy. Ấnh sấng tûâ ngưi sao gêìn
nhêët lâ Mùåt trúâi mêët tấm pht hai mûúi giêy àïí àïën vúái chng ta.
Ấnh sấng tûâ Mưåc tinh mêët khoẫng ba mûúi lùm pht khi nố gêìn quẫ
àêët nhêët vâ khoẫng mưåt giúâ khi nố trïn qu àẩo xa quẫ àêët nhêët.
Ấnh sấng tûâ sao Thiïn lang, ngưi sao sấng nhêët trïn bêìu trúâi ban
àïm cêìn 8,6 nùm múái àïën àûúåc quẫ àêët. (Khoẫng cấch ấnh sấng di
chuín lâ 8,6 nùm ấnh sấng, tûác lâ khoẫng 130 ngân tó km). Ấnh
Sûå hònh thânh v tr
AA23
sấng ca nhûäng ngưi sao cố thïí nhòn thêëy mâ khưng cêìn cấc thiïët
bõ quang hổc hưỵ trúå mêët tûâ bưën àïën bưën ngân nùm àïí àïën mùỉt
chng ta. Nïëu chng ta thêëy mưåt ngưi sao úã khoẫng cấch 3.000
nùm ấnh sấng àang nưí tung trûúác mùỉt thò thûåc ra, v nưí àố xẫy ra
cấch àêy 3.000 nùm – khoẫng thúâi gian ấnh sấng tûâ ngưi sao àố túái

hâhâ
hâhâ
hâ
Mêy liïn
thiïn hâ
Chín tinh
xa nhêët
Cấc thiïn hâ
hoẩt àưång
Cấc thiïn hâ
phất xẩ
Bûác tûúâng
cấc thiïn hâ
Qìn t
thiïn hâ
Virgo
Nhốm
thiïn hâ
àõa phûúng
Qìn t
thiïn hâ
4 9 12 13,4
13,7
13,7
tó
11,9
tó
4
tó
1

chó cố thïí nhòn thêëy qua kđnh hiïín vi, cố hâng trùm têën bi loẩi nây
rúi xëng khđ quín Trấi àêët mưỵi ngây. Bi trïn tûâng mấi nhâ cố
thïí chûáa mưåt đt vêåt chêët tûâ cấc thiïn thẩch. Hânh tinh lâ cấc vêåt thïí
cúä trung; khưëi lûúång ca chng khưng à tẩo ra nùng lûúång thưng
qua phẫn ûáng hẩt nhên ngun tûã hydrogen.
Sûå hònh thânh v tr
AA25
Nhûäng ngưi sao cố à kđch thûúác lêỵn àưå àêåm àùåc, vâ theo thúâi
gian chng chuín hoấ tûâ dẩng nây sang dẩng khấc. Hêìu hïët sao
gêìn chng ta lâ sao mâu àỗ, nhûng Mùåt trúâi, ngưi sao chng ta biïët
rộ nhêët, lâ ngưi sao àûúåc phên loẩi mâu vâng ưín àõnh, àưët chấy
hydrogen qua phẫn ûáng hẩt nhên hydrogen nhû mư tẫ úã trïn. Khi
dng hïët hydrogen, trong khoẫng 5 tó nùm, Mùåt trúâi ca chng ta
sệ chuín sang àưët helium, gổi lâ phẫn ûáng hẩt nhên helium. Vò
phẫn ûáng hẩt nhên helium lâ mưåt quấ trònh nống hún, vâ giẫi
phống nhiïìu nùng lûúång hún, ấp lûåc ca phêìn nùng lûúång tùng lïn
sệ lâm Mùåt trúâi giận núã thïm cho túái khi nố trúã thânh mưåt ngưi sao
lúán sấng rûåc, àûúåc gổi lâ sao khưíng lưì àỗ. Khi ngun liïåu helium
cng hïët, sao khưíng lưì àỗ nây sệ xểp xëng thânh mưåt sao ln
trùỉng. Sau àố nố sệ ngåi dêìn cho túái khi trúã thânh dẩng xó, hay lâ
sao ln àen vúái kđch thûúác tûúng àûúng Trấi àêët nhûng nùång hún
gêëp 200.000 lêìn. Ngûúâi ta chûa tûâng phất hiïån ra mưåt sao ln àen
nâo cẫ vò v tr chûa à giâ àïí cho bêët cûá mưåt ngưi sao nâo hoân
têët quấ trònh ngåi ài chêåm chẩp ca nố.
Mưåt sưë sao vâng, nhûäng ngưi sao lúán hún Mùåt trúâi lc khúãi àêìu,
sệ trúã nïn lúán hún sao khưíng lưì àỗ hay Mùåt trúâi trong tûúng lai. Khi
chng vûúåt qua giai àoẩn khưíng lưì àỗ, chng khưng co lẩi thânh
sao ln trùỉng. Nhûäng ngun tưë nùång hún àûúåc tẩo ra vâ àưët chấy
trong lông chng: carbon, nitrogen, oxygen, magnesium, vâ cëi
cng lâ sùỉt. Nhûng sùỉt lẩi khưng thïí àûúåc dng nhû ngun liïåu